चिता सञ्चेत्यते देहो न तु सञ्चाल्यते क्वचित् । प्रभुर् द्रष्टैव भवति कर्ता भवति कर्मकृत्
चैतन्य शरीराला ओळखतं, पण ते कधीच हलवत नाही. स्वामी फक्त पाहणारा होतो, आणि करणारा फक्त कर्म करणारा राहतो.
प्राणेनेदं देहगेहं परिस्फुरति यन्त्रवत् । प्राणहीनं परिस्पन्दं त्यक्त्वा तिष्ठति मूकवत्
प्राणामुळे हे शरीराचं घर यंत्रासारखं हलतं. पण प्राण नसताना, ते सगळं हालचाल सोडून मुकं राहतं.
चालनी पावनी शक्तिश् शक्तिस् संवेदनी चितेः । सामूर्ता खाद् अपि स्वच्छा स्वसत्तैवात्र कारणम्
चेतनेची जी हालचाल करणारी आणि शुद्ध करणारी शक्ती आहे, तीच जाणिवेची शक्ती आहे. ही शक्ती निराकार असून आकाशासारखी स्वच्छ आहे, आणि तिचे स्वतःचे अस्तित्वच इथल्या सर्व गोष्टींचे कारण आहे.
विनश्यतः प्राणदेहौ वियोगात्मक एव च । चिदात्मा खाद् अपि स्वच्छो न विनश्यति किं भ्रमैः
जेव्हा प्राण आणि शरीर नष्ट होतात, तेव्हा वेगळेपणा येतो; पण चेतनेचे खरे स्वरूप आकाशासारखे स्वच्छ राहते आणि ते कधीही नष्ट होत नाही—मग या गोष्टीत गोंधळायचे काहीच कारण नाही.
मनःप्राणमये देहे चित्तत्त्वं परिराजते । मकुरे चामलाभासे प्रतिबिम्बं प्रवर्तते
मन आणि प्राण यांनी बनलेल्या या देहात चेतनेचे तत्त्व उजळून दिसते; जसे स्वच्छ आरशात प्रतिबिंब उमटते.
सद् अप्य् अग्रगतं वस्तु प्रतिबिम्बक्रियां प्रति । यथा नास्ति मलोपेते मकुरे मुनिनायक
हे मुनीश्रेष्ठ, जरी एखादी वस्तू समोर असली तरी, जर आरसा अगदी स्वच्छ आणि निर्मळ असेल तर त्यात प्रतिबिंब उमटत नाही.
तथा नास्ति गतप्राणे विद्यमाने ऽपि देहके । सर्वगापि चिद् अन्यूना बोधस्पन्दादिकं प्रति
जसा प्राण गेलेला असताना शरीर असले तरी, त्या शरीरात जाणीव किंवा चेतनेचे कोणतेही लक्षण दिसत नाही, जरी ती चेतना सर्वत्र पसरलेली आणि कमी न झालेली असली तरीही.
बोधात् कलङ्कविकला चिद् एव परमा शिवम् । विदुर् देवं तदभ्यासं सर्वसत्तार्थदं तथा
कलंक आणि मर्यादा नसलेली शुद्ध चेतना हीच सर्वश्रेष्ठ आणि मंगल आहे; ज्ञानी लोक तिलाच देवत्व मानतात, आणि तिच्या साधनेमुळे सर्व सत्त्वांना जीवनाचा खरा अर्थ मिळतो.
स हरिस् स शिवस् सो ऽजस् स ब्रह्मा स सुरेश्वरः । अनिलानलचन्द्रार्कवपुस् स परमेश्वरः
तोच हरि, तोच शिव, तोच अज, तोच ब्रह्मा, तोच देवांचा स्वामी आहे; त्याचे रूप वारा, अग्नी, चंद्र आणि सूर्य यांसारखे आहे—तोच परमेश्वर आहे.
स एव सर्वगात्मात्मा चित् संविच् चेतनस् स्मृतः । देवेशो देहभृद् धाता देवदेवो दिवस्पतिः
तोच सर्वांचा आत्मा, तोच चेतना, जाणीव आणि स्मरण यांचा आधार आहे; तोच देवांचा देव, शरीर धारण करणाऱ्यांचा पोशिंदा, सृष्टीचा कर्ता आणि स्वर्गाचा स्वामी आहे.
