शिवशक्त्याख्ययैको ऽपि बहुवद् भासते स्वतः । सर्वशक्त्यात्मनैकेन शिवेनैव शिवात्मसु । अर्थेष्व् अर्थितया सत्सु साक्षिवत् कल्पितात्मसु
शिव आणि शक्ती जरी एकच असले तरी, त्या स्वतःहून अनेक रूपांनी प्रकट होतात. सर्व शक्तींच्या मूळ असलेल्या एकाच शिवाने, शिवस्वरूप असलेल्या लोकांत, इच्छित वस्तूंमध्ये आणि कल्पित आत्म्यांमध्ये साक्षीप्रमाणेच आपले अस्तित्व दाखवले आहे.
एता जगति नृत्यन्ति ब्रह्माण्डे नृत्तमण्डपे । कालेन नर्तकेनेव क्रमेण परिशिक्षिताः
या शक्ती जगात, ब्रह्मांडाच्या रंगमंचावर, काळ नावाच्या नर्तकाने एकामागून एक शिकवल्याप्रमाणे नृत्य करतात.
या सा परम्परैतासाम् एषा नियतिर् उच्यते । क्रिया प्रकृतिर् इच्छा सा कालेत्यादिकृताभिधा
या सर्व शक्तींच्या अनुक्रमाला 'नियती' असे म्हणतात. हिला कृती, स्वभाव किंवा इच्छा असेही म्हणतात, आणि काळानुसार किंवा इतर कारणांनुसार वेगवेगळ्या नावांनी हिला ओळखतात.
आमहारुद्रपर्यन्तम् इदम् इत्थम् इति स्थितेः । आतृणं पद्मजस्पन्दनियमान् नियतिस् स्मृता
सृष्टीच्या आरंभापासून रुद्रापर्यंत सगळ्यांचा हा ठरलेला क्रम आहे, म्हणून या अनुक्रमाला 'नियती' म्हणतात. हीच नियती ब्रह्मदेवापासून अगदी गवताच्या पातीपर्यंत सगळ्यांचे हालचाल ठरवते.
नियतिर् नित्यम् उद्वेगवर्जिता परमोर्जिता । एषा नृत्यति खे नित्यं जगज्जालकनाटकम्
नियती नेहमीच चिंता किंवा अस्वस्थतेपासून मुक्त आणि अत्यंत सामर्थ्यवान आहे. ही नियती आकाशात सतत नाचत राहते आणि या जगाच्या जाळ्याचा नाट्यप्रयोग साकारते.
नानारसविलासाढ्यं विवर्ताभिनयान्वितम् । कल्पक्षणहतानेकपुष्करावर्तघर्घरम्
अनेक भावनांच्या खेळाने भरलेली आणि बदलांच्या हालचालींनी सजलेली ही नियती, कल्पाच्या एका क्षणात असंख्य कमळांच्या भोवऱ्यांचा गडगडाट घडवते.
सर्वर्तुकुसुमाकीर्णधरागोलकमन्दिरम् । भूयो भूयः पतद्वर्षभूरिस्वेदजलोत्करम्
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेला हा पृथ्वीचा गोळा, वारंवार घामासारख्या पावसाच्या थेंबांनी ओथंबलेला आहे.
पयोदपल्लवालोलनीलाम्बरकृतभ्रमम् । पूर्णसंशुष्कसप्ताब्धिरत्नाढ्यवलयाकुलम्
मेघांच्या कोवळ्या पालव्याप्रमाणे डुलणारे निळे आकाश भ्रम निर्माण करते; रत्नांच्या वलयांनी भरलेले, कधी पूर्ण भरलेली तर कधी सात वर्षे कोरडी पडलेली सागरांनी व्यापलेले आहे.
यामापक्ष्मदिनप्रेक्षाकटाक्षाशारिताम्बरम् । मज्जनोन्मज्जनव्यग्रकुलाद्रिकुलशेखरम्
दिवस-रात्रीच्या तिरक्या कटाक्षांनी आकाश सावलीत गेले आहे, ज्यांचे पापणी म्हणजे याम, आणि जिवांची ये-जा करणारी चळवळ पर्वतांच्या शिखरांवर मुकुटासारखी शोभते.
भ्रमच्छशिमणिप्रोतगङ्गामुक्तालतात्रयम् । चतुर्दशविधानन्तभूतरोमनतोन्नतम्
चालत असलेल्या चंद्रकिरणांच्या मोत्यांनी गुंफलेल्या गंगेच्या तीन धारा वर-खाली होत राहतात; चौदा प्रकारच्या अनंत जीवांनी म्हणजेच विश्वाच्या रोमांनी हे जग उंचावलेले आहे.
