सा परैव चिद् अत्यच्छा चिन्ताम् आयाति चेतनात् । साधुर् एव यथासाधुसंवित्तेर् दुर्जनैषणाम्
तीच परा, पारदर्शक चैतन्य, चेतनेमुळे विचारात प्रवेश करते; जसे सज्जनांना फक्त चांगुलपणा जाणवतो आणि दुर्जनांना त्यांच्या समजुतीनुसार वाईटपणा दिसतो.
सतमस् स्वर्णम् आयाति ताम्रतां मलमार्जनात् । पुनः कनकताम् एति यथा चित् परमा तथा
सोन्याला जेव्हा मळ लागतो तेव्हा ते तांब्याच्या रंगासारखे दिसते, पण मळ काढून टाकल्यावर ते पुन्हा सोन्यासारखे होते; अगदी तसेच परा चैतन्यही आहे.
श्वासोपशान्ताव् आदर्शो यथैति प्रथमां स्थितिम् । तथा सर्गम् इहागत्य बोधात् स्वं याति चित् पदम्
जसा आरसा श्वास शांत झाल्यावर पुन्हा आपली पहिली स्वच्छता मिळवतो, तसंच ही चैतन्य सृष्टीत येऊन, जागृतीमुळे आपल्या मूळ अवस्थेत परत जातं.
स्वभावावेदनाद् अस्यास् संसारस् सम्प्रवर्तते । स्वभाववेदनाद् एष त्व् असन्न् एवोपशाम्यति
स्वतःच्या स्वरूपाची जाणीव असल्यामुळे संसाराचा प्रवाह सुरू होतो; आणि ही जाणीव संपली की, तो संसारही विरघळून जातो, कारण तो खरा नाही.
यदा चित्त्वाच् चिनोत्य् अन्तर् अन्यताम् असतीं तदा । अहन्ताम् इव सम्प्राप्य नश्यतीवाप्य् अनाशिनी
जेव्हा चित्त आपल्या सामर्थ्याने आत काही वेगळं जाणवतं, तेव्हा ती खोटी वेगळेपणाची भावना निर्माण होते, आणि 'मी'पणासारखीच, ती नष्ट झाल्यासारखी वाटते, जरी ती नष्ट होत नाही.
ईषत्स्पन्दाद् अधो याति शृङ्गप्रान्तातलोपलः । यथा तथैव संवित्तेर् अधःपातो महाचितः
जसा एखादा दगड शिखरावरून हलका धक्का मिळाल्यावर खाली पडतो, तसंच या महान चैतन्याचंही जाणीवेतून खाली येणं घडतं.
रूपादीनां तु सत्तैषा चेत्यम् एवामलैव चित् । द्वित्वैकत्वे त्व् अबोधोत्थे बोधेन विलयं गते
रूप वगैरे गोष्टींचं अस्तित्व हे खरंतर शुद्ध चैतन्यच आहे, हे ओळखायला हवं. द्वैत किंवा अद्वैत ही अज्ञानातून निर्माण होतात, पण ज्ञानानं ती नाहीशी होतात.
सत्तामात्रेण चित्त्वस्य बोधश् चित्तेन्द्रियादिषु । आलोकसत्तामात्रेण व्यवहारः क्रियास्व् इव
फक्त अस्तित्वामुळेच चित्ताची जाणीव मनात आणि इंद्रियांमध्ये प्रकट होते; जसं केवळ प्रकाश असला की कृती घडतात, तसंच.
वातात् कनीनिकास्पन्दस् तद्दीप्तिर् दृष्टिर् उच्यते । तद्बाह्यपातिता रूपं रूपबोधस् तु चित् परा
वाऱ्यामुळे डोळ्याच्या बुबुळाचा हलणं, त्याची चमक आणि पाहणं असं म्हणतात; बाहेरून जे दिसतं ते रूप, पण त्या रूपाची जाणीव हीच श्रेष्ठ चैतन्य आहे.
