अकारणविपर्यस्तमतिर् भ्रान्तम् अपि स्थिरम् । यथा जगत् पश्यतीदं तथाहन्ताभ्रमं चितिः
कारण नसतानाही मन गोंधळलेलं असेल तर, जे खोटं आहे तेही खरं वाटू लागतं; जसं हे जग खरं वाटतं, तसंच चेतनेला 'मीपणा'चा भास होतो.
चित्त्वं हि कारणं तस्यास् संसारानुभवे चितेः । न च तत्कारणं किञ्चिच् चित्त्वान्यत्वात्यसम्भवात्
ही चेतना स्वतःच आपल्या संसाराच्या अनुभवाची कारणीभूत आहे; आणि याशिवाय दुसरं काहीच कारण नाही, कारण चेतनेपासून वेगळं असं काहीच अस्तित्वात नाही.
एवं हि कारणाभावाच् चेत्यस्यासम्भवाद् अपि । नासौ चिन् न च तच् चेत्यं न च तच् चेत्यते तया
म्हणून, कारणच नसल्यामुळे आणि जाणण्यासारख्या गोष्टीच नसल्यामुळे, ते ना चैतन्य आहे, ना ते जाणण्याचं काही आहे, ना ते त्या चैतन्याने जाणलं जातं.
न दृश्यदर्शनद्रष्टृरूपं तैलम् इवोपले । न कर्तृकर्मकरणदृग् इन्दाव् इव कृष्णता
ते पाहणारा, पाहणं किंवा पाहिलेलं असं काहीच नाही, जसं दगडात तेल नसतं; आणि ते कर्ता, कर्म किंवा साधन असंही नाही, जसं चंद्रात काळेपण नसतं.
न मनोमेयमानानि नभसीव नवाङ्कुरः । न चिच्चेतनचेत्यादि नन्दने खदिरो यथा
ते मन नाही, मनाने जाणलेलं नाही, किंवा जाणण्याची क्रिया नाही, जसं आकाशात कोंभ उगवत नाही; आणि ते चैतन्य, चेतना किंवा जाणण्याचं काहीही नाही, जसं नंदनवनात खदिराचं झाड नसतं.
नाहन्त्वत्वत्त्वतत्त्वादि पर्वतत्वम् इवाम्बरे । न चेहत्वान्यदेशत्वे शङ्खत्वक्ष्व् इव कज्जलम्
ते 'मी', 'तू', 'ते' किंवा अशा भेदभावात नाही, जसं आकाशात पर्वतपण नसतं; आणि तिथे 'इथे' किंवा 'तिथे' असंही काही नाही, जसं शंखात काळेपण नसतं.
नानानाना न चाप्य् अन्तर् अणाव् इव सुमेरवः । न च शब्दार्थशब्दश्रीर् महोषरलता यथा
इथे अनेकता किंवा एकता असं काहीच नाही, जसं अणूत सुमेरू पर्वत नसतो; तसंच शब्द, अर्थ किंवा शब्दाची शोभा तिथे नाही, जसं वाळवंटात वेलींना हिरवाई नसते.
नेति नेति न चैवार्कमण्डले रजनी यथा । न वस्तुतावस्तुते च तुषारेषु यथोष्णता
हे 'हे नाही, ते नाही' असंही नाही, जसं सूर्याच्या कडेत रात्र नसते; तसंच वस्तुस्थिती किंवा अवास्तवता नाही, जसं बर्फात उष्णता नसते.
न शून्यताशून्यते च शिलाकोश इव द्रुमः । शून्यताशून्यता नापि महती ख इवाखता
इथे शून्यता किंवा अशून्यता नाही, जसं दगडाच्या गोट्यात झाड नसतं; तसंच शून्यतेचीही शून्यता नाही, जसं मोठ्या आकाशात 'न आकाश' असू शकत नाही.
केवलं केवलीभावस् स्वस्थतैवावशिष्यते । न कश्चित् कस्यचिद् दोषो ज्ञतयैतद् अवाप्यते
इथे फक्त शुद्ध अस्तित्व, म्हणजे आपली खरी स्थिती, उरते; कोणाच्याही कुणावर दोष नाही, कारण हे ज्ञानानेच समजतं.
