निष्कलं सकलं चैव देहस्थं व्योमचारिणम् । अरञ्जितं रञ्जितं च नित्यम् अङ्गाङ्गसंविदा
जो एकाच वेळी अविभाज्य आणि विभाज्य आहे, देहात वास करणारा, आकाशात संचार करणारा, रंगरहित आणि रंगीत, आणि प्रत्येक जाणिवेत नेहमीच असणारा — अशा शिवाचे ध्यान करावे.
मनोमननशक्तिस्थं प्राणापानान्तरोदितम् । हृत्कण्ठतालुमध्यस्थं भ्रूनासापुटपीठगम्
जो मन आणि विचारशक्तीत वास करतो, श्वासोच्छ्वासाच्या मध्ये प्रकटतो, हृदय, घसा आणि तालू यांच्या मध्यभागी असतो, तसेच भुवया आणि नाक यांच्या मधल्या जागेपर्यंत पोहोचतो, त्याचे ध्यान करावे.
षट्त्रिंशत्पदकोटिस्थम् उन्मनान्तदशातिगम् । कुर्वन्तम् अन्तश् शब्दादींश् चोदयन्तं मनःखगम्
छत्तीस तत्त्वांच्या शिखरावर वास करणारे, मनाच्या दहा अवस्थांपलीकडे गेलेले, आतून शब्द वगैरे इंद्रिये जागृत करणारे आणि मनरूपी पक्ष्याला चालना देणारे असे ते आहे.
विकल्पिन्य् अविकल्पे च त्रिविधे वाक्पथे स्थितम् । तिले तैलम् इवाङ्गेषु सर्वेष्व् एवान्तर् आश्रितम्
कल्पनायुक्त, कल्पनाशून्य आणि मिश्र अशा तिन्ही वाणीच्या मार्गांत ते वास करते; जसे तीळामध्ये तेल सर्वत्र असते तसेच ते सर्व अंगांमध्ये आतून भरलेले आहे.
कलाकलङ्करहितं कलितं कलनागणैः । एकदेशे स्वहृत्पद्मे सर्वदेहे च संस्थितम्
काळ किंवा कलांचे डाग नसलेले, तरीही असंख्य रूपांत प्रकट झालेले, आपल्या हृदयकमळात एका ठिकाणी आणि सर्व देहातही व्यापून राहिलेले आहे.
चिन्मात्रम् अमलाभासं कलाकलनकल्पनम् । प्रत्यक्षदृश्यं सर्वत्र स्वानुभूतिमयात्मकम्
ते शुद्ध चैतन्य आहे, ज्यामध्ये कोणताही कलंक नाही; सर्व विचार, कल्पना आणि गणनेचे मूळ आहे; ते सर्वत्र प्रत्यक्ष जाणवते आणि त्याचा स्वरूप स्वतःच्या अनुभूतीने भरलेला आहे.
प्रत्यक्चेतनम् आत्मीयम् आत्मत्वेन पुरस्स्थितम् । पदार्थताम् उपेत्याशु क्षणाद् द्वित्वम् इवागतम्
माझ्या आतल्या जाणीवेला, म्हणजेच माझ्या स्वतःच्या आत्म्याला, मी समोर उभं आहे असं वाटतं; पण जेव्हा ती लगेचच वस्तू म्हणून दिसायला लागते, तेव्हा क्षणातच जणू काही दोन वेगळ्या गोष्टी झाल्यासारखं भासू लागतं.
सहस्तपादावयवस् सकेशनखदन्तकः । स्वदेहो ऽहं चिदाभासो देवो ऽयम् इति भावयेत्
हात, पाय, इतर अवयव, केस, नखं आणि दात असलेल्या या माझ्या देहाबद्दल मी असं विचार करावं की, 'हा देह, जो चैतन्याचा प्रतिबिंब आहे, तोच मी आहे; हा देव म्हणजे मीच आहे.'
विचित्राश् शक्तयो बह्व्यो नानाचारा मनोदृशाम् । उपासते मां मानस्यः पत्न्यो वरम् इवोत्तमम्
मनाने जाणवणाऱ्या अनेक आणि विविध शक्ती, वेगवेगळ्या वर्तनाने व रूपांनी, जशा पत्नी श्रेष्ठ पतीची पूजा करतात तशा, त्या मला — या मनाच्या अधिपतीला — पूजतात.