महाचितस् समुल्लासात् समुद्यन्तीव केचन । ये नाम ते जगत्य् एते ब्रह्मविष्णुहरादयः । कणास् तप्तायस इव वारिधेर् इव बिन्दवः
महान मनाच्या तेजातून काही जीव जणू निर्माण होतात—ज्यांना या जगात ब्रह्मा, विष्णु, शंकर वगैरे म्हणतात—हे अग्नीच्या निखाऱ्यातून उडणाऱ्या ठिणग्यांसारखे किंवा समुद्रातून पडणाऱ्या थेंबांसारखे आहेत.
तेष्व् ईषद्भ्रमभूतेषु जातेष्व् इव परात् पदात् । स्थितेषु भ्रमबीजेषु कल्पनाजालकर्तृषु
हे सर्व थोड्याशा भ्रमासारखे निर्माण होतात, जणू परब्रह्मातून उत्पन्न झाले आहेत, आणि कल्पनेच्या जाळ्यात गुंतवणारे भ्रमाचे बीज म्हणून राहतात.
सहस्रशतशाखेयम् अविद्योदेति पीवरी । वेदवेदार्थदेवादिजीवजालजटावती
यातून मग शेकडो-हजारो फांद्यांनी पसरलेली, वेद, त्यांचे अर्थ, देवता आणि जीव यांच्या गुंतागुंतीने भरलेली घनदाट अज्ञानरूपी झाड उगवते.
ततस् त्व् अस्या अनन्तायाः प्रसृतायाः पुनः पुनः । सम्पन्नदेशकालायाः क्षमस् स्याद् वर्णनासु कः
ही अज्ञानाची वेल पुन्हा पुन्हा अनंत वेळा, सर्व ठिकाणी आणि काळात पसरते—याचे वर्णन कोण करू शकेल?
ब्रह्मविष्णुहरादीनां मतो यः परमः पिता । मूलबीजं महादेवः पल्लवानाम् इव द्रुमः
ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर सर्व देवतांचे जे सर्वोच्च वडील मानले जातात, ते महादेव सर्वांचा मूळ बीज आहेत, जसे झाडाच्या फांद्या झाडावर अवलंबून असतात.
स ब्रह्मतत्त्वाद्यभिधस् सर्वसंवेदनैककृत् । सर्वसत्ताप्रदो भास्वान् वन्द्यो ऽभ्यर्च्यश् च तद्विदाम्
जे ब्रह्मतत्त्व म्हणून ओळखले जातात, सर्व जाणिवेचे एकमेव कारण आहेत, सर्व अस्तित्व देणारे आणि तेजस्वी आहेत, अशा त्या परमेश्वराचे ज्ञानी लोकांनी नेहमीच पूजन व वंदन करावे.
प्रत्यक्षवस्तुविषयस् सर्वत्रैव सदोदितः । संवेदनात्मकतया गतया सर्वगोचरम्
ज्यांची स्वभावच प्रत्यक्ष अनुभव आहे, ते सर्वत्र नेहमी प्रकट आहेत, आणि सर्वत्र जाणिवेच्या रूपाने व्यापलेले आहेत.
न तस्याह्वानमन्त्रादि किञ्चिद् एवोपयुज्यते । नित्याहूतस् स सर्वस्थो लभ्यते सर्वतस् स्वचित्
त्यांना बोलावण्यासाठी कोणताही मंत्र किंवा विधी लागत नाही; ते नेहमीच सर्वत्र आहेत आणि आपलीच जाणीव त्यांना सर्व ठिकाणी प्राप्त करू शकते.
यां यां वस्तुदशां यासि तत एव मुने शिवम् । स्वरूपं समवाप्नोषि रूपालोकमनोदृशा
मुनिवरांनो, तुम्ही ज्या ज्या अवस्थेत जाता, त्या त्या अवस्थेतूनच तुम्हाला कल्याण मिळतं; मन आणि प्रकाशाच्या दृष्टीने तुम्ही सर्व रूपं ओळखता आणि स्वतःचं खरं स्वरूप अनुभवता.
आद्यं पूज्यं नमस्कार्यं स्तुत्यम् अर्घ्यं सुरेश्वरम् । एनं तं विद्धि वेद्यानां सीमान्तं महताम् अपि
जो सर्वांत पहिला आहे, पूज्य आहे, वंदनीय आहे, स्तुतीस पात्र आहे, देवांचा स्वामी आहे, त्यालाच सर्व ज्ञेय गोष्टींच्या आणि महानांच्याही शेवटचं ध्येय समजा.
