सङ्कल्पिताप्रबोधेन जाड्याच् चित् स्वप्रबोधिनी । शबलं रूपम् आसाद्य सङ्कल्पान् यात्य् अनारतम्
कल्पित अज्ञानामुळे, स्वतः प्रकाशमान असलेली चेतना वेगवेगळ्या रूपांत येते आणि सतत नवनवीन कल्पनांमध्ये गुंतत राहते.
अनन्तसङ्कल्पमयी जाड्यसङ्कल्पपीवरी । चिज् जाड्याद् देहम् आयाति पयः पाषाणताम् इव
असंख्य कल्पनांनी बनलेली आणि अज्ञानाच्या कल्पनेने फुगलेली चेतना, अज्ञानामुळे शरीर धारण करते; जसं पाणी कधी कधी दगडासारखं होतं.
ततश् चित्तमनोमोहमायेति विहिताभिधा । जाड्यं निपुणम् आश्रित्य संसारे जायते मुने
मुनिवर, मग मन आणि चित्ताचा भ्रम ज्याला म्हणतात, तो जडपणावर आधार घेतो आणि संसारात जन्म घेतो.
मोहसात्म्यम् उपायाता तृष्णानिगडपीडिता । कामकोपभयोपेता भावाभावातिपातिनी
हा भ्रमाचा गाभा घेतलेला, तृष्णेच्या साखळ्यांनी बांधलेला, इच्छा, राग आणि भीती यांनी वेढलेला, अस्तित्व आणि नास्तित्व यांच्या टोकावर धावतो.
त्यक्तानन्तनिजाभोगा व्यवच्छेदविकारिणी । दुःखदावानलातप्ता शोकाशनिकृशाशया
असंख्य नैसर्गिक सुखे सोडून, सतत बदलणारा आणि तुटकपणाचा अनुभव घेत, दुःखाच्या दावानळाने भाजलेला, आणि शोकाच्या वज्राघाताने मनाने कृश झालेला.
इयम् अस्मीति भावेन शून्येन विकलीकृता । भेदमात्रगृहीतास्था परं दैन्यम् उपागता
‘हे मी आहे’ या रिकाम्या भावनेने अस्थिर झालेला, केवळ भेद मानणारा, आणि अत्यंत दीनतेला पोहोचलेला.
मग्ना मोहमहापङ्के पङ्के जीर्णेव दन्तिनी । भावाभावलतादोलापरिलोलशरीरका
मोहाच्या मोठ्या चिखलात बुडालेली, जशी म्हातारी हत्तीण चिखलात अडकते, तशीच ही देह जणू अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या दोलायमान वेलीत हेलकावत आहे.
असारावरसंसारविकारव्यवहारिणी । तापोपतप्तहृदया रागरोगानुसारिणी
निरर्थक आणि नीरस संसाराच्या बदलांमध्ये गुंतलेली, तापांनी होरपळलेले हृदय असलेली, आणि कामरोगामागे धावणारी.
निजयूथपरिभ्रष्टा मृगीवावशतां गता । आविर्भावोदिताकारा तिरोभावे ऽस्तम् आगता
आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली, जशी हरिणी असहाय्यतेत सापडते, तशीच ही प्रकट होण्याच्या वेळी दिसते आणि लयाच्या वेळी अदृश्य होते.
स्वसङ्कल्पोपयातासु भीता सम्भ्रमदृष्टिषु । पलायते ऽप्य् असत्यासु वेतालीष्व् इव बालिका
स्वतःच्या कल्पनेने आलेली, गोंधळलेल्या दृश्यांमध्ये घाबरलेली, आणि खोट्या गोष्टींपासूनही पळणारी, जशी एखादी छोटी मुलगी वेताळांपासून पळते.
उष्ट्रीव मधुनो बिन्दुं वाञ्छते भावितं सुखम् । अवान्तरपरिभ्रष्टा दोषाद् दोषं पतत्य् अधः
जशी उंटिणीला पाण्याचा थेंब मिळावा अशी आस लागते, तशीच ती मनाने कल्पिलेल्या सुखाची इच्छा धरते; पण अंतरातील समत्व हरवले की, एक दोष सोडून दुसऱ्या दोषात ती खालीच खाली पडते.
