इत्य् उक्तवान् अमलदृक् परिणामतो ऽस्मिन् स्फारे पदे समुपशान्तरवाभिरामः । तूष्णीम् अतिष्ठद् अमुना मुनिना च सार्धं संशान्तवृत्तिर् अथ तत्र मुहूर्तम् ईशः
अशा प्रकारे निर्मळ दृष्टीने बोलून, त्या विशाल, अचल अवस्थेत रमणारा, शांततेच्या मोहात हरवून, तो प्रभू त्या ऋषीसोबत काही काळ गप्प बसला. त्याची वृत्ती पूर्णपणे शांत झाली होती.
ततो मुहूर्तेन हरो गौरीकमलिनीसरः । मद्विकासोन्मुखस् स्वैरं विकासं बहिर् आददे
थोड्या वेळाने, हराने — जणू गौरीच्या कमळ तलावातील उमलत्या कमळासारखा — माझ्याकडे पाहिले. त्याचा चेहरा आनंदाने फुलला.
दृक्त्रयं दर्शयाम् आस मुखात् कालवशोदितम् । रोदस्समुद्गकाद् अर्करत्नराशिम् इवोदितम्
त्याने आपल्या मुखातून, काळाच्या प्रेरणेने प्रकटलेली ती त्रैविध्यदृष्टी दाखवली, जणू पर्वतशिखरावरून सूर्यरत्नांचा समूह उगवतो तशी.
अकालद्वादशादित्यदिनतेजस् स संहरन् । निशाम् अनाशयंश् चेषद् ईशो माम् आह मानितम्
तो प्रभू, जणू अकाली बारा सूर्यांचे तेज मागे घेतो आणि रात्र पूर्णपणे शांत करतो, अशा शांत हालचालीने मला आदराने बोलला.
मुने मननम् आहूय स्वसत्तैवाशु मीयताम् । त्वम् अर्थम् आहराहार्यं पवनस् स्पन्दताम् इव
मुनिवर, मननाला बोलावून आपल्या अस्तित्वाचं लवकर मोजमाप कर. जसा वारा हालचाल घडवतो, तसंच तुला समजून घ्यायचं अर्थ उघड करायला हवा.
द्रष्टव्यम् इह यत् किञ्चित् तद् दृष्टं किं शमभ्रमैः । न हि हेयम् उपादेयं वेह पश्यामि तद्विदः
इथे जे काही पाहायचं आहे, ते एकदा पाहिलं की, मग पुन्हा अस्वस्थता किंवा शांततेत काय मिळणार? ज्यांना खरी ओळख आहे, त्यांना इथे काहीही टाकावं किंवा स्वीकारावं असं काही दिसत नाही.
शान्त्यशान्तिमयान् एतान् विकल्पान् गलितान् असि । विबुद्धवान् यथास्थित्या त्वं त्वम् एव भवात्मदृक्
शांती आणि अशांती यांचे विचार तू सोडून दिलेस; जागृत अवस्थेत, तू स्वतःच्याच स्वरूपात राहतोस आणि स्वतःलाच ओळखतोस.
इमां दृश्यदशाम् आशु बालबोधाय वा पुनः । समाश्रित्य मदुक्तं त्वं शृणु तूष्णींस्थितेन किम्
लहान मुलाच्या समजेसाठी, ही दिसणारी अवस्था पुन्हा पटकन स्वीकार आणि मी काय सांगतोय ते ऐक. शांत बसण्यात काय अर्थ आहे?
इत्य् उक्त्वा बाह्यबोधस्थं माम् अवेक्ष्य त्रिशूलधृत् । कुर्वन् प्राहरद् अज्योत्स्नासरसीन्दुं सितोत्पलम्
हे बोलून, माझ्याकडे पाहिलं, मी बाह्य जाणीवेत स्थिर होतो. मग त्रिशूळ हातात घेऊन, त्यानं चंद्रप्रकाशातल्या सरोवरातलं पांढरं कमळ फोडलं.
औदासीन्येन देहानां चित् स्वस्पन्देषु कारणम् । तदात्मनाम् अतत्त्वानां शून्यं खम् इव भूरुहाम्
शरीरांबद्दल उदासीन राहिल्यावर, चैतन्य त्यांच्या हालचालींना कारणीभूत होतं. जे आत्म्यात एकरूप झालेत किंवा जे सत्यात स्थिर नाहीत, त्यांच्यासाठी ते रिकामं असतं, जसं झाडांसाठी आकाश.
