रथस् त्व् अस्यास् स्मृतः प्राणः कलनाया मुनीश्वर । यत्र प्राणमरुत् तत्र मननं परितिष्ठति
हे सर्व विचारांचे रथ म्हणजे श्वास आहे, हे ऋषिवर. जिथे श्वासाचा वारा आहे, तिथेच विचारही असतात.
यत्र स्थितैषा कलना तद् एव परिचोपति । यत् प्रयाति वनं वात्या तद् एव परिघूर्णते
जिथे हे विचार थांबतात, तिथेच ते वावरतात; जिथे वारा जंगलात जातो, तिथेच तो गरगर फिरतो.
मनस्य् आकाशसंलीने न प्राणः परिचोपति । तेजस्य् असत्ताम् आयाते न रूपम् इव राजते
मन आकाशात विलीन झाल्यावर प्राण उरत नाही; जसे प्रकाश नाहीसा झाला की, रूप चमकत नाही.
प्राणे प्रशान्ते मनुते न मनो ऽन्तर् मनाग् अपि । वात्यायाम् उपशान्तायां न रजो हि विकम्पते
प्राण शांत झाल्यावर मनात किंचितही विचार उरत नाही; जसे वारा थांबल्यावर धूळ हलत नाही.
यत्र प्राणमरुद् याति मनस् तत्रैव तिष्ठति । यत्र यत्रानुसरति रथस् तत्रैव सारथिः
जिथे प्राणाचा वारा जातो, तिथेच मन असते; जसे रथ जिथे जातो, तिथे सारथी असतो.
प्राणसम्प्रेरितं चित्तं याति देशान्तरं क्षणात् । क्षेपणोन्मुक्तपाषाण इव तन् नान्यथा जवि
प्राणाने चालवलेले मन क्षणात दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचते, जणू गोफणीतून सुटलेला दगड जसा वेगाने धावतो, तसंच; हे कधीच वेगळं होत नाही.
यत्र पुष्पं तत्र गन्धो यत्राग्निस् तत्र चोष्णता । यत्र प्राणो मनस् तत्र यत्रेन्दुस् तत्र तद्रुचिः
जिथे फुल असतं, तिथे सुगंध असतो; जिथे अग्नि असतो, तिथे उष्णता असते; जिथे प्राण असतो, तिथे मन असतं; जिथे चंद्र असतो, तिथे त्याचं तेज असतं.
संवित्तिः पवनस्पन्दान् नाडीसंस्पर्शतस् स्वतः । संवित्तेस् स्फारता चित्तम् अतस् तत् प्राणकोटरे
जाणीव ही वाऱ्याच्या हालचालीने, नाड्यांच्या स्पर्शाने आणि स्वतःपासून निर्माण होते; जाणीवेचं विस्तार म्हणजे मन, आणि ते प्राणामध्येच असतं.
सर्वत्र विद्यते संविद् व्योमस्वच्छा जडाजडे । क्षुभ्यतीव तु सा प्राणस्पन्दाद् इत्य् अनुभूयते
जाणीव सर्वत्र आहे, आकाशासारखी स्वच्छ, जड आणि सजीव दोन्हींत; पण ती प्राणाच्या हालचालीने विशेष करून हललेली जाणवते.
सत्तामात्रस्वरूपेण जडेषु समवस्थिता । प्राणसम्बोधितोदेति वेदनात्मतयाजडे
जड वस्तूंमध्ये ती केवळ अस्तित्वाच्या रूपाने असते; प्राणाने जागृत झाल्यावर, सजीवांमध्ये ती जाणिवेच्या स्वरूपात प्रकट होते.
नानास्फारसमुल्लासैर् यः पूर्वं परिवल्गितः । प्राणो ऽतीते तु मनने स एवाशु न चोपति
ज्या प्राणात पूर्वी अनेक प्रकारच्या चैतन्याने भरभराट झाली होती, तो प्राण एकदा मननात गुंतून गेला की, लगेच परत येत नाही.
