उष्ट्रीव मधुनो बिन्दुं वाञ्छते भावितं सुखम् । अवान्तरपरिभ्रष्टा दोषाद् दोषं पतत्य् अधः
जशी उंटिणीला पाण्याचा थेंब मिळावा अशी आस लागते, तशीच ती मनाने कल्पिलेल्या सुखाची इच्छा धरते; पण अंतरातील समत्व हरवले की, एक दोष सोडून दुसऱ्या दोषात ती खालीच खाली पडते.
परं वैवश्यम् आयाति सङ्कटात् सङ्कटं गता । दुःखाद् दुःखे निपतिता विपदो विपदि स्थिता
ती एक संकटातून दुसऱ्या संकटात जात असताना पूर्णपणे असहाय होते; दुःखातून दुःखात पडत राहते आणि संकटामागून संकटातच अडकून बसते.
नानानर्थगणोपेता चेष्टापरवशाशया । कष्टात् कष्टम् अनुप्राप्ता परितापानुतापिनी
अनेक विपत्ती तिच्या वाट्याला येतात, तिची इच्छा नेहमी अस्थिर व कृतीवर अवलंबून असते; ती एक कष्ट संपता दुसरे कष्ट येतात, यातच सतत जळत राहते आणि पश्चात्ताप करते.
क्रमान् नवे नवे बन्धे ऽवैदग्ध्यं समुपागता । विचित्रबन्धनिर्माणपरा क्रिमिपदं गता
ती हळूहळू नवनवीन बंधनात अडकत जाते आणि आपली समज हरवते; विचित्र बंधनांची रचना करण्यातच गुंतून राहते आणि शेवटी कृमीसारखी अवस्था होते.
सर्वतश्शङ्करे भीता प्राणात्ययम् उपागता । क्षीणतोयेव शफरी विवर्तनपरायणा
सर्व बाजूंनी संकटांनी घाबरलेली, तिचा जीव संपत आला आहे; जणू आटत चाललेल्या पाण्यातील मासळी सारखी, ती सतत अस्वस्थतेत तळमळत राहते.
बाल्ये विवशसर्वार्था यौवने चिन्तयाहृता । वार्द्धके मृतिदुःखात्ता मृता कर्मवशीकृता
बालपणी ती सर्व बाबतीत असहाय असते; तारुण्यात चिंता तिला ग्रासते; वार्धक्यात मृत्यूच्या वेदनेने ती त्रस्त होते; आणि मृत्यूनंतर कर्माच्या आधीन राहते.
जायते दुःखशबला म्रियते जननोन्मुखी । करोत्य् आवेशविवशा निगिरत्य् आर्तिधारिणी
ती दुःखांनी भरलेल्या अवस्थेत जन्म घेते, पुन्हा जन्माच्या वाटेवर मरते; ती विवश होऊन वागत राहते, आणि दुःख गिळून सहन करत राहते.
गच्छति श्रमसन्तप्ता भवत्य् अम्बुदभङ्गुरा । रोदित्य् आक्रान्तहृदया पराक्रन्दति तापिता
ती श्रमांनी होरपळून पुढे चालत राहते, आणि पाण्याच्या फुग्यासारखी नाजूक असते; ती मनाने व्याकुळ होऊन रडते, आणि वेदनेने मोठ्याने आक्रोश करते.
अप्सरास् स्वर्गनगरे नागी पातालकोटरे । असुरी दैत्यविवरे नरस्त्री वसुधातले
अप्सरा स्वर्गातील नगरीत राहते, नागी पाताळाच्या खोल गुहेत असते, असुरी दैत्यांच्या गुहेत वावरते आणि माणूस स्त्री पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर वसते.
राक्षसी राक्षसाधारे वानरी वनकोटरे । सिंही गिरीन्द्रशिखरे किन्नरी कुलपर्वते
राक्षसी राक्षसांच्या निवासस्थानी असते, वानरी जंगलाच्या गुहेत राहते, सिंहिणी पर्वतराजाच्या शिखरावर वसते आणि किन्नरी कुलपर्वतावर वावरते.