मनो मे द्वारपालो ऽयम् निवेदितजगत्त्रयः । चिन्तेयं मे प्रतीहारी पुरस्स्था शुद्धरूपिणी
माझं मन हेच माझं द्वारपाल आहे, ज्याने तिन्ही जग अर्पण केलं आहे; आणि माझ्या समोर उभं असलेलं हे प्रतिबिंब, शुद्ध स्वरूपात, माझं दुसरं द्वारपाल आहे असं मी समजावं.
शक्तिर् ममाङ्गगा बुद्धिः क्रिया चैवापराङ्गगा । ज्ञानानि च विचित्राणि भूषणान्य् अङ्गगानि मे
माझ्या अंगांत शक्ती आहे, माझ्या मनात बुद्धी आहे, आणि कृती हेही माझ्या अस्तित्वाचाच एक भाग आहे. विविध प्रकारचं ज्ञान हे माझ्या अंगावरचं अलंकार आहेत.
कर्मेन्द्रियाणि द्वाराणि बुद्धीन्द्रियगणो ऽङ्गनाः । अयं सो ऽहम् अनन्तात्मा व्यवच्छेदोज्झितश् चिति
कर्मेंद्रिये ही माझ्या देहाची दारे आहेत, ज्ञानेद्रियांचा समूह माझ्या सेवकांसारखा आहे; मी म्हणजेच हा अनंत आत्मा, सर्व मर्यादांपासून मुक्त असलेली चैतन्य.
तिष्ठामि भरितैकात्मा पूर्णस् सर्वावपूरकः । इति देवीम् उपाश्रित्य स्वच्छाम् आत्मचमत्कृतिम्
मी एकात्मतेने पूर्ण भरलेला, सर्वत्र व्यापून राहतो; आणि अशा निर्मळ आत्म्याच्या अद्भुततेचा आसरा घेतो.
देववत् परिपूर्णो ऽन्तर् अदीनात्मा च तिष्ठति । नास्तम् एति न चोदेति न तुष्यति न तप्यते
देवतासारखा, अंतर्बाह्य पूर्ण आणि कधीही न कमी होणारा असा आत्मा स्थिर राहतो; तो न मावळतो, न उगवतो, न आनंदित होतो, न दुःखी होतो.
न तृप्तिं न क्षुधं याति नाभिवाञ्छति नोज्झति । समस् समसमाचारस् समाभासस् समाकृतिः
त्याला ना तृप्ती वाटते, ना भूक लागते, ना काही इच्छा होते, ना काही नकोसे वाटते. तो नेहमी सारखा असतो, त्याचं वागणंही सारखंच असतं, दिसणंही एकसारखं असतं, आणि त्याची ठेवणही सारखीच असते.
सोम्यताम् अलम् आयातस् समन्तात् सुन्दराशयः । आदेहम् एक एवासाव् अव्युच्छिन्नमहामतिः
तो अत्यंत सौम्य झाला आहे, सर्व बाजूंनी सुंदर मनाचा आहे, आणि त्याच्या मनात नेहमी शुभ विचारच असतात. या देहात तो एकटाच आहे, त्याची मोठी बुद्धी कधीच खंडित होत नाही.
देवार्चनं करोत्य् एवं दीर्घदीर्घम् अहर्निशम् । चित्तत्त्वावलितो देहो देवो ऽस्य परिकीर्तितः
तो देवाची पूजा सतत, दिवस-रात्र, खूप काळ करीत राहतो. त्याचा देह, जो चैतन्याच्या आधारावर आहे, तोच त्याचा देव मानला जातो.
यथाप्राप्तेन सर्वेण तम् अर्चयति वस्तुना । समयामलया बुद्ध्या चिन्मात्रं देहतत्परम्
त्याच्याकडे जे काही आहे, त्याने तो त्या तत्त्वाची पूजा करतो. शुद्ध आणि संयमित बुद्धीने तो देहातील शुद्ध चैतन्याला सर्वश्रेष्ठ मानतो.
यथाप्राप्तक्रमोत्थेन सर्वार्थेन समर्चयेत् । मनाग् अपि न कर्तव्यो यत्नो ऽत्रापूर्ववस्तुनि
जशी गोष्ट आपोआप येते, तशीच तिचा सन्मान करावा; इथे जी कधीच घडलेली नाही, अशा गोष्टीसाठी अगदी थोडाही प्रयत्न करू नये.
