चटिका वञ्जुली शारी मक्षिका षट्पदी शुकी । धीश् श्रीर् ह्रीः प्रीतिर् आर्तिश् च शवरी शर्वरी शशी
चिमणी, वंजुळी, शारिक, मधमाशी, फुलपाखरू, पोपट; बुद्धी, लक्ष्मी, लाज, प्रेम, दुःख, आदिवासी बाई, रात्र, आणि चंद्र—
एतास्व् अन्यासु चान्यासु परिभ्रमति योनिषु । विवर्तमाना संसारे जलावर्ते तृणं यथा
ही आणि अशा अनेक योनींमध्ये ती भटकत राहते, जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरते, जणू काही पाण्यातील भोवऱ्यात अडकलेले गवताचे पाते.
बिभेत्य् एषा स्वसङ्कल्पात् स्वशब्दाद् इव गर्दभी । नानया सदृग् अन्यास्ति मुग्धा बालाबला चला
ती आपल्या कल्पनेलाच घाबरते, जशी गाढविणी आपल्या ओरडण्याला घाबरते; तिच्यासारखी दुसरी कोणी नाही—भोळी, बालिश, आणि चंचल.
एषा सा कथिता तुभ्यं जीवशक्तिर् मया मुने । प्राकृताचारविवशा वराकी पशुधर्मिणी
हीच ती जीवशक्ती मी तुला सांगितली, हे मुनी; जी निसर्गाच्या वश झालेली, दीन, आणि पशूसारखी वागणारी आहे.
कर्मात्मेत्य् अभिधां प्राप्ता शोच्यास्य परमात्मनः । अनन्तदुःखबहलं स्वयं सम्भ्रमम् आश्रिता
परमात्मा, ज्याला 'कर्मात्मा' असं नाव पडलं आहे, त्याची खरंतर दया आली पाहिजे, कारण त्याने स्वतःवर अनंत दुःखं आणि गोंधळ ओढवून घेतला आहे.
असद् एवानयाक्रान्तं विनाशि सहजं मलम् । तण्डुलेनेव कम्बूकम् अनन्यच् चान्यवत् स्थितम्
यामुळे खोटं आणि नाश पावणारं अशुद्धीचं आवरण त्याच्यावर पडलं आहे—जसं तांदळाच्या कवचाने तांदूळ झाकला जातो—पण तो स्वतः मात्र बदलत नाही, तो वेगळाच राहतो.
अनन्तविभवभ्रष्टा दौर्भाग्यपरितापिनी । शोचति प्राप्य जीवत्वं भर्तृहीनेव नायिका
अनंत वैभव गमावून, दुर्दैवाने त्रस्त होऊन, तो जीवत्व मिळाल्यावर दुःखी होतो, जशी प्रियकराविना नायिका शोक करते.
जडरतेर् अवलोकय शक्ततां निजपदस्मरणेन विनेह यत् । व्रजति पृष्ठम् अधःपतनाय खाद् दुररघट्टघटीपुटपीठवत्
आपल्या खऱ्या स्वरूपाची आठवण न ठेवता, जड आसक्तीची शक्ती इथे कशी कमी होत जाते ते पाहा; ती मागे सरकते आणि पडण्याकडे वळते, जशी फुंकणीची पायरी मागे जाते तशी.
चिनोत्य् अलीकम् एवैवं दुःखितास्मीति भावनात् । चिद् वधूः क्षीवसुप्तैव पतितास्मीत्य् अलं यथा
माझ्या मनात 'मी दुःखी आहे' अशी कल्पना आली की, जशी एखादी नववधू झोपेचं नाटक करत असते आणि 'मी पडले' असं म्हणते, तशी ही चेतना काहीच घडलं नसतानाही खोटं वाटून घेते.
अमृतैव मृतास्मीति विपर्यस्तमतिर् वधूः । यथा रोदित्य् अनष्टैव नष्टास्मीति तथैव चित्
जशी एखादी नववधू गोंधळलेल्या मनाने 'मी मेली' असं म्हणत रडते, पण ती खरं तर जिवंतच असते; तशीच ही चेतना 'मी हरवले' असं म्हणत रडते, जरी काहीच हरवलेलं नसतं.