नञर्थाभावनामात्रेणानर्थः प्रसृतश् चितेः । नञर्थभावनामात्रेणानर्थ उपशाम्यति
फक्त नकाराची कल्पना मनात आली की, दुःख निर्माण होतं; आणि नकाराचीच कल्पना मनात आली की, ते दुःख शांतही होतं.
नञर्थभावनामात्राद् ऋते ऽत्राङ्गोपयुज्यते । न तृणं न च त्रैलोक्यम् इति स्वायत्ततात्र ते
इथे नुसत्या नकाराच्या कल्पनेखेरीज दुसरं काहीच कारण लागत नाही; ना गवताचं पातं, ना तिन्ही लोक, या सगळ्याचं काहीच तुझ्यावर अवलंबून नाही.
स्वायत्त एव ह्य् एषो ऽर्थो दुस्साधो ऽभावनात् स्थितः । यद् यन् न साध्यते पुंसा तत् कथं किल लभ्यते
हा विषय पूर्णपणे आपल्या हातात आहे, पण ठाम निश्चय नसल्यानं तो गाठता येत नाही; माणसानं जे साध्य केलं नाही, ते त्याला कसं मिळणार?
निर्विकल्पाद्वितीया चिद् यासौ सकलगा सती । परमैका परा साच्छा दीपिका तेजसाम् अपि
ती चेतना द्वैताशिवाय एकच असून सर्वत्र व्यापलेली आहे; तीच सर्वश्रेष्ठ, खरी आणि अगदी प्रकाशालाही प्रकाश देणारी आहे.
सैषावभासनकरी सर्वगा नित्यनिर्मला । नित्योदिता निर्मनस्का निर्विकारा निरञ्जना
ती सर्वत्र प्रकाश देणारी, नेहमीच शुद्ध, सर्वत्र व्यापलेली, सदैव प्रकट असलेली, मनाच्या बंधनातून मुक्त, कधीही न बदलणारी आणि कलंकरहित आहे.
घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे सुरे । असुरे सागरे भूते नरे नागे च संस्थिता
ती मडके, कापड, वडाचे झाड, भिंत, गाडी, माकड, देव, राक्षस, समुद्र, पंचमहाभूत, मनुष्य आणि सर्प — या सर्वांत वास करते.
साक्षिवत् तिष्ठति सती स्पन्दते च न कुत्रचित् । दीपः प्रकाशनायैव करोति न पुनः क्रियाम्
ती साक्षीसारखी स्थिर असते, पण कुठेही हलत नाही; जशी दिवा फक्त प्रकाश देतो, तशी ती कोणतेही इतर कृत्य करत नाही.
मलिनाप्य् अमलैषा सा विकल्पाढ्याविकल्पिनी । जडैवाजडतासारा नसर्वा सर्वम् एव च
ती बाहेरून अपवित्र दिसली तरीही खरी शुद्ध आहे; भेदांनी भरलेली वाटली तरीही भेदरहित आहे; जड वाटली तरी तिचे खरे स्वरूप चेतन आहे; ती सर्व नाही, पण प्रत्यक्षात सर्व आहे.
निर्विकल्पा परा सूक्ष्मा चिच् चिनोति स्वसंविदम् । वात एवाङ्गमर्मादि यथा यन्त्रादि चेष्टते
निरुपाय, अत्यंत सूक्ष्म अशी परा चैतन्य स्वतःच्या जाणिवेला प्रकाशित करते, जशी वारा शरीराच्या हातपायांना किंवा सांध्यांना हलवतो, किंवा एखादे यंत्र चालवतो.
रूपालोकमनस्कारवलिता चिद् अबोधतः । बोधतस् सैव भवति नैषा सदसती यतः
जेव्हा चैतन्य रूप, प्रकाश आणि मनाच्या हालचालींनी वेढले जाते, तेव्हा ते अचेतन होते; पण जागृत असताना ते स्वतःच असते, कारण ते ना अस्तित्व आहे ना अनस्तित्व.
सा परैव चिद् अत्यच्छा चिन्ताम् आयाति चेतनात् । साधुर् एव यथासाधुसंवित्तेर् दुर्जनैषणाम्
तीच परा, पारदर्शक चैतन्य, चेतनेमुळे विचारात प्रवेश करते; जसे सज्जनांना फक्त चांगुलपणा जाणवतो आणि दुर्जनांना त्यांच्या समजुतीनुसार वाईटपणा दिसतो.
