सर्वस्थयात्मशक्त्यैव जीव एष स्फुरत्य् अलम् । मकुरो बिम्बम् आदत्ते द्रव्यान् नान्तस्स्थिताद् अपि
सर्वत्र पसरलेल्या आत्म्याच्या शक्तीमुळेच हा जीव सजीव होतो, जसं आरशात आत नसलेल्या वस्तूचं प्रतिबिंब उमटतं.
सुविस्मृतस्वभावत्वाच् जीवो ऽयं जडतां गतः । मोहाद् विस्मृतभावत्वाच् छूद्रताम् इव सद्द्विजः
आपली खरी प्रकृती पूर्णपणे विसरल्यामुळे हा जीव जड झाला आहे; मोहामुळे आणि स्वतःचं स्वरूप विसरल्यामुळे तो जणू श्रेष्ठ ब्राह्मण असूनही शूद्रासारखा झाला आहे.
प्रविस्मृतस्वभावा हि चिच् चित्तत्वम् उपागता । मोहोपहतचित्तत्वात् सुमहान् इव दीनताम्
आपल्या खरी ओळख पूर्णपणे विसरलेले लोक फक्त मनाच्या अवस्थेत अडकतात. मोहाने त्यांचे मन भरकटले असल्यामुळे, ते फारच दीन होतात, जणू काही श्रीमंत माणूस दारिद्र्यात पडावा तसे.
जडयावशया देहो वातशक्तिसमानया । सञ्चाल्यते कलनया पत्त्रं वा वीचिमालया
जडत्वाच्या अधीन असलेले शरीर वाऱ्याच्या शक्तीमुळे हलते, जसे पान लाटांच्या प्रवाहाने हलते तसे.
कर्मात्मना वराकेण जीवेन मनसामुना । चाल्यन्ते देहयन्त्राणि पाषाणा इव वायुना
कर्माच्या जोरावर, हा बिचारा जीव आपल्या मनाच्या मदतीने शरीराच्या यंत्रणांना हलवतो, जसे वाऱ्याने दगड हलतात तसे.
शरीरशकटानां हि कर्षणे परमात्मना । मनःप्राणोदयौ ब्रह्मन् कृतौ कर्मकरौ दृढौ
हे ब्रह्मन्, शरीररूपी गाड्या जेव्हा परमात्मा ओढतो, तेव्हा मन आणि श्वास हे दोन मजबूत मदतनीस कर्म करण्यासाठी तयार होतात.
चिज् जडं तूररीकृत्य रूपं जीवत्वम् एव च । मनोरथम् उपारुह्य वहत्प्राणतुरङ्गमम्
चेतना आणि जडपणा, रूप आणि जीवत्व हे सगळं दूर सारून, मनाच्या कल्पनेच्या रथावर बसून, प्राणाच्या घोड्यांना घेऊन ती पुढे जाते.
क्वचिज् जातपदार्थत्वं क्वचिन् नष्टपदार्थताम् । क्वचिद् बहुपदार्थत्वं क्वचिन् नानापदार्थतां
कधी तिला वस्तू मिळतात, कधी त्या हरवतात; कधी अनेक वस्तू मिळतात, तर कधी वेगवेगळ्या वस्तू मिळतात.
गतेव भिन्नेवास्तेच्छम् अत्यजन्ती निजं पदम् । जलतेव तरङ्गत्वं सैवासेव सदोदिता
ती जणू काही निघून जाते, तुटते असं वाटतं, पण स्वतःचं स्थान कधीच सोडत नाही; जसं पाणी लाट होतं, तसं ती नेहमीच स्वतःमध्ये उगवते.
उपजीव्यात्मनो रूपं परं स्फुरति वृत्तिषु । आलोकम् उपजीव्येमं रूपश्रीर् द्रव्यगा यथा
स्वतःच्या आधारावर असलेलं आत्म्याचं रूप, कृतींमध्ये तेजाने चमकतं; जसं प्रकाशामुळे रूपाची शोभा द्रव्यांमध्ये उतरते.