सन्दृष्टादृष्टसन्ध्याभ्रविलोलकरपल्लवम् । अनारतरणल्लोललोकालङ्कारकोमलम्
पहाटे आणि संध्याकाळी दिसणारे आणि अदृश्य राहणारे ढगांचे कोवळे कोंब सतत हलणारे असतात, आणि ते या जगाला नेहमीच नाजूकपणे सजवतात.
भूरिभूतलपातालनभस्तलपदक्रमम् । मग्नोन्मग्नघनानीकताराघर्मकणोत्करम्
त्याचा विस्तार पृथ्वी, पाताळ आणि आकाश या सर्व ठिकाणी पावलोपावली पसरलेला आहे; त्यात वर-खाली फिरणारे दाट ढगांचे समूह आणि ताऱ्यांच्या उष्णतेच्या सरी भरलेल्या आहेत.
चन्द्रार्कमण्डलस्पन्दस्मितस्फुटनभोमुखम् । कम्पितानेकब्रह्माण्डकवाटकवितानकम्
चंद्र आणि सूर्य यांच्या कक्षेच्या लयीत पृथ्वीचे मुख हसत फुलते; असंख्य ब्रह्मांडांची दारे उघडताना आणि बंद होताना आकाशाचा गोलार्ध हलतो.
लुठल्लोकान्तरव्यूहध्वनन्मुक्ताङ्कपल्लवम् । सुखदुःखदशादोषभावाभावरसान्तरम्
जगातील विविध विभागांचे कोवळे कोंब इकडे तिकडे फिरत राहतात; त्यात सुख-दुःखाच्या अवस्थांमधून अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा रस मिसळलेला असतो.
अस्मिन् विकारवलिते नियतेर् विलासे संसारनाम्नि चिरनाटकनाट्यसारे । साक्षी सदोदितवपुः परमेश्वरो ऽयम् एकस् स्थितो न च तया न च तेन भिन्नः
या नेहमी बदलणाऱ्या नियतीच्या खेळात, या संसार नावाच्या मोठ्या नाटकात, हा परब्रह्म नेहमी साक्षी म्हणून उभा आहे. त्याचे रूप नेहमी प्रकट असते; तो या सर्वांपासून वेगळा नाही, आणि हे सर्वही त्याच्यापासून वेगळे नाही.
एष देवस् स परमः पूज्य एष सदा सताम् । चिन्मात्रम् अनुभूतात्मा सर्वगस् सर्वसंश्रयः
हा देवच परम आहे, सत्पुरुषांसाठी नेहमी पूज्य आहे; तो शुद्ध चैतन्य, अंतरात्मा, सर्वत्र व्यापलेला आणि सर्वांचा आधार आहे.
घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे स्थितः । शिवो हरो हरिर् ब्रह्मा शक्रो वैश्रवणो यमः
मडके असो, कापड असो, वडाचे झाड असो, भिंत असो, गाडी असो किंवा माकड असो—तेथेच शिव, हर, हरी, ब्रह्मा, इंद्र, कुबेर आणि यम आहेत.
बहिर् अन्तश् च सर्वात्मा सदा स्वात्मा सुबुद्धिभिः । द्विविधेन क्रमेणैष भगवान् परिपूज्यते
जो बाहेर आणि आत सर्वांचा आत्मा आहे, तो सुज्ञ लोकांसाठी नेहमी स्वतःचाच आत्मा असतो; हा भगवान दोन प्रकारे, योग्य क्रमाने पूजावा.
बहिस् तावन् महाबुद्धे क्रमेण परिपूज्यते । येन तं शृणु तत्त्वज्ञ श्रोष्यस्य् अन्तःक्रमं ततः । पूजाक्रमेषु सर्वेषु नेह दार्भं पवित्रकम्
बाहेरून प्रथम त्या परमात्म्याची योग्य पद्धतीने पूजा करावी लागते, हे तत्त्व जाणणाऱ्या, आतून कशी पूजा करावी हे मी सांगतो, ऐक. या सर्व पूजांच्या प्रकारांत येथे कुशा किंवा शुद्धीकरणासाठी कोणत्याही वस्तूची गरज नाही.