पुर्यष्टके चित् परमा स्वे मुने प्रतिबिम्बति । आदर्श एव प्रतिमा दृश्यते नोपलादिषु
मुनिवर, जशी आरशात प्रतिमा उमटते तशीच परमचैतन्याची छाया सूक्ष्म देहात उमटते; ती इतर वस्तूंमध्ये दिसत नाही.
मनः पुर्यष्टकं विद्धि सर्वकार्यैककारणम् । तद् एव भेदैः कथितम् अन्यैस् स्वाशयकल्पितैः
हे लक्षात ठेव, मन म्हणजेच सूक्ष्म देह आणि तेच सर्व कृतींचे एकमेव कारण आहे. इतरांनी ते त्यांच्या कल्पनेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे.
यस्माद् उदेति फलम् आकुलदृश्यजालं तत् तन् न वस्त्वितरद् इत्य् अनुभूतम् उच्चैः । तस्मान् मनो विपरिवर्ति हि देहदृष्ट्या सर्वं तु तत्परम् अवस्त्व् इति विद्धि तत् त्वम्
ज्यापासून सर्व फळे आणि गोंधळलेली दृश्ये निर्माण होतात, त्यावरून हे स्पष्ट होते की दुसरे काहीही खरे नाही. म्हणून, मनच देहाच्या दृष्टीने सर्व काही परम अशाश्वत बनवते आणि हेच तुझे खरे स्वरूप आहे, हे जाण.
मुने शृणु कथं कार्यकारिणी स्पन्दशालिनी । पतन्तीव चितिः पुंसाम् उपैति मरणाभिधाम्
मुनिवर, ऐका — चेतना कशी क्रियाशील राहून, अनेक प्रकारची फळं देत, जणू पडते आणि माणसांमध्ये 'मृत्यू' म्हणून ओळखली जाते.
प्राक्तनैस् तैर् इहान्यैश् च स्वैर् मनोमननेहितैः । कर्मवातैर् विचित्रेहैः परिपीवरतां गतैः
पूर्वीच्या आणि आताच्या स्वतःच्या व इतरांच्या कृतींमुळे, मनाच्या विचारांनी आणि विविध कर्मांच्या वाऱ्यांनी जे बळकट झाले आहेत, त्याने चेतनेवर परिणाम होतो.
मनस्त्वं या गता शक्तिस् सुजडेव मुने चितेः । सा स्फुरत्य् अनया ब्रह्मन् स्वचिता साक्षिभूतया
मुनिवर, जी शक्ती मन झाली आहे ती फक्त चेतनेची जड झालेली शक्ती आहे; ह्या शक्तीमुळे, हे ब्रह्मन्, चेतना स्वतःच्या साक्षीने उजळते.
अस्याः प्रसादाद् इह सा चित् कलङ्कवती मुने । जगद्गन्धर्वनगरं करोति न करोति च
ह्या शक्तीच्या कृपेने, मुनिवर, इथे चेतना कलंकित होते; ती जग म्हणजेच गंधर्वांचे नगर निर्माण करते आणि कधी निर्माण करत नाहीसुद्धा.
विनात्मसत्तया जीवो मूकस् तिष्ठति कुड्यवत् । तत्सत्तया प्रस्फुरति नभस्सम्प्रेरिताश्मवत्
स्वतःची खरी ओळख नसताना जीव गप्प बसतो, जणू काही भिंतीसारखा; पण ती ओळख असली की तो जणू आकाशातून फेकलेल्या दगडासारखा हलतो.
यथा स्फुरत्य् अतिजडम् अयो ऽयस्कान्तसन्निधौ । तथा स्फुरति जीवो ऽयं सति सर्वगते परे
जसं अगदी जड लोखंड चुंबकाजवळ गेल्यावर हलू लागतं, तसंच सर्वत्र असणाऱ्या परमात्म्याच्या अस्तित्वामुळे हा जीवही हलू लागतो.
