मनो हि सर्वभूतानां प्रसादम् अनुगच्छति । न तथेन्दौ यथा शान्ते जने जनितकौतुकम्
सर्व प्राण्यांच्या मनाला शांततेकडे ओढा असतो; जशी चंद्राची शांती लोकांना आकर्षित करत नाही, तशी शांत मनाचा माणूस मात्र सर्वांना आश्चर्यचकित करतो.
शमशालिनि सौहार्दवति सर्वेषु जन्तुषु । सुजने परमं तत्त्वं स्वयम् एव प्रसीदति
जो माणूस सर्व प्राण्यांशी मैत्रीभाव आणि शांततेत वावरतो, त्याच्याकडे आपोआपच सर्वोच्च सत्य प्रकट होतं.
मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च । विश्वासम् इह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि
जसा प्रत्येक जड किंवा मऊ स्वभावाचा जीव आपल्या आईवर विश्वास ठेवतो, तसंच सर्वजण शांत मनाच्या माणसावर विश्वास ठेवतात.
न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गनेन च । तथा सुखम् अवाप्नोति शमेनान्तर् यथा जनः
रसायन प्यायल्याने किंवा संपत्ती मिळवल्याने माणसाला जेवढं सुख मिळत नाही, तेवढं अंतःकरणातील शांततेमुळे मिळतं.
सर्वाधिव्याधिवलितं क्रान्तं तृष्णावरत्रया । मनश् शमामृतासेकैस् समाश्वासय राघव
हे राघव, सर्व प्रकारच्या आजारांनी त्रस्त आणि तृष्णेच्या दोऱ्यांनी बांधल्या गेलेल्या मनाला, शांततेच्या अमृतासारख्या प्रवाहाने दिलासा दे.
यत् करोषि यद् अश्नासि शमशीतलया धिया । तत् ते ऽतिस्वदते स्वादु नेतरत् तात मानसे
तू जे काही करतोस, जे काही खातोस, ते शांततेने भरलेल्या मनाने केल्यासच तुला खऱ्या अर्थाने गोड वाटते, बाळा; अन्यथा मनाला ते गोड लागत नाही.
शमामृतरसस्नातं मनो याम् एति निर्वृतिम् । छिन्नान्य् अपि तयाङ्गानि मन्ये रोहन्ति राघव
हे राघव, शांततेच्या अमृतात न्हालेलं मन जेव्हा समाधानात पोहोचतं, तेव्हा त्याच्या प्रभावाने छाटलेलीही अंगं पुन्हा उगवतात, असं मला वाटतं.
न पिशाचा न रक्षांसि न दैत्या न च शत्रवः । न च व्याघ्रभुजङ्गाद्या द्विषन्ति शमशालिनम्
जे मन शांततेत स्थिर असतं, त्याच्याशी ना पिशाच्च, ना राक्षस, ना दैत्य, ना शत्रू, ना वाघ, ना साप किंवा इतर कोणीही वैर धरत नाही.
सुसन्नद्धसमस्ताङ्गं प्रशमामृतवर्मणा । वेधयन्ति न दुःखानि शरा वज्रशिलाम् इव
जो माणूस शांततेच्या अमृतासारख्या कवचाने पूर्णपणे सुरक्षित असतो, त्याला दुःखांची बाणे छेदू शकत नाहीत, जशी वज्रासारख्या दगडाला बाण लागू शकत नाहीत.
न तथा राजते राजामात्यान्तःपुरसंस्थितः । समया स्वस्थया वृत्त्या यथोपशमशोभितः
राजा जरी मंत्र्यांनी आणि अंतःपुरातील स्त्रियांनी वेढलेला असला, तरीही तो शांततेच्या आणि स्थिर वागणुकीच्या सौंदर्याने शोभून दिसणाऱ्या माणसाइतका तेजस्वी दिसत नाही.