अकारणविपर्यस्तमतिर् भ्रान्तम् अपि स्थिरम् । यथा जगत् पश्यतीदं तथाहन्ताभ्रमं चितिः
कारण नसतानाही मन गोंधळलेलं असेल तर, जे खोटं आहे तेही खरं वाटू लागतं; जसं हे जग खरं वाटतं, तसंच चेतनेला 'मीपणा'चा भास होतो.
चित्त्वं हि कारणं तस्यास् संसारानुभवे चितेः । न च तत्कारणं किञ्चिच् चित्त्वान्यत्वात्यसम्भवात्
ही चेतना स्वतःच आपल्या संसाराच्या अनुभवाची कारणीभूत आहे; आणि याशिवाय दुसरं काहीच कारण नाही, कारण चेतनेपासून वेगळं असं काहीच अस्तित्वात नाही.
एवं हि कारणाभावाच् चेत्यस्यासम्भवाद् अपि । नासौ चिन् न च तच् चेत्यं न च तच् चेत्यते तया
म्हणून, कारणच नसल्यामुळे आणि जाणण्यासारख्या गोष्टीच नसल्यामुळे, ते ना चैतन्य आहे, ना ते जाणण्याचं काही आहे, ना ते त्या चैतन्याने जाणलं जातं.
न दृश्यदर्शनद्रष्टृरूपं तैलम् इवोपले । न कर्तृकर्मकरणदृग् इन्दाव् इव कृष्णता
ते पाहणारा, पाहणं किंवा पाहिलेलं असं काहीच नाही, जसं दगडात तेल नसतं; आणि ते कर्ता, कर्म किंवा साधन असंही नाही, जसं चंद्रात काळेपण नसतं.
न मनोमेयमानानि नभसीव नवाङ्कुरः । न चिच्चेतनचेत्यादि नन्दने खदिरो यथा
ते मन नाही, मनाने जाणलेलं नाही, किंवा जाणण्याची क्रिया नाही, जसं आकाशात कोंभ उगवत नाही; आणि ते चैतन्य, चेतना किंवा जाणण्याचं काहीही नाही, जसं नंदनवनात खदिराचं झाड नसतं.
नाहन्त्वत्वत्त्वतत्त्वादि पर्वतत्वम् इवाम्बरे । न चेहत्वान्यदेशत्वे शङ्खत्वक्ष्व् इव कज्जलम्
ते 'मी', 'तू', 'ते' किंवा अशा भेदभावात नाही, जसं आकाशात पर्वतपण नसतं; आणि तिथे 'इथे' किंवा 'तिथे' असंही काही नाही, जसं शंखात काळेपण नसतं.
नानानाना न चाप्य् अन्तर् अणाव् इव सुमेरवः । न च शब्दार्थशब्दश्रीर् महोषरलता यथा
इथे अनेकता किंवा एकता असं काहीच नाही, जसं अणूत सुमेरू पर्वत नसतो; तसंच शब्द, अर्थ किंवा शब्दाची शोभा तिथे नाही, जसं वाळवंटात वेलींना हिरवाई नसते.
नेति नेति न चैवार्कमण्डले रजनी यथा । न वस्तुतावस्तुते च तुषारेषु यथोष्णता
हे 'हे नाही, ते नाही' असंही नाही, जसं सूर्याच्या कडेत रात्र नसते; तसंच वस्तुस्थिती किंवा अवास्तवता नाही, जसं बर्फात उष्णता नसते.
न शून्यताशून्यते च शिलाकोश इव द्रुमः । शून्यताशून्यता नापि महती ख इवाखता
इथे शून्यता किंवा अशून्यता नाही, जसं दगडाच्या गोट्यात झाड नसतं; तसंच शून्यतेचीही शून्यता नाही, जसं मोठ्या आकाशात 'न आकाश' असू शकत नाही.
केवलं केवलीभावस् स्वस्थतैवावशिष्यते । न कश्चित् कस्यचिद् दोषो ज्ञतयैतद् अवाप्यते
इथे फक्त शुद्ध अस्तित्व, म्हणजे आपली खरी स्थिती, उरते; कोणाच्याही कुणावर दोष नाही, कारण हे ज्ञानानेच समजतं.