प्रातर् धर्मेहया नित्यं ततो ऽर्थक्रिययानघ । कामसंवेदनेनाथ पूजयेच् चेतनं विभुम्
प्रत्येक सकाळी धर्माची इच्छा ठेवून, मग संसाराच्या कामांतून, आणि शेवटी इच्छेच्या जाणिवेतून, या सर्वांनी सर्वत्र असलेल्या चेतन परमेश्वराची पूजा करावी.
भक्ष्यभोज्यान्नपानेन नानाविभवशालिना । शयनासनयानेन यथाप्तेनार्चयेच् चितिम्
खाण्यापिण्याच्या विविध सुखांनी, विश्रांती, बसणे आणि जे मिळेल त्याने, मनाचा सन्मान करावा.
कान्तान्नपानसम्भोगसंरम्भादिविलासिना । सुखेन सर्वरूपेण सम्बुध्यात्मानम् अर्चयेत्
आनंददायक जेवण, पाणी, संग, खेळ यांसारख्या सुखांनी, आणि सर्व प्रकारच्या आनंदात, जागृत आत्म्याची पूजा करावी.
आधिव्याधिपरीतेन मोहसंरम्भशालिना । सर्वोपद्रवदुःखेन प्राप्तेनात्मानम् अर्चयेत्
रोग, दुःख, गोंधळ, अस्वस्थता आणि सर्व प्रकारच्या त्रासांनी ग्रस्त असतानाही, आपण आपल्या आत्म्याचा सन्मान करावा.
सीमान्तैस् सम्पदां चैव चेष्टानां जगतस् स्थितेः । मृतजीवितसत्त्वैश् च प्राप्तैर् आत्मानम् अर्चयेत्
संपत्तीची मर्यादा, कृतींची सीमा, जगाच्या अस्तित्वाची अट, तसेच मृत, जिवंत किंवा चेतन प्राण्यांच्या सान्निध्यात जे काही मिळते, त्यातूनही आपण आत्म्याचा सन्मान करावा.
दारिद्र्येणाथ राज्येन वा प्रवाहागतात्मना । विचित्रचेष्टापुष्पेण बुद्ध्वात्मानं समर्चयेत्
दारिद्र्य असो वा राज्य, जीवनाच्या प्रवाहात वाहत असताना, विविध कृतींच्या फुलांनी सजून, आत्म्याला ओळखून त्याची उपासना करावी.
नानाकलहकल्लोलवलनोल्लासशालिना । रागद्वेषविलासेन सोम्यम् आत्मानम् अर्चयेत्
नाना भांडणांच्या लाटा, राग-द्वेषाच्या खेळामधूनही, शांत आत्म्याची उपासना करावी.
सतां हृदयहारिण्या रूढया शशिशीतया । मैत्र्या माधुर्यधर्मिण्या हृत्स्थम् आत्मानम् अर्चयेत्
सज्जनांच्या मनाला भुरळ घालणारी, चंद्राच्या शीतलतेसारखी गोड मैत्री मनात दृढ करावी आणि त्या मैत्रीच्या माधुर्याने हृदयात वास करणाऱ्या आत्म्याची उपासना करावी.
भोगानाम् अविरुद्धानां निषिद्धानां च सर्वदा । त्यागेन वाथ रागेण स्वात्मानं बुद्धम् अर्चयेत्
अनुमती असो वा मनाई असो, सर्व प्रकारच्या भोगांचा त्याग करून किंवा त्यांच्याशी आसक्ती ठेवून, जागृत आत्म्याची उपासना करावी.
ईहितानीहितौघेन युक्तायुक्तमयात्मना । त्यक्तेनार्तेन वार्थ्येन प्राप्तेनात्मानम् अर्चयेत्
जाणीवपूर्वक किंवा नकळत, योग्य किंवा अयोग्य कृतींनी, त्यागलेल्या, कष्टाने मिळवलेल्या किंवा सहज मिळालेल्या गोष्टींनी, आत्म्याची उपासना करावी.
नष्टं नष्टम् उपेक्षेत प्राप्तं प्राप्तम् उपाहरेत् । निर्विकारतयैतद् धि परमार्चनम् आत्मनः
जे हरवले ते सोडून द्यावे, जे मिळाले ते स्वीकारावे; अशी स्थितप्रज्ञता म्हणजेच आत्म्याची सर्वात श्रेष्ठ उपासना होय.