त्वङ्मारुतौ जडौ तुच्छौ तत्सङ्गस् स्पर्श उच्यते । मननं स्पर्शसंवित्तिस् तत्संवित्तिस् तु चित् परा
त्वचा आणि वारा हे दोन्ही जड आणि रिकामे असतात, त्यांचा एकत्र येणं म्हणजे स्पर्श. त्या स्पर्शाचा विचार करणं म्हणजे स्पर्शाची जाणीव, आणि ही जाणीव म्हणजेच श्रेष्ठ चैतन्य.
गन्धतन्मात्रपवनसम्बन्धो गन्धसंविदः । आसां तु मनसा हीनं वेदनं परमैव चित्
गंधाचा सूक्ष्म तत्त्व आणि वायू यांचा संबंध म्हणजे गंधाची जाणीव होय; पण या सर्वात मन नसताना जी जाणीव राहते, तीच खरी परम चैतन्य आहे.
शब्दतन्मात्रश्रवणशक्तेस् सङ्गान् मनो विना । सुषुप्तसदृशी संवित् परमा चिद् उदाहृता
ध्वनीचं सूक्ष्म तत्त्व आणि ऐकण्याची शक्ती यांचा मनाशिवाय जो संग होतो, तेव्हा जी जाणीव उरते, ती सुषुप्तीप्रमाणे असते आणि तिलाच परम चैतन्य म्हणतात.
क्रियोन्मुखत्वं सङ्कल्पात् सङ्कल्पो मननक्रमः । मननं चित्स्वकालुष्यम् आत्मा चिन् निर्मला भवेत्
कृतीकडे वळण्याची प्रवृत्ती संकल्पातून येते; संकल्प म्हणजे मननाची प्रक्रिया; मनन हे चैतन्याचं कलुष आहे, पण आत्मा मात्र नेहमीच शुद्ध चैतन्य असतो.
चित् प्रकाशात्मिका नित्या स्वात्मन्य् एव च संस्थिता । इदम् अन्तर् जगद् धत्ते सन्निवेशं यथा शिला
चैतन्य हे प्रकाशस्वरूप, नित्य आणि स्वतःमध्येच स्थिर आहे; ते आपल्या अंतरात जगाचा संपूर्ण आराखडा धरून ठेवते, जसं दगडात सर्व आकार असतात.
अद्वितीयं दधानेदं विकारादिविवर्जिता । नास्तम् एति न चोदेति स्पन्दते नो न वर्धते
हे अद्वितीय असून, सर्व प्रकारच्या बदलांपासून मुक्त आहे. हे न मावळते, न उगवत, न हलते, न वाढते.
सङ्कल्पाज् जीवताम् एत्य निस्सङ्कल्पात्मनात्मना । चिज् जडं चाजडं भावं भावयन्ती स्वयं स्थिता
विचारामुळे हे जिवंतपणाला प्राप्त होते; विचाररहित स्वरूपामुळे ते स्वतःमध्येच स्थिर राहते आणि चेतना, जडपणा व अजडपणाही प्रकट करते.
रथस् त्व् अस्यास् स्मृतो जीवो जीवस्याहङ्कृती रथः । अहङ्कृते रथो बुद्धिस् तथा बुद्धेर् मनो रथः
याचे रथ म्हणजे जीव; जीवाचा रथ म्हणजे अहंकार; अहंकाराचा रथ म्हणजे बुद्धी आणि बुद्धीचा रथ म्हणजे मन.
मनसस् तु रथः प्राणः प्राणस्याक्षगणो रथः । अक्षौघस्य रथो देहो देहस्य स्पन्दनं रथः
मनाचा रथ म्हणजे प्राण; प्राणाचा रथ म्हणजे इंद्रियांचा समूह; इंद्रियांच्या प्रवाहाचा रथ म्हणजे देह आणि देहाचा रथ म्हणजे हालचाल.
स्पन्दनं कर्म संसारो जरामरणपञ्जरम् । एवं प्रवर्तितं चक्रम् इदम् आधिविभूतिजम्
हलचाल म्हणजेच कर्म, जन्ममरणाचा फेर म्हणजेच वृद्धापकाळ आणि मृत्यूचे पिंजरे आहे. हे चक्र दुःख आणि सामर्थ्यापासून निर्माण होऊन सतत फिरत राहते.