सर्वस्थयात्मशक्त्यैव जीव एष स्फुरत्य् अलम् । मकुरो बिम्बम् आदत्ते द्रव्यान् नान्तस्स्थिताद् अपि
सर्वत्र पसरलेल्या आत्म्याच्या शक्तीमुळेच हा जीव सजीव होतो, जसं आरशात आत नसलेल्या वस्तूचं प्रतिबिंब उमटतं.
सुविस्मृतस्वभावत्वाच् जीवो ऽयं जडतां गतः । मोहाद् विस्मृतभावत्वाच् छूद्रताम् इव सद्द्विजः
आपली खरी प्रकृती पूर्णपणे विसरल्यामुळे हा जीव जड झाला आहे; मोहामुळे आणि स्वतःचं स्वरूप विसरल्यामुळे तो जणू श्रेष्ठ ब्राह्मण असूनही शूद्रासारखा झाला आहे.
प्रविस्मृतस्वभावा हि चिच् चित्तत्वम् उपागता । मोहोपहतचित्तत्वात् सुमहान् इव दीनताम्
आपल्या खरी ओळख पूर्णपणे विसरलेले लोक फक्त मनाच्या अवस्थेत अडकतात. मोहाने त्यांचे मन भरकटले असल्यामुळे, ते फारच दीन होतात, जणू काही श्रीमंत माणूस दारिद्र्यात पडावा तसे.
जडयावशया देहो वातशक्तिसमानया । सञ्चाल्यते कलनया पत्त्रं वा वीचिमालया
जडत्वाच्या अधीन असलेले शरीर वाऱ्याच्या शक्तीमुळे हलते, जसे पान लाटांच्या प्रवाहाने हलते तसे.
कर्मात्मना वराकेण जीवेन मनसामुना । चाल्यन्ते देहयन्त्राणि पाषाणा इव वायुना
कर्माच्या जोरावर, हा बिचारा जीव आपल्या मनाच्या मदतीने शरीराच्या यंत्रणांना हलवतो, जसे वाऱ्याने दगड हलतात तसे.
शरीरशकटानां हि कर्षणे परमात्मना । मनःप्राणोदयौ ब्रह्मन् कृतौ कर्मकरौ दृढौ
हे ब्रह्मन्, शरीररूपी गाड्या जेव्हा परमात्मा ओढतो, तेव्हा मन आणि श्वास हे दोन मजबूत मदतनीस कर्म करण्यासाठी तयार होतात.
चिज् जडं तूररीकृत्य रूपं जीवत्वम् एव च । मनोरथम् उपारुह्य वहत्प्राणतुरङ्गमम्
चेतना आणि जडपणा, रूप आणि जीवत्व हे सगळं दूर सारून, मनाच्या कल्पनेच्या रथावर बसून, प्राणाच्या घोड्यांना घेऊन ती पुढे जाते.
क्वचिज् जातपदार्थत्वं क्वचिन् नष्टपदार्थताम् । क्वचिद् बहुपदार्थत्वं क्वचिन् नानापदार्थतां
कधी तिला वस्तू मिळतात, कधी त्या हरवतात; कधी अनेक वस्तू मिळतात, तर कधी वेगवेगळ्या वस्तू मिळतात.
गतेव भिन्नेवास्तेच्छम् अत्यजन्ती निजं पदम् । जलतेव तरङ्गत्वं सैवासेव सदोदिता
ती जणू काही निघून जाते, तुटते असं वाटतं, पण स्वतःचं स्थान कधीच सोडत नाही; जसं पाणी लाट होतं, तसं ती नेहमीच स्वतःमध्ये उगवते.
उपजीव्यात्मनो रूपं परं स्फुरति वृत्तिषु । आलोकम् उपजीव्येमं रूपश्रीर् द्रव्यगा यथा
स्वतःच्या आधारावर असलेलं आत्म्याचं रूप, कृतींमध्ये तेजाने चमकतं; जसं प्रकाशामुळे रूपाची शोभा द्रव्यांमध्ये उतरते.