परमात्मनि चित्तत्त्वे स्थिते सति निरामये । जीवो जीवति सालोकं दीपे सति गृहं यथा
परमात्मा म्हणजेच चैतन्यस्वरूप जेव्हा पूर्णपणे शुद्ध आणि निर्मळ असते, तेव्हा जीव आपल्या जगासह जसा दिवा असला की घर दिसते, तसा अस्तित्वात राहतो.
आधयो व्याधयश् चैव प्रयान्त्य् अस्याः प्रपीनताम् । अपाम् इव तरङ्गत्वं वीचित्वस्येव फेनता
दुःखं आणि आजार हे जणू काही पाण्यातील लाटांमुळे फेस तयार होतो, तसे या अवस्थेला भरभराटीला नेतात.
आधिव्याधिभिर् आकीर्णश् शरीराम्भोजषट्पदः । जीवो वैवश्यम् आयाति तरङ्गत्वं यथा पयः
शरीररूपी कमळातील मधमाशी असलेला जीव, जेव्हा दुःखं आणि आजारांनी वेढला जातो, तेव्हा तो अगदी पाण्याप्रमाणे लाट होऊन असहाय्य होतो.
चिच्छक्तिस् सर्वशक्तित्वान् नाहं चिद् इति भावनात् । स्ववशैवैति वैवश्यं सूर्यदीप्तिर् इवाम्बुदैः
चैतन्यशक्ती सर्वशक्तिमान असल्याने, 'मी चैतन्य नाही' अशी भावना मनात आली की, ती स्वतःच्या अधीन होऊन असहाय्य होते, जसे सूर्याची किरणे ढगांनी झाकली जातात.
वैवश्याशावती मौढ्यान् न विन्दत्य् आत्मसंविदम् । घनजाड्यपराभूतस् स्वाङ्गावदलनं यथा
अज्ञानामुळे आणि आशेच्या ओढीने मनाला स्वतःची जाणीव होत नाही, जशी जडपणाने बधिर झालेल्या अवयवाला हलता येत नाही.
प्राणवाय्वनुसन्धानम् अस्या मोहाद् विनश्यति । घनमोहवतो जन्तोस् स्वकार्यस्मरणं यथा
मोहामुळे तिचे श्वासावरचे लक्ष हरवते, जसे गाढ गोंधळलेल्या माणसाला स्वतःचे काम आठवत नाही.
अथाङ्गसंविदो वातस् स्पन्दशक्तेश् च मोहतः । न करोत्य् अनुसन्धानं कुष्ठी स्पन्दैषणं यथा
मोहामुळे तिला स्वतःच्या अंगाची जाणीव किंवा हालचालीची शक्ती लक्षात येत नाही, जसे कुष्ठरोग्याला हलण्याची जाणीवच राहत नाही.
असंवित्स्पन्दने देहे पद्मपत्त्रं हृदि स्थितम् । न स्फुरत्य् अपरामृष्टं दारुपत्त्रं यथा बहिः
शरीरात जाणीव किंवा हालचाल नसताना, हृदयातले कमळपान जसे आत शांत राहते, तसेच ते बाहेरच्या लाकडी पानासारखे हलत नाही.
निस्स्पन्दे पद्मपत्त्रे ऽन्तः प्राणाश् शान्तिं प्रयान्त्य् अमी । तालवृन्ते यथास्पन्दे बहिः पवनशक्तयः
कमळाच्या पानावर जर हालचाल नसेल, तर आतले प्राणशक्ती शांत होतात; जसं ताडाच्या पानावर वारा नसेल, तर बाहेरची ऊर्जा थांबते.
प्राणे शान्ते ऽन्तर् अस्पर्शाज् जीवो निपुणमूकताम् । याति शान्ते नभोवायाव् अदृश्यत्वं यथा रजः
श्वास शांत झाला आणि आतून काही स्पर्श राहिला नाही, की जीव खोल शांततेत जातो; जसं आकाश आणि वारा शांत असताना धूळ दिसेनाशी होते.