एवम् आत्मानम् आलोक्य जराशोकभयापहम् । सम्भृष्टबीजवज् जन्तुर् न भूयः परिरोहति
अशा प्रकारे, जो आत्मा वृद्धत्व, दु:ख आणि भीती दूर करतो, तो जेव्हा पाहिला जातो, तेव्हा जसा भाजलेला बी पुन्हा उगवत नाही, तसा जीवही पुन्हा जन्म घेत नाही.
सकलजन्तुषु जन्तुपदप्रदं विदितम् आद्यम् उपास्य यतव्रत । त्वम् अजम् आत्ममयं परमं पदं भवसि किं परिमज्जसि दृष्टिषु
सर्व जीवांना अस्तित्व देणारा, सर्वांना ज्ञात असलेला, साधकांनी पूजलेला आणि आचरलेला, तूच अजन्मा, आत्मरूप, आणि सर्वोच्च अवस्था आहेस; मग तू दृश्यांमध्ये का भटकतोस?
ततं चिद्रूपम् एवैकं सर्वसत्तान्तरस्थितम् । स्वानुभूतिमयं शुद्धं देवं रुद्रेश्वरा विदुः
ते एकच शुद्ध चैतन्य, सर्वत्र व्यापलेलं आणि सर्व सत्त्वांच्या आत असलेलं आहे. स्वतःच्या अनुभवाने भरलेलं, हेच दैवत रुद्र आणि ईश्वर ओळखतात.
बीजं समस्तबीजानां सारं संसारसंसृतेः । कर्मणां परमं कर्म चिद्धातुं विद्धि निर्मलम्
सर्व बीजांचं मूळ, जन्ममरणाच्या फेर्याचं सार, सर्व कर्मांमध्ये श्रेष्ठ आणि पूर्णपणे निर्मळ असं चैतन्य आहे, हे जाणावं.
कारणं कारणौघानाम् अकारणम् अनाबिलम् । भावनं भावनांशानाम् अभाव्यम् अभवात्मकं
सर्व कारणांचं मूळ कारण, पण स्वतः कारणरहित आणि कलुषरहित आहे. सर्व कल्पनांचा आधार, पण स्वतः कल्पनेपलीकडचं आणि अस्तित्वरहित आहे.
चेतनं चेतनौघानां चेतनात्मनि चेतितम् । अचेत्यचेतनं चेत्यं परमं भूरिभासनम्
सर्व चेतनांचा आधार असलेलं, आत्मज्ञानात प्रकट होणारं, जाणता आणि अजाणता दोन्ही असलेलं, सर्वश्रेष्ठ आणि अनेक प्रकारे प्रकाशमान असलेलं आहे.
आलोकालोकम् अमलम् अनालोक्यम् अलोकजम् । अबीजं जीवबीजौघं चिद्घनं विमलं विदुः
ते शुद्ध, न दिसणारे, ज्यातून प्रकाश आणि अंधार दोन्ही जन्मतात, ज्याला कुठलाही बीज नाही, पण ज्याच्यामुळे सर्व जीवांचे बीज निर्माण होते, असं निर्मळ आणि पूर्णपणे चैतन्य असलेलं तत्त्व म्हणून ओळखतात.
असत्यं सन्मयं शान्तं सत्यासत्यविवर्जितम् । महासत्तादिसन्तानं चिन्मात्रं विद्धि नेतरत्
ते खोटं असूनही सत्याने भरलेलं, शांत, सत्य आणि असत्य या दोन्हींपासून मुक्त, महान अस्तित्वाचा प्रवाह आणि इतर सर्व गोष्टींचं मूळ, फक्त शुद्ध चैतन्य आहे—याशिवाय दुसरं काहीच नाही, हे जाण.
स्वयं भवति रागात्मा रञ्जको रञ्जनं रजः । स्वयम् आकाशम् अप्य् आशु कुड्यं भवति मण्डितम्
तेच स्वतःच इच्छा, रंग, रंगवणं आणि रंगवणारा बनतं; तेच आपल्या सामर्थ्याने क्षणात आकाश किंवा सुंदरपणे सजवलेली भिंतसुद्धा होतं.
अस्मिंश् चित्तेजसि स्फारे जगन्मरुमरीचयः । स्फुरिताः प्रस्फुरिष्यन्ति प्रस्फुरन्ति च कोटिशः
या विशाल चैतन्याच्या प्रकाशात, मृगजळासारखी असंख्य जगं निर्माण होतात, होत राहतात आणि पुढेही निर्माण होतील.