चिता सञ्चेत्यते देहो न तु सञ्चाल्यते क्वचित् । प्रभुर् द्रष्टैव भवति कर्ता भवति कर्मकृत्
चैतन्य शरीराला ओळखतं, पण ते कधीच हलवत नाही. स्वामी फक्त पाहणारा होतो, आणि करणारा फक्त कर्म करणारा राहतो.
प्राणेनेदं देहगेहं परिस्फुरति यन्त्रवत् । प्राणहीनं परिस्पन्दं त्यक्त्वा तिष्ठति मूकवत्
प्राणामुळे हे शरीराचं घर यंत्रासारखं हलतं. पण प्राण नसताना, ते सगळं हालचाल सोडून मुकं राहतं.
चालनी पावनी शक्तिश् शक्तिस् संवेदनी चितेः । सामूर्ता खाद् अपि स्वच्छा स्वसत्तैवात्र कारणम्
चेतनेची जी हालचाल करणारी आणि शुद्ध करणारी शक्ती आहे, तीच जाणिवेची शक्ती आहे. ही शक्ती निराकार असून आकाशासारखी स्वच्छ आहे, आणि तिचे स्वतःचे अस्तित्वच इथल्या सर्व गोष्टींचे कारण आहे.
विनश्यतः प्राणदेहौ वियोगात्मक एव च । चिदात्मा खाद् अपि स्वच्छो न विनश्यति किं भ्रमैः
जेव्हा प्राण आणि शरीर नष्ट होतात, तेव्हा वेगळेपणा येतो; पण चेतनेचे खरे स्वरूप आकाशासारखे स्वच्छ राहते आणि ते कधीही नष्ट होत नाही—मग या गोष्टीत गोंधळायचे काहीच कारण नाही.
मनःप्राणमये देहे चित्तत्त्वं परिराजते । मकुरे चामलाभासे प्रतिबिम्बं प्रवर्तते
मन आणि प्राण यांनी बनलेल्या या देहात चेतनेचे तत्त्व उजळून दिसते; जसे स्वच्छ आरशात प्रतिबिंब उमटते.
सद् अप्य् अग्रगतं वस्तु प्रतिबिम्बक्रियां प्रति । यथा नास्ति मलोपेते मकुरे मुनिनायक
हे मुनीश्रेष्ठ, जरी एखादी वस्तू समोर असली तरी, जर आरसा अगदी स्वच्छ आणि निर्मळ असेल तर त्यात प्रतिबिंब उमटत नाही.
तथा नास्ति गतप्राणे विद्यमाने ऽपि देहके । सर्वगापि चिद् अन्यूना बोधस्पन्दादिकं प्रति
जसा प्राण गेलेला असताना शरीर असले तरी, त्या शरीरात जाणीव किंवा चेतनेचे कोणतेही लक्षण दिसत नाही, जरी ती चेतना सर्वत्र पसरलेली आणि कमी न झालेली असली तरीही.
बोधात् कलङ्कविकला चिद् एव परमा शिवम् । विदुर् देवं तदभ्यासं सर्वसत्तार्थदं तथा
कलंक आणि मर्यादा नसलेली शुद्ध चेतना हीच सर्वश्रेष्ठ आणि मंगल आहे; ज्ञानी लोक तिलाच देवत्व मानतात, आणि तिच्या साधनेमुळे सर्व सत्त्वांना जीवनाचा खरा अर्थ मिळतो.
स हरिस् स शिवस् सो ऽजस् स ब्रह्मा स सुरेश्वरः । अनिलानलचन्द्रार्कवपुस् स परमेश्वरः
तोच हरि, तोच शिव, तोच अज, तोच ब्रह्मा, तोच देवांचा स्वामी आहे; त्याचे रूप वारा, अग्नी, चंद्र आणि सूर्य यांसारखे आहे—तोच परमेश्वर आहे.
स एव सर्वगात्मात्मा चित् संविच् चेतनस् स्मृतः । देवेशो देहभृद् धाता देवदेवो दिवस्पतिः
तोच सर्वांचा आत्मा, तोच चेतना, जाणीव आणि स्मरण यांचा आधार आहे; तोच देवांचा देव, शरीर धारण करणाऱ्यांचा पोशिंदा, सृष्टीचा कर्ता आणि स्वर्गाचा स्वामी आहे.