सतमस् स्वर्णम् आयाति ताम्रतां मलमार्जनात् । पुनः कनकताम् एति यथा चित् परमा तथा
सोन्याला जेव्हा मळ लागतो तेव्हा ते तांब्याच्या रंगासारखे दिसते, पण मळ काढून टाकल्यावर ते पुन्हा सोन्यासारखे होते; अगदी तसेच परा चैतन्यही आहे.
श्वासोपशान्ताव् आदर्शो यथैति प्रथमां स्थितिम् । तथा सर्गम् इहागत्य बोधात् स्वं याति चित् पदम्
जसा आरसा श्वास शांत झाल्यावर पुन्हा आपली पहिली स्वच्छता मिळवतो, तसंच ही चैतन्य सृष्टीत येऊन, जागृतीमुळे आपल्या मूळ अवस्थेत परत जातं.
स्वभावावेदनाद् अस्यास् संसारस् सम्प्रवर्तते । स्वभाववेदनाद् एष त्व् असन्न् एवोपशाम्यति
स्वतःच्या स्वरूपाची जाणीव असल्यामुळे संसाराचा प्रवाह सुरू होतो; आणि ही जाणीव संपली की, तो संसारही विरघळून जातो, कारण तो खरा नाही.
यदा चित्त्वाच् चिनोत्य् अन्तर् अन्यताम् असतीं तदा । अहन्ताम् इव सम्प्राप्य नश्यतीवाप्य् अनाशिनी
जेव्हा चित्त आपल्या सामर्थ्याने आत काही वेगळं जाणवतं, तेव्हा ती खोटी वेगळेपणाची भावना निर्माण होते, आणि 'मी'पणासारखीच, ती नष्ट झाल्यासारखी वाटते, जरी ती नष्ट होत नाही.
ईषत्स्पन्दाद् अधो याति शृङ्गप्रान्तातलोपलः । यथा तथैव संवित्तेर् अधःपातो महाचितः
जसा एखादा दगड शिखरावरून हलका धक्का मिळाल्यावर खाली पडतो, तसंच या महान चैतन्याचंही जाणीवेतून खाली येणं घडतं.
रूपादीनां तु सत्तैषा चेत्यम् एवामलैव चित् । द्वित्वैकत्वे त्व् अबोधोत्थे बोधेन विलयं गते
रूप वगैरे गोष्टींचं अस्तित्व हे खरंतर शुद्ध चैतन्यच आहे, हे ओळखायला हवं. द्वैत किंवा अद्वैत ही अज्ञानातून निर्माण होतात, पण ज्ञानानं ती नाहीशी होतात.
सत्तामात्रेण चित्त्वस्य बोधश् चित्तेन्द्रियादिषु । आलोकसत्तामात्रेण व्यवहारः क्रियास्व् इव
फक्त अस्तित्वामुळेच चित्ताची जाणीव मनात आणि इंद्रियांमध्ये प्रकट होते; जसं केवळ प्रकाश असला की कृती घडतात, तसंच.
वातात् कनीनिकास्पन्दस् तद्दीप्तिर् दृष्टिर् उच्यते । तद्बाह्यपातिता रूपं रूपबोधस् तु चित् परा
वाऱ्यामुळे डोळ्याच्या बुबुळाचा हलणं, त्याची चमक आणि पाहणं असं म्हणतात; बाहेरून जे दिसतं ते रूप, पण त्या रूपाची जाणीव हीच श्रेष्ठ चैतन्य आहे.
त्वङ्मारुतौ जडौ तुच्छौ तत्सङ्गस् स्पर्श उच्यते । मननं स्पर्शसंवित्तिस् तत्संवित्तिस् तु चित् परा
त्वचा आणि वारा हे दोन्ही जड आणि रिकामे असतात, त्यांचा एकत्र येणं म्हणजे स्पर्श. त्या स्पर्शाचा विचार करणं म्हणजे स्पर्शाची जाणीव, आणि ही जाणीव म्हणजेच श्रेष्ठ चैतन्य.