पत्त्रान्तरालगहनेन विलासवत्या हेलाविलोलघनगर्जितया मलेन । मल्लेन मल्लपदमालितमालवानां लक्ष्मीलताविवलिता वलितेव पुष्टिः
पानांच्या आड लपलेल्या वेलीसारखी, वाऱ्याच्या बेफिकीर गडगडाटात डोलणारी, मल्लांच्या आखाड्यातल्या धुळीने सजलेली, आणि मल्लांच्या पावलांनी रंगलेली — अशी लक्ष्मीची वेल गुंफल्यासारखी समृद्धी दिसते.
इत्यादिकापि शब्दानाम् अर्थश्रीस् सत्यरूपिणी । तस्मिन् सर्वेश्वरे सर्वसत्तामणिसमुद्गके
अशा प्रकारे शब्दांना असलेला अर्थाचा खजिना, जो सत्याच्या रूपात आहे, तो सर्वांच्या स्वामी असलेल्या, सर्व सत्त्वांचा रत्नपेटी असलेल्या त्या परमेश्वरात सामावलेला आहे.
का नाम विमला भासस् तस्मिन् परमचिन्मणौ । न कचन्ति विचिन्वन्ति विचित्राणि जगन्ति याः
त्या परम चैतन्यरत्नात निघणाऱ्या शुद्ध प्रकाशकिरणांना काय म्हणतात, ज्या विविध जगांत भटकत नाहीत किंवा त्यांना शोधत नाहीत?
एषा बीजकणान्तस्स्था चित्सत्ता स्ववपुर्मयम् । बुद्ध्वा मृत्कालवार्यादि करोत्य् अङ्कुरचोदनम्
ही चेतनेची अस्तित्व बीजाच्या कणात राहते, स्वतःचं रूप घेते आणि माती, काळ, पाणी वगैरे ओळखून अंकुर फुटण्याची प्रेरणा देते.
फेनावर्तविवर्तान्तर्वर्तिनी रसरूपिणी । कचितेन्द्रियसम्बन्धे करोति स्पन्दम् अम्भसाम्
फुग्याच्या आणि वावटळीच्या आतल्या गाठींमध्ये, रसस्वरूपाने ही चेतना असते आणि इंद्रियांच्या संबंधाने पाण्यात स्पंदन निर्माण करते.
एषा कुसुमगुच्छेषु गन्धरूपेण संस्थिता । कचन्ती घ्राणरन्ध्रेषु करोति परिफुल्लनम्
ही चेतना फुलांच्या गटांमध्ये सुगंधरूपाने वास करते, नाकाच्या छिद्रांतून फिरते आणि पूर्ण उमलल्याचा अनुभव देते.
शिलाङ्गस्था शिलाङ्गत्वं नयन्ती सत्यतापदम् । सर्गाधारदशां धत्ते गिरीन्द्रस्थितिलीलया
पाषाणाच्या देहात वास करून, ती पाषाणासारखं स्वरूप घेते आणि सृष्टीच्या पाया म्हणून स्थिती धारण करते; पर्वताच्या सहज खेळात तिने हे सर्व सांभाळले आहे.
पवनस्पन्दकोशात्मरूपिणी च त्वगिन्द्रियम् । संसाधयत्य् आत्मसुतं पितेवात्मपराजयात्
वाऱ्याच्या स्पंदनाच्या आवरणातील मूळ रूप घेऊन, ती स्पर्शेंद्रिय घडवते, जसा पिता आपल्या स्वतःच्या मुलाला आपल्यातूनच वाढवतो.
अशेषसारसम्पिण्डम् अप्य् आत्मानं खसिद्धये । भावयित्वा नकिञ्चित्त्वम् इव खत्वं करोत्य् अलम्
संपूर्ण साराचं एकत्रित स्वरूप स्वतः ठरवून, आकाशाची अनुभूती घेण्यासाठी, ती स्वतःला आकाशासारखी पूर्णपणे रिकामी करते.
स्वसत्ताप्रतिबिम्बाभम् आकाशमकुरोदरे । धत्ते कल्पनिमेषाङ्कं कालाख्यम् अमलं वपुः
स्वतःच्या अस्तित्वाचं प्रतिबिंब जसं आकाशाच्या गर्भात उमटतं, तशी ती कल्पनेच्या क्षणिकतेने ओळखली जाणारी, काळ नावाची निर्मळ मूर्ती धारण करते.