प्राणात् प्रियतरं दृष्ट्वा तुष्टिम् एति न तां जनः । याम् आयाति जनं शान्तम् अवलोक्य समाशयम्
ज्याप्रमाणे एखादी जीवापेक्षा प्रिय गोष्ट पाहून लोकांना तितकी आनंदाची भावना येत नाही, तशी शांत आणि संयमी माणूस पाहिल्यावर जी समाधानाची अनुभूती येते, ती दुसऱ्या कशातूनही मिळत नाही.
समया शमशालिन्या वृत्त्या यस् साधु वर्तते । अभिनन्दितया लोके जीवतीह स नेतरः
जो माणूस शांत आणि शिस्तबद्ध वागणुकीने योग्य जीवन जगतो, तोच या जगात खऱ्या अर्थाने जिवंत आहे आणि सर्वांच्या आदरास पात्र ठरतो; इतर कोणीही तसा नाही.
अनुद्धतमनाश् शान्तस् साधु कर्म करोति यत् । तत् सर्वम् अभिनन्दन्ति तस्येमा भूतजातयः
ज्याचं मन नम्र आणि शांत असतं, तो जेव्हा काही चांगलं कर्म करतो, तेव्हा या जगातली सगळी जीवजंतू त्याचा आनंद घेतात.
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा शुभाशुभम् । न हृष्यति ग्लायति यस् स शान्त इति कथ्यते
जो ऐकताना, स्पर्श करताना, पाहताना, खाताना किंवा वास घेताना, काहीही चांगलं किंवा वाईट घडलं तरी न आनंदी होतो, न दुःखी होतो, त्याला शांत म्हणतात.
यस् समस् सर्वभावेषु नाभिवाञ्छति नोज्झति । जित्वेन्द्रियाणि यत्नेन स शान्त इति कथ्यते
जो सर्व गोष्टींमध्ये सारखाच असतो, न काही हवंसं वाटतं, न काही टाकून द्यावंसं वाटतं, आणि ज्याने प्रयत्नाने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याला शांत म्हणतात.
तुषारकरबिम्बाच्छं मनो यस्य निराकुलम् । मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते
ज्याचं मन शरद ऋतूच्या चंद्रासारखं निर्मळ आणि स्थिर असतं, अगदी मृत्यू, सण किंवा युद्ध यांच्यातसुद्धा, त्याला शांत म्हणतात.
स्थितो ऽपि न स्थित इव न हृष्यति न कुप्यति । यस् सुषुप्तमनास् स्वस्थस् स शान्त इति कथ्यते
जो स्थिर असूनही जणू काही कुठेच स्थिर नाही, ज्याला न आनंद होतो, न राग येतो, ज्याचं मन गाढ झोपेत असावं तसं शांत आणि स्वस्थ असतं—त्याला खऱ्या अर्थानं शांत म्हणतात.
अमृतस्यन्दसुभगा यस्य सर्वजनं प्रति । दृष्टिः प्रसरति प्रीता स शान्त इति कथ्यते
ज्याची नजर सर्व लोकांकडे अमृतासारखी गोड आणि प्रेमळपणे जाते—त्यालाच शांत म्हणतात.
स्पष्टावदातया बुद्ध्या यथैवान्तस् तथा बहिः । दृश्यन्ते यस्य कार्याणि स शान्त इति कथ्यते
ज्याची बुद्धी स्पष्ट आणि निर्मळ आहे, आणि ज्याची सर्व कृती आतून-बाहेरून तशीच दिसते—त्यालाच शांत म्हणतात.
अप्य् आपत्सु दुरन्तासु कल्पान्तेषु दहत्स्व् अपि । तुच्छेहं न मनो यस्य स शान्त इति कथ्यते
ज्याचं मन मोठ्या संकटात, जगाचा अंत जरी झाला तरी, किंवा सर्वत्र जाळ होत असतानाही, अगदी क्षुद्र आणि असंबंधित राहतं—त्यालाच शांत म्हणतात.