प्रतिभासत एवात्मन्य् असत्स्वप्न इवाततः । मनाग् अपि न सत्यात्म मृगतृष्णाम्बुवत् स्थितम्
हे फक्त स्वतःमध्येच स्वप्नातील खोट्यासारखे दिसते; खर्या स्वरूपात याचा लवलेशही नाही, जसे मृगजळात पाणी नसते.
रथस् त्व् अस्यास् स्मृतः प्राणः कलनाया मुनीश्वर । यत्र प्राणमरुत् तत्र मननं परितिष्ठति
हे सर्व विचारांचे रथ म्हणजे श्वास आहे, हे ऋषिवर. जिथे श्वासाचा वारा आहे, तिथेच विचारही असतात.
यत्र स्थितैषा कलना तद् एव परिचोपति । यत् प्रयाति वनं वात्या तद् एव परिघूर्णते
जिथे हे विचार थांबतात, तिथेच ते वावरतात; जिथे वारा जंगलात जातो, तिथेच तो गरगर फिरतो.
मनस्य् आकाशसंलीने न प्राणः परिचोपति । तेजस्य् असत्ताम् आयाते न रूपम् इव राजते
मन आकाशात विलीन झाल्यावर प्राण उरत नाही; जसे प्रकाश नाहीसा झाला की, रूप चमकत नाही.
प्राणे प्रशान्ते मनुते न मनो ऽन्तर् मनाग् अपि । वात्यायाम् उपशान्तायां न रजो हि विकम्पते
प्राण शांत झाल्यावर मनात किंचितही विचार उरत नाही; जसे वारा थांबल्यावर धूळ हलत नाही.
यत्र प्राणमरुद् याति मनस् तत्रैव तिष्ठति । यत्र यत्रानुसरति रथस् तत्रैव सारथिः
जिथे प्राणाचा वारा जातो, तिथेच मन असते; जसे रथ जिथे जातो, तिथे सारथी असतो.
प्राणसम्प्रेरितं चित्तं याति देशान्तरं क्षणात् । क्षेपणोन्मुक्तपाषाण इव तन् नान्यथा जवि
प्राणाने चालवलेले मन क्षणात दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचते, जणू गोफणीतून सुटलेला दगड जसा वेगाने धावतो, तसंच; हे कधीच वेगळं होत नाही.
यत्र पुष्पं तत्र गन्धो यत्राग्निस् तत्र चोष्णता । यत्र प्राणो मनस् तत्र यत्रेन्दुस् तत्र तद्रुचिः
जिथे फुल असतं, तिथे सुगंध असतो; जिथे अग्नि असतो, तिथे उष्णता असते; जिथे प्राण असतो, तिथे मन असतं; जिथे चंद्र असतो, तिथे त्याचं तेज असतं.
संवित्तिः पवनस्पन्दान् नाडीसंस्पर्शतस् स्वतः । संवित्तेस् स्फारता चित्तम् अतस् तत् प्राणकोटरे
जाणीव ही वाऱ्याच्या हालचालीने, नाड्यांच्या स्पर्शाने आणि स्वतःपासून निर्माण होते; जाणीवेचं विस्तार म्हणजे मन, आणि ते प्राणामध्येच असतं.
सर्वत्र विद्यते संविद् व्योमस्वच्छा जडाजडे । क्षुभ्यतीव तु सा प्राणस्पन्दाद् इत्य् अनुभूयते
जाणीव सर्वत्र आहे, आकाशासारखी स्वच्छ, जड आणि सजीव दोन्हींत; पण ती प्राणाच्या हालचालीने विशेष करून हललेली जाणवते.
सत्तामात्रस्वरूपेण जडेषु समवस्थिता । प्राणसम्बोधितोदेति वेदनात्मतयाजडे
जड वस्तूंमध्ये ती केवळ अस्तित्वाच्या रूपाने असते; प्राणाने जागृत झाल्यावर, सजीवांमध्ये ती जाणिवेच्या स्वरूपात प्रकट होते.