पूजनं ध्यानम् एवात्र ध्यानम् एवात्र पूजनम् । तस्मात् त्रिभुवनाधारे नित्यं ध्यानेन पूजयेत्
इथे पूजा म्हणजे ध्यानच आहे आणि ध्यान म्हणजेच पूजा आहे; म्हणून या त्रिभुवनाच्या आधाराला नेहमी ध्यानानेच पूजावे.
चिद्रूपं सूर्यलक्षाभं समस्ताभासभासनम् । अन्तस्स्थचित्प्रकाशं स्वम् अहन्तासारम् आश्रयेत्
स्वतःच्या 'मीपणाच्या' मूळ स्वरूपात, जे चैतन्याचे आहे, लाखो सूर्यांसारखे तेजस्वी आहे, सर्व काही प्रकाशित करणारे आहे आणि अंतःकरणात प्रकाशमान आहे, त्यातच आश्रय घ्यावा.
अपारपरमाकाशविपुलाभोगकन्धरम् । अनन्ताधस्पदाकाशकोशपादसरोरुहम्
त्याचा गळा अगदी विशाल असून, अनंत आणि परम आकाशात पसरलेला आहे; त्याची कमळासारखी पावले या अनंत अधःस्थानाच्या आकाशावर ठेवलेली आहेत.
अनन्तदिक्तटाभोगभुजमण्डलमण्डितम् । नानाविधमहालोकगृहीतपरमायुधम्
असंख्य, अनंत हातांच्या वलयाने सजलेले, विविध महान लोकांतून मिळवलेली श्रेष्ठ शस्त्रे धारण केलेले.
हृत्कोशकोणविश्रान्तब्रह्माण्डौघपरम्परम् । प्रकाशपरमाकाशपारगापारविग्रहम्
हृदयाच्या कोपऱ्यात विसावलेले, त्याचे रूप ब्रह्मांडांच्या मालिकेत पसरलेले, प्रकाश आणि परम आकाशाच्या टोकापर्यंत पोहोचणारे.
ब्रह्मेन्द्रहरिरुद्रेशप्रमुखाम् अमरादिकाम् । इमां भूतश्रियं तस्य रोमालीं परिचिन्तयेत्
ब्रह्मा, इंद्र, हरि, रुद्र आणि इतर श्रेष्ठ अमरांसाठी देखील, या सर्व सृष्टीची महिमा त्याच्या शरीराच्या केसाच्या एका तंतूसारखीच आहे, असे ध्यान करावे.
विविधारम्भकारिण्यस् त्रिजगद्यन्त्ररज्जवः । इच्छाद्याश् शक्तयस् सर्वाश् चिन्तनीयाश् शरीरगाः
इच्छा वगैरे सर्व शक्ती, ज्या या तिन्ही जगाच्या यंत्राच्या दोऱ्यांसारख्या कार्य करतात, त्या सर्व शरीरातच आहेत असे ध्यान करावे.
अनन्तैकपदाधारस् सत्तामात्रैकविग्रहः । विवर्तितजगज्जालः कालो ऽस्य द्वारपालकः
असीम एकत्वावर आधारलेली, केवळ अस्तित्वरूप असलेली ही सत्ता आहे. जगाचा हा विशाल पसारा तिच्या रूपांतरणातून निर्माण झाला आहे, आणि काळ तिच्या दाराशी पहारा देतो.
सशैलभुवनाभोगम् इदं ब्रह्माण्डमण्डलम् । देहकोणे ऽस्य कस्मिंश्चित् स्वाङ्गावयवतां गतम्
डोंगर-दऱ्या आणि सर्व लोकांसह हे ब्रह्मांड तिच्या देहाच्या एखाद्या कोपऱ्यात, जणू तिच्या स्वतःच्या एखाद्या अवयवासारखे आहे.
विचिन्तयेन् महादेवं सहस्रचरणेक्षणम् । सहस्रशिरसं शान्तं सहस्रभुजभूषणम्
आपण त्या महादेवाचे ध्यान करावे, ज्याचे हजारो पाय आणि डोळे आहेत, जो शांत आहे, ज्याच्या हजारो डोकी आहेत, आणि जो हजारो हातांनी सुशोभित आहे.
सर्वत्रेक्षणशक्त्याढ्यं सर्वतो घ्राणशक्तिगम् । सर्वत्र स्पर्शनमयं सर्वतो रसनान्वितम्
तो सर्वत्र पाहण्याची शक्ती असलेला, सर्वत्र घ्राणशक्तीने व्यापलेला, सर्वत्र स्पर्शरूप आणि सर्वत्र चव असलेला आहे.