आमहापञ्चमेशानपरिणामम् अनामया । इदम् इत्थम् इदं नेति नियतिर् भवति स्वयम्
पाचव्या अवस्थेत, आजार आणि बदल यांपासून मुक्त झाल्यावर, 'हे असंच आहे, हे असं नाही' अशी निश्चयाची भावना आपोआप मनात उमटते.
साक्षिणि स्फार आभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः । सत्य् एतस्मिन् प्रकाशन्ते जगच्चित्रपरम्पराः
ज्याच्या साक्षीने, जो स्थिर आणि तेजस्वी आहे, जसा दिवा बदलत नाही तसा, त्याच्यामध्ये सर्व कृती घडतात; ह्याच सत्यावर जगाच्या असंख्य रूपांची माळ उलगडते.
परमाकाशनगरनाट्यमण्डपभूमिषु । स्वशक्तिनृत्तं संसारं पश्यन्ती साक्षिवत् स्थिता
परम आकाशाच्या नगरीत, या विश्वरूप रंगमंचावर, ती स्वतःच्या शक्तीचं नृत्य म्हणजेच संसार, साक्षीभावाने पाहत उभी राहते.
शिवस्यास्य जगन्नाथ शक्तयस् ताः कथं स्थिताः । साक्षिता काथ किं तासां नृत्तं स्यात् कियद् एव वा
या जगाच्या स्वामी असलेल्या शिवाच्या या शक्ती कशा प्रकारे स्थिर आहेत? त्यांचा साक्षीभाव काय आहे? त्यांच्या नृत्याचं स्वरूप काय, आणि ते किती मोठं आहे?
स्वभावाचलशान्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सोम्य चिन्मात्ररूपस्य सर्वस्यानाकृतेर् अपि
स्वभावानं बदलत नाही, नेहमी शांत असलेल्या, आणि ज्याचं खरं रूप म्हणजे शुद्ध चैतन्य, असा कोणत्याही आकाराशिवाय असलेला परमात्मा शिव—
इच्छासत्ता व्योमसत्ता कालसत्ता तथैव च । तथा नियतिसत्ता च महासत्ता च सुव्रत
इच्छेचं अस्तित्व, आकाशाचं अस्तित्व, काळाचं अस्तित्व, तसंच नियतीचं अस्तित्व आणि हे सर्व व्यापून असलेलं महान अस्तित्व, हे सर्व, हे सुजन—
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः कर्तृताकर्तृतापि च । इत्यादिकानां शक्तीनाम् अन्तो नास्ति शिवात्मनि
ज्ञानाची शक्ती, कृती करण्याची शक्ती, कधी कर्तेपणा तर कधी अकर्तेपणा—अशा असंख्य शक्तींचा शिवस्वरूपात कधीच अंत नाही.
शक्तयः कुत एतास् ता बहुत्वं कथम् आसु च । उदयश् च कथं देव भेदाभेदश् च कीदृशः
या सर्व शक्ती कुठून येतात? त्या इतक्या अनेक कशा होतात? त्या कशा प्रकट होतात, हे देव? आणि त्यांच्यातील वेगळेपणा व एकरूपता कशी असते?
शिवस्यानन्तरूपस्य यैषा चिन्मात्रतात्मनः । एषा हि शक्तिर् इत्य् उक्ता नास्माद् भिन्ना मनाग् अपि
अनंत रूप असलेल्या आणि केवळ चैतन्यस्वरूप असलेल्या शिवाची हीच शक्ती आहे, जिला 'शक्ती' असे म्हणतात. ती शिवापासून किंचितही वेगळी नाही.
ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वादिविभावनात् । शक्तयो विविधं रूपं धारयन्ति बहूदयम्
ज्ञान, कर्तृत्व, भोग, साक्षीपणा आणि अशा अनेक प्रकारच्या प्रकट स्वरूपांमुळे या शक्ती विविध रूपे धारण करतात आणि अनेक प्रकारे प्रकट होतात.