नञर्थाभावनामात्रेणानर्थः प्रसृतश् चितेः । नञर्थभावनामात्रेणानर्थ उपशाम्यति
फक्त नकाराची कल्पना मनात आली की, दुःख निर्माण होतं; आणि नकाराचीच कल्पना मनात आली की, ते दुःख शांतही होतं.
नञर्थभावनामात्राद् ऋते ऽत्राङ्गोपयुज्यते । न तृणं न च त्रैलोक्यम् इति स्वायत्ततात्र ते
इथे नुसत्या नकाराच्या कल्पनेखेरीज दुसरं काहीच कारण लागत नाही; ना गवताचं पातं, ना तिन्ही लोक, या सगळ्याचं काहीच तुझ्यावर अवलंबून नाही.
स्वायत्त एव ह्य् एषो ऽर्थो दुस्साधो ऽभावनात् स्थितः । यद् यन् न साध्यते पुंसा तत् कथं किल लभ्यते
हा विषय पूर्णपणे आपल्या हातात आहे, पण ठाम निश्चय नसल्यानं तो गाठता येत नाही; माणसानं जे साध्य केलं नाही, ते त्याला कसं मिळणार?
निर्विकल्पाद्वितीया चिद् यासौ सकलगा सती । परमैका परा साच्छा दीपिका तेजसाम् अपि
ती चेतना द्वैताशिवाय एकच असून सर्वत्र व्यापलेली आहे; तीच सर्वश्रेष्ठ, खरी आणि अगदी प्रकाशालाही प्रकाश देणारी आहे.
सैषावभासनकरी सर्वगा नित्यनिर्मला । नित्योदिता निर्मनस्का निर्विकारा निरञ्जना
ती सर्वत्र प्रकाश देणारी, नेहमीच शुद्ध, सर्वत्र व्यापलेली, सदैव प्रकट असलेली, मनाच्या बंधनातून मुक्त, कधीही न बदलणारी आणि कलंकरहित आहे.
घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे सुरे । असुरे सागरे भूते नरे नागे च संस्थिता
ती मडके, कापड, वडाचे झाड, भिंत, गाडी, माकड, देव, राक्षस, समुद्र, पंचमहाभूत, मनुष्य आणि सर्प — या सर्वांत वास करते.
साक्षिवत् तिष्ठति सती स्पन्दते च न कुत्रचित् । दीपः प्रकाशनायैव करोति न पुनः क्रियाम्
ती साक्षीसारखी स्थिर असते, पण कुठेही हलत नाही; जशी दिवा फक्त प्रकाश देतो, तशी ती कोणतेही इतर कृत्य करत नाही.
मलिनाप्य् अमलैषा सा विकल्पाढ्याविकल्पिनी । जडैवाजडतासारा नसर्वा सर्वम् एव च
ती बाहेरून अपवित्र दिसली तरीही खरी शुद्ध आहे; भेदांनी भरलेली वाटली तरीही भेदरहित आहे; जड वाटली तरी तिचे खरे स्वरूप चेतन आहे; ती सर्व नाही, पण प्रत्यक्षात सर्व आहे.
निर्विकल्पा परा सूक्ष्मा चिच् चिनोति स्वसंविदम् । वात एवाङ्गमर्मादि यथा यन्त्रादि चेष्टते
निरुपाय, अत्यंत सूक्ष्म अशी परा चैतन्य स्वतःच्या जाणिवेला प्रकाशित करते, जशी वारा शरीराच्या हातपायांना किंवा सांध्यांना हलवतो, किंवा एखादे यंत्र चालवतो.
रूपालोकमनस्कारवलिता चिद् अबोधतः । बोधतस् सैव भवति नैषा सदसती यतः
जेव्हा चैतन्य रूप, प्रकाश आणि मनाच्या हालचालींनी वेढले जाते, तेव्हा ते अचेतन होते; पण जागृत असताना ते स्वतःच असते, कारण ते ना अस्तित्व आहे ना अनस्तित्व.