विद्याधरी देवगिरौ व्याली चावनिगर्तके । लता तरौ खगी नीडे वीरुत् सानौ वने मृगी
विद्याधरी दिव्य पर्वतावर राहते, व्याली पृथ्वीच्या खड्ड्यात असते, वेल झाडावर वाढते, पक्षी आपल्या घरट्यात राहतो, झुडूप डोंगराच्या उतारावर उगवते आणि हरिणी जंगलात वावरते.
शेते नारायणो ऽम्भोधौ ध्यानी ब्रह्मपुरे ऽब्जजः । कान्तासखो हरश् शैले स्वर्गे सुरवरो हरिः
नारायण समुद्रावर विश्रांती घेतो, कमलातून जन्मलेला ध्यानात ब्रह्मपुरीत असतो, शंकर आपल्या प्रियेबरोबर पर्वतावर रमतो आणि हरि, देवांचा प्रमुख, स्वर्गात वास करतो.
दिनं करोति तीक्ष्णांशुर् वर्षत्य् अम्बुधरो जलम् । करोति रजनीम् इन्दुर् धत्ते नीरं महोदधिः
तिखट किरणांचा सूर्य दिवस निर्माण करतो, पाऊस देणारे ढग पाणी बरसवतात, चंद्र रात्री आणतो आणि मोठा समुद्र ते पाणी धरून ठेवतो.
ऋतुचक्रं प्रवहति सहकालर्क्षमण्डलम् । दिनरात्रितयोदेति तेजस्तिमिरता क्वचित्
ऋतूंचे चक्र काळ आणि तारकांच्या फेऱ्याबरोबर फिरते; दिवस आणि रात्र येतात, कधी प्रकाश असतो, तर कधी अंधार.
क्वचिद् बीजरसोल्लासः क्वचित् पाषाणमौनिनी । क्वचिन् नदी रसवहा क्वचित् कुसुमविस्तृतिः
कुठे बीजातील रसाने उत्साह असतो, कुठे दगडांची शांतता असते; एका ठिकाणी नदी पाणी वाहते, दुसरीकडे फुलांची उधळण होते.
क्वचित् फलावलीपाकः क्वचित् क्वाथो ऽनलादिभिः । क्वचिच् छैत्यं हिमेन्द्वादि क्वचित् खादि नकिञ्चन
कुठे फळांच्या घडांची पक्वता असते, कुठे अग्नी वगैरेने उकळवणं होतं; कुठे हिमाच्छादित डोंगर असतो, तर कुठे काहीच नसतं.
क्वचिद् उज्ज्वलिताकारा क्वचित् कृष्णा क्वचित् सिता । क्वचिन् नीलाथ हरिता क्वचिद् अग्निः क्वचिन् मही
कधी ती तेजस्वी दिसते, कधी काळी, कधी पांढरी; कधी निळी किंवा हिरवी, कधी अग्नीप्रमाणे, तर कधी पृथ्वीप्रमाणे.
सर्वात्मत्वात् सर्वगत्वात् सर्वशक्तितयेद्धया । सर्वत्वाद् एकरूपैव खाद् अप्य् अच्छैव सा परा
ती सर्वांची आत्मा आहे, सर्वत्र आहे, सर्व शक्तीने युक्त आहे म्हणून, तीच एकच रूप आहे आणि आकाशातही ती निर्मळ आहे.
चिच् चिनोति यथात्मानं येन यत्र यथा यदा । तत् तथाशु भवत्य् अम्बुरयाद् वीच्यादिता यथा
चेतना जशी स्वतःला घडवते, ज्या व्यक्तीने, ज्या ठिकाणी, जशी, आणि ज्या वेळी, तशी ती लगेच होते, जशी लाट पाण्यातून निर्माण होते.
हंसी क्रौञ्ची बकी काकी सरसीसारसी वृकी । पिकी बलाका हरिणी वानरी करिणी शुनी
ती कधी हंस, कधी क्रौंच, कधी बगळा, कधी कावळा, कधी पाणपक्षी, कधी गिधाड, कधी कोकीळ, कधी पांढरा बगळा, कधी हरिण, कधी माकड, कधी हत्ती, तर कधी कुत्रा होते.