विरथं विगताधारं मनोमात्रं हि दृश्यते । तिष्ठत्य् आत्मन्य् अलब्धोर्वीजलादितरुबीजवत्
जेव्हा आधार आणि वाहन नाहीसं होतं, तेव्हा फक्त मन उरतं, ते स्वतःमध्ये तसंच राहतं, जसं झाडाच्या बियाला माती किंवा पाणी मिळालं नाही तर ते तसंच पडून राहतं.
इति वैकल्यम् आयाते करणौघे समन्ततः । नाशं पुर्यष्टके याते देहः पतति निश्चलः
सर्व इंद्रियांमध्ये अशक्तपणा आला आणि सूक्ष्मदेह नष्ट झाला, की मग शरीरही हलचाल न करता पडून राहतं.
चिच्चेत्यचेतनान् मोहात् स्पन्दम् आयाति वासना । उदीरिता स्मरत्य् अन्यद् अन्यद् विस्मरति स्वयम्
मोहामुळे, मनातल्या खोल वासनांनी चैतन्य, चेतन आणि अचेतन यांना हलवून टाकलं जातं. एकदा त्या वासनांना जाग आली की, त्या काही गोष्टी आठवतात आणि काही गोष्टी आपोआप विसरतात.
हृत्पद्मयन्त्रस्फुरणात् स्फुटं पुर्यष्टकं भवेत् । हृत्पद्मयन्त्रे वहनाद् रुद्धे पुर्यष्टकं क्षयि
हृदयकमळाच्या यंत्रात हालचाल झाली की, सूक्ष्म शरीर स्पष्टपणे प्रकट होतं. पण हृदयकमळाचं यंत्र थांबलं की, सूक्ष्म शरीर अडवलं जातं आणि नष्ट होतं.
देहे पुर्यष्टकं यावद् अस्ति तावत् स जीवति । शान्ते पुर्यष्टके देहो मृत इत्य् उच्यते द्विज
जोपर्यंत सूक्ष्म शरीर या देहात आहे, तोपर्यंत माणूस जिवंत असतो. पण सूक्ष्म शरीर शांत झालं की, हा देह मेला असं म्हणतात, हे द्विजा.
विरुद्धमलसंरोधाच् छेदभेददशावशात् । न प्रस्फुरति हृत्पद्मयन्त्रम् अभ्यन्तरे यदा
जेव्हा विरुद्ध अशुद्धींच्या अडथळ्यामुळे किंवा छेद आणि तुटण्यामुळे हृदयकमळाचं यंत्र आतून चालत नाही,
तदा पुर्यष्टकं शान्तिम् उपैति गगने शनैः । संरोधिते वातयन्त्रे यथा पवनसन्ततिः
तेव्हा सूक्ष्म शरीर हळूहळू आकाशात शांत होते, जसा वाऱ्याचा प्रवाह थांबवला की हवेची हालचाल बंद पडते.
स्वासंवित्तिवशाज् जीवो वैवश्यम् उपगच्छति । पद्मयन्त्रं शरीरस्थं न वाहयति निस्सहः
श्वासाची जाणीव हरवली की जीव असहाय होतो; मग तो शरीरातील कमळासारख्या यंत्राला हलवू शकत नाही.
वासना विमला येषां हृदयान् नापसर्पति । स्थिरैकरूपजीवास् ते जीवन्मुक्ताश् चिरायुषः
ज्यांच्या मनात वासनांचा लवलेशही नाही आणि ज्यांचा प्राण स्थिर व एकरस आहे, असे लोक जिवंतपणी मुक्त आणि दीर्घायुषी असतात.
संरुद्धे पद्मयन्त्रे हि प्राणे शान्तिम् उपागते । देहः पतत्य् अधैर्यो ऽयं काष्ठलोष्टसमः क्षितौ
शरीरातील कमळासारखे यंत्र थांबले आणि प्राण शांत झाला की, आधार नसलेले हे शरीर लाकडासारखे किंवा मातीच्या गुठळीसारखे जमिनीवर पडते.