अन्तश्शीतलतां यातो यो भावेषु न मज्जति । व्यवहारी न सम्मूढस् स शान्त इति कथ्यते
ज्याच्या अंतःकरणात शांती आहे, जो मनाच्या अवस्थांमध्ये गुंतत नाही, जो व्यवहार करताना गोंधळत नाही — त्याला खरा शांत म्हणतात.
आकाशसदृशी यस्य नित्यं स्वव्यवहारिणः । कलङ्कम् एति न मतिस् स शान्त इति कथ्यते
ज्याचं मन नेहमी आपल्या कर्तव्यात गुंतलेलं असून आकाशासारखं निर्मळ राहतं — त्यालाच शांत म्हणतात.
तपस्विषु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च । बलवत्सु गुणाढ्येषु शमवान् एव राजते
तपस्वी, विद्वान, यज्ञ करणारे, राजे, बलवान आणि गुणी यांच्यात खऱ्या अर्थाने शांत असलेला व्यक्तीच खरोखर तेजस्वी दिसतो.
शमसंसक्तमनसां महतां गुणशालिनाम् । उदेति निर्वृतिश् चित्ताज् ज्योत्स्नेव हिमरोचिषः
ज्यांच्या मनात शांती आहे, जे मोठे आणि गुणी आहेत, त्यांच्या चित्तातून जशी चंद्राच्या शीतल किरणांतून प्रकाश येतो, तशी समाधानाची भावना उमटते.
सीमान्तो गुणपूगानां पौरुषैकान्तभूषणम् । सङ्कटेष्व् अभयस्थानं शमश् श्रीमान् विराजते
समत्व हे सर्व सद्गुणांचं सीमारेष आहे, खरी पुरुषार्थाची शोभा आहे, संकटात निर्भयतेचं ठिकाण आहे, असं हे समत्व तेजाने उजळून निघतं.
शमम् अमृतम् अहार्यम् आर्यजुष्टं परम् अवलम्ब्य पदं परं प्रयाताः । रघुतनय यथा महानुभावाः क्रमम् अनुपालय सिद्धये तम् एव
रघुनंदना, जसं मोठ्या पुरुषांनी अमर, कुणीही चोरू न शकणारं आणि श्रेष्ठ लोकांना प्रिय असं समत्व धरून, त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचले, तसंच तूही सातत्याने तोच मार्ग धरून यश मिळव.
शास्त्रावबोधामलया धिया परमपूतया । कर्तव्यः कारणज्ञेन विचारो नियतात्मना
शास्त्रज्ञानानं निर्मळ झालेल्या आणि अत्यंत पवित्र अशा मनानं, कारणांची जाण असलेल्या आणि संयमित मनाच्या माणसानं विचार करायलाच हवा.
विचारात् तीक्ष्णताम् एत्य धीः पश्यति परं पदम् । दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम्
विचारामुळे बुद्धी तीक्ष्ण होते आणि ती त्या परम अवस्थेला पाहते; कारण दीर्घकाळच्या संसाररुपी आजारावर विचार हेच मोठं औषध आहे.
आपद्वनम् अनन्तेहापरिपल्लविताकृति । विचारक्रकचच्छिन्नं नैव भूयः प्ररोहति
अनंत इच्छा वाढवलेल्या संकटांच्या जंगलाला, जेव्हा विचाराच्या करवतीने तोडलं जातं, तेव्हा ते पुन्हा वाढत नाही.
मोहेषु बन्धुनाशेषु सङ्कटेषु भ्रमेषु च । सर्वेष्व् एव महाप्राज्ञ विचारो हि सतां गतिः
मोह, नातलगांचा मृत्यू, अडचणी आणि गोंधळ अशा सर्व प्रसंगांत, विचार हाच खऱ्या ज्ञानी लोकांचा मार्ग आहे.