शिवशक्त्याख्ययैको ऽपि बहुवद् भासते स्वतः । सर्वशक्त्यात्मनैकेन शिवेनैव शिवात्मसु । अर्थेष्व् अर्थितया सत्सु साक्षिवत् कल्पितात्मसु
शिव आणि शक्ती जरी एकच असले तरी, त्या स्वतःहून अनेक रूपांनी प्रकट होतात. सर्व शक्तींच्या मूळ असलेल्या एकाच शिवाने, शिवस्वरूप असलेल्या लोकांत, इच्छित वस्तूंमध्ये आणि कल्पित आत्म्यांमध्ये साक्षीप्रमाणेच आपले अस्तित्व दाखवले आहे.
एता जगति नृत्यन्ति ब्रह्माण्डे नृत्तमण्डपे । कालेन नर्तकेनेव क्रमेण परिशिक्षिताः
या शक्ती जगात, ब्रह्मांडाच्या रंगमंचावर, काळ नावाच्या नर्तकाने एकामागून एक शिकवल्याप्रमाणे नृत्य करतात.
या सा परम्परैतासाम् एषा नियतिर् उच्यते । क्रिया प्रकृतिर् इच्छा सा कालेत्यादिकृताभिधा
या सर्व शक्तींच्या अनुक्रमाला 'नियती' असे म्हणतात. हिला कृती, स्वभाव किंवा इच्छा असेही म्हणतात, आणि काळानुसार किंवा इतर कारणांनुसार वेगवेगळ्या नावांनी हिला ओळखतात.
आमहारुद्रपर्यन्तम् इदम् इत्थम् इति स्थितेः । आतृणं पद्मजस्पन्दनियमान् नियतिस् स्मृता
सृष्टीच्या आरंभापासून रुद्रापर्यंत सगळ्यांचा हा ठरलेला क्रम आहे, म्हणून या अनुक्रमाला 'नियती' म्हणतात. हीच नियती ब्रह्मदेवापासून अगदी गवताच्या पातीपर्यंत सगळ्यांचे हालचाल ठरवते.
नियतिर् नित्यम् उद्वेगवर्जिता परमोर्जिता । एषा नृत्यति खे नित्यं जगज्जालकनाटकम्
नियती नेहमीच चिंता किंवा अस्वस्थतेपासून मुक्त आणि अत्यंत सामर्थ्यवान आहे. ही नियती आकाशात सतत नाचत राहते आणि या जगाच्या जाळ्याचा नाट्यप्रयोग साकारते.
नानारसविलासाढ्यं विवर्ताभिनयान्वितम् । कल्पक्षणहतानेकपुष्करावर्तघर्घरम्
अनेक भावनांच्या खेळाने भरलेली आणि बदलांच्या हालचालींनी सजलेली ही नियती, कल्पाच्या एका क्षणात असंख्य कमळांच्या भोवऱ्यांचा गडगडाट घडवते.
सर्वर्तुकुसुमाकीर्णधरागोलकमन्दिरम् । भूयो भूयः पतद्वर्षभूरिस्वेदजलोत्करम्
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेला हा पृथ्वीचा गोळा, वारंवार घामासारख्या पावसाच्या थेंबांनी ओथंबलेला आहे.
पयोदपल्लवालोलनीलाम्बरकृतभ्रमम् । पूर्णसंशुष्कसप्ताब्धिरत्नाढ्यवलयाकुलम्
मेघांच्या कोवळ्या पालव्याप्रमाणे डुलणारे निळे आकाश भ्रम निर्माण करते; रत्नांच्या वलयांनी भरलेले, कधी पूर्ण भरलेली तर कधी सात वर्षे कोरडी पडलेली सागरांनी व्यापलेले आहे.
यामापक्ष्मदिनप्रेक्षाकटाक्षाशारिताम्बरम् । मज्जनोन्मज्जनव्यग्रकुलाद्रिकुलशेखरम्
दिवस-रात्रीच्या तिरक्या कटाक्षांनी आकाश सावलीत गेले आहे, ज्यांचे पापणी म्हणजे याम, आणि जिवांची ये-जा करणारी चळवळ पर्वतांच्या शिखरांवर मुकुटासारखी शोभते.
भ्रमच्छशिमणिप्रोतगङ्गामुक्तालतात्रयम् । चतुर्दशविधानन्तभूतरोमनतोन्नतम्
चालत असलेल्या चंद्रकिरणांच्या मोत्यांनी गुंफलेल्या गंगेच्या तीन धारा वर-खाली होत राहतात; चौदा प्रकारच्या अनंत जीवांनी म्हणजेच विश्वाच्या रोमांनी हे जग उंचावलेले आहे.