चटिका वञ्जुली शारी मक्षिका षट्पदी शुकी । धीश् श्रीर् ह्रीः प्रीतिर् आर्तिश् च शवरी शर्वरी शशी
चिमणी, वंजुळी, शारिक, मधमाशी, फुलपाखरू, पोपट; बुद्धी, लक्ष्मी, लाज, प्रेम, दुःख, आदिवासी बाई, रात्र, आणि चंद्र—
एतास्व् अन्यासु चान्यासु परिभ्रमति योनिषु । विवर्तमाना संसारे जलावर्ते तृणं यथा
ही आणि अशा अनेक योनींमध्ये ती भटकत राहते, जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरते, जणू काही पाण्यातील भोवऱ्यात अडकलेले गवताचे पाते.
बिभेत्य् एषा स्वसङ्कल्पात् स्वशब्दाद् इव गर्दभी । नानया सदृग् अन्यास्ति मुग्धा बालाबला चला
ती आपल्या कल्पनेलाच घाबरते, जशी गाढविणी आपल्या ओरडण्याला घाबरते; तिच्यासारखी दुसरी कोणी नाही—भोळी, बालिश, आणि चंचल.
एषा सा कथिता तुभ्यं जीवशक्तिर् मया मुने । प्राकृताचारविवशा वराकी पशुधर्मिणी
हीच ती जीवशक्ती मी तुला सांगितली, हे मुनी; जी निसर्गाच्या वश झालेली, दीन, आणि पशूसारखी वागणारी आहे.
कर्मात्मेत्य् अभिधां प्राप्ता शोच्यास्य परमात्मनः । अनन्तदुःखबहलं स्वयं सम्भ्रमम् आश्रिता
परमात्मा, ज्याला 'कर्मात्मा' असं नाव पडलं आहे, त्याची खरंतर दया आली पाहिजे, कारण त्याने स्वतःवर अनंत दुःखं आणि गोंधळ ओढवून घेतला आहे.
असद् एवानयाक्रान्तं विनाशि सहजं मलम् । तण्डुलेनेव कम्बूकम् अनन्यच् चान्यवत् स्थितम्
यामुळे खोटं आणि नाश पावणारं अशुद्धीचं आवरण त्याच्यावर पडलं आहे—जसं तांदळाच्या कवचाने तांदूळ झाकला जातो—पण तो स्वतः मात्र बदलत नाही, तो वेगळाच राहतो.
अनन्तविभवभ्रष्टा दौर्भाग्यपरितापिनी । शोचति प्राप्य जीवत्वं भर्तृहीनेव नायिका
अनंत वैभव गमावून, दुर्दैवाने त्रस्त होऊन, तो जीवत्व मिळाल्यावर दुःखी होतो, जशी प्रियकराविना नायिका शोक करते.
जडरतेर् अवलोकय शक्ततां निजपदस्मरणेन विनेह यत् । व्रजति पृष्ठम् अधःपतनाय खाद् दुररघट्टघटीपुटपीठवत्
आपल्या खऱ्या स्वरूपाची आठवण न ठेवता, जड आसक्तीची शक्ती इथे कशी कमी होत जाते ते पाहा; ती मागे सरकते आणि पडण्याकडे वळते, जशी फुंकणीची पायरी मागे जाते तशी.
चिनोत्य् अलीकम् एवैवं दुःखितास्मीति भावनात् । चिद् वधूः क्षीवसुप्तैव पतितास्मीत्य् अलं यथा
माझ्या मनात 'मी दुःखी आहे' अशी कल्पना आली की, जशी एखादी नववधू झोपेचं नाटक करत असते आणि 'मी पडले' असं म्हणते, तशी ही चेतना काहीच घडलं नसतानाही खोटं वाटून घेते.
अमृतैव मृतास्मीति विपर्यस्तमतिर् वधूः । यथा रोदित्य् अनष्टैव नष्टास्मीति तथैव चित्
जशी एखादी नववधू गोंधळलेल्या मनाने 'मी मेली' असं म्हणत रडते, पण ती खरं तर जिवंतच असते; तशीच ही चेतना 'मी हरवले' असं म्हणत रडते, जरी काहीच हरवलेलं नसतं.