महाचितस् समुल्लासात् समुद्यन्तीव केचन । ये नाम ते जगत्य् एते ब्रह्मविष्णुहरादयः । कणास् तप्तायस इव वारिधेर् इव बिन्दवः
महान मनाच्या तेजातून काही जीव जणू निर्माण होतात—ज्यांना या जगात ब्रह्मा, विष्णु, शंकर वगैरे म्हणतात—हे अग्नीच्या निखाऱ्यातून उडणाऱ्या ठिणग्यांसारखे किंवा समुद्रातून पडणाऱ्या थेंबांसारखे आहेत.
तेष्व् ईषद्भ्रमभूतेषु जातेष्व् इव परात् पदात् । स्थितेषु भ्रमबीजेषु कल्पनाजालकर्तृषु
हे सर्व थोड्याशा भ्रमासारखे निर्माण होतात, जणू परब्रह्मातून उत्पन्न झाले आहेत, आणि कल्पनेच्या जाळ्यात गुंतवणारे भ्रमाचे बीज म्हणून राहतात.
सहस्रशतशाखेयम् अविद्योदेति पीवरी । वेदवेदार्थदेवादिजीवजालजटावती
यातून मग शेकडो-हजारो फांद्यांनी पसरलेली, वेद, त्यांचे अर्थ, देवता आणि जीव यांच्या गुंतागुंतीने भरलेली घनदाट अज्ञानरूपी झाड उगवते.
ततस् त्व् अस्या अनन्तायाः प्रसृतायाः पुनः पुनः । सम्पन्नदेशकालायाः क्षमस् स्याद् वर्णनासु कः
ही अज्ञानाची वेल पुन्हा पुन्हा अनंत वेळा, सर्व ठिकाणी आणि काळात पसरते—याचे वर्णन कोण करू शकेल?
ब्रह्मविष्णुहरादीनां मतो यः परमः पिता । मूलबीजं महादेवः पल्लवानाम् इव द्रुमः
ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर सर्व देवतांचे जे सर्वोच्च वडील मानले जातात, ते महादेव सर्वांचा मूळ बीज आहेत, जसे झाडाच्या फांद्या झाडावर अवलंबून असतात.
स ब्रह्मतत्त्वाद्यभिधस् सर्वसंवेदनैककृत् । सर्वसत्ताप्रदो भास्वान् वन्द्यो ऽभ्यर्च्यश् च तद्विदाम्
जे ब्रह्मतत्त्व म्हणून ओळखले जातात, सर्व जाणिवेचे एकमेव कारण आहेत, सर्व अस्तित्व देणारे आणि तेजस्वी आहेत, अशा त्या परमेश्वराचे ज्ञानी लोकांनी नेहमीच पूजन व वंदन करावे.
प्रत्यक्षवस्तुविषयस् सर्वत्रैव सदोदितः । संवेदनात्मकतया गतया सर्वगोचरम्
ज्यांची स्वभावच प्रत्यक्ष अनुभव आहे, ते सर्वत्र नेहमी प्रकट आहेत, आणि सर्वत्र जाणिवेच्या रूपाने व्यापलेले आहेत.
न तस्याह्वानमन्त्रादि किञ्चिद् एवोपयुज्यते । नित्याहूतस् स सर्वस्थो लभ्यते सर्वतस् स्वचित्
त्यांना बोलावण्यासाठी कोणताही मंत्र किंवा विधी लागत नाही; ते नेहमीच सर्वत्र आहेत आणि आपलीच जाणीव त्यांना सर्व ठिकाणी प्राप्त करू शकते.
यां यां वस्तुदशां यासि तत एव मुने शिवम् । स्वरूपं समवाप्नोषि रूपालोकमनोदृशा
मुनिवरांनो, तुम्ही ज्या ज्या अवस्थेत जाता, त्या त्या अवस्थेतूनच तुम्हाला कल्याण मिळतं; मन आणि प्रकाशाच्या दृष्टीने तुम्ही सर्व रूपं ओळखता आणि स्वतःचं खरं स्वरूप अनुभवता.
आद्यं पूज्यं नमस्कार्यं स्तुत्यम् अर्घ्यं सुरेश्वरम् । एनं तं विद्धि वेद्यानां सीमान्तं महताम् अपि
जो सर्वांत पहिला आहे, पूज्य आहे, वंदनीय आहे, स्तुतीस पात्र आहे, देवांचा स्वामी आहे, त्यालाच सर्व ज्ञेय गोष्टींच्या आणि महानांच्याही शेवटचं ध्येय समजा.