परं वैवश्यम् आयाति सङ्कटात् सङ्कटं गता । दुःखाद् दुःखे निपतिता विपदो विपदि स्थिता
ती एक संकटातून दुसऱ्या संकटात जात असताना पूर्णपणे असहाय होते; दुःखातून दुःखात पडत राहते आणि संकटामागून संकटातच अडकून बसते.
नानानर्थगणोपेता चेष्टापरवशाशया । कष्टात् कष्टम् अनुप्राप्ता परितापानुतापिनी
अनेक विपत्ती तिच्या वाट्याला येतात, तिची इच्छा नेहमी अस्थिर व कृतीवर अवलंबून असते; ती एक कष्ट संपता दुसरे कष्ट येतात, यातच सतत जळत राहते आणि पश्चात्ताप करते.
क्रमान् नवे नवे बन्धे ऽवैदग्ध्यं समुपागता । विचित्रबन्धनिर्माणपरा क्रिमिपदं गता
ती हळूहळू नवनवीन बंधनात अडकत जाते आणि आपली समज हरवते; विचित्र बंधनांची रचना करण्यातच गुंतून राहते आणि शेवटी कृमीसारखी अवस्था होते.
सर्वतश्शङ्करे भीता प्राणात्ययम् उपागता । क्षीणतोयेव शफरी विवर्तनपरायणा
सर्व बाजूंनी संकटांनी घाबरलेली, तिचा जीव संपत आला आहे; जणू आटत चाललेल्या पाण्यातील मासळी सारखी, ती सतत अस्वस्थतेत तळमळत राहते.
बाल्ये विवशसर्वार्था यौवने चिन्तयाहृता । वार्द्धके मृतिदुःखात्ता मृता कर्मवशीकृता
बालपणी ती सर्व बाबतीत असहाय असते; तारुण्यात चिंता तिला ग्रासते; वार्धक्यात मृत्यूच्या वेदनेने ती त्रस्त होते; आणि मृत्यूनंतर कर्माच्या आधीन राहते.
जायते दुःखशबला म्रियते जननोन्मुखी । करोत्य् आवेशविवशा निगिरत्य् आर्तिधारिणी
ती दुःखांनी भरलेल्या अवस्थेत जन्म घेते, पुन्हा जन्माच्या वाटेवर मरते; ती विवश होऊन वागत राहते, आणि दुःख गिळून सहन करत राहते.
गच्छति श्रमसन्तप्ता भवत्य् अम्बुदभङ्गुरा । रोदित्य् आक्रान्तहृदया पराक्रन्दति तापिता
ती श्रमांनी होरपळून पुढे चालत राहते, आणि पाण्याच्या फुग्यासारखी नाजूक असते; ती मनाने व्याकुळ होऊन रडते, आणि वेदनेने मोठ्याने आक्रोश करते.
अप्सरास् स्वर्गनगरे नागी पातालकोटरे । असुरी दैत्यविवरे नरस्त्री वसुधातले
अप्सरा स्वर्गातील नगरीत राहते, नागी पाताळाच्या खोल गुहेत असते, असुरी दैत्यांच्या गुहेत वावरते आणि माणूस स्त्री पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर वसते.
राक्षसी राक्षसाधारे वानरी वनकोटरे । सिंही गिरीन्द्रशिखरे किन्नरी कुलपर्वते
राक्षसी राक्षसांच्या निवासस्थानी असते, वानरी जंगलाच्या गुहेत राहते, सिंहिणी पर्वतराजाच्या शिखरावर वसते आणि किन्नरी कुलपर्वतावर वावरते.
विद्याधरी देवगिरौ व्याली चावनिगर्तके । लता तरौ खगी नीडे वीरुत् सानौ वने मृगी
विद्याधरी दिव्य पर्वतावर राहते, व्याली पृथ्वीच्या खड्ड्यात असते, वेल झाडावर वाढते, पक्षी आपल्या घरट्यात राहतो, झुडूप डोंगराच्या उतारावर उगवते आणि हरिणी जंगलात वावरते.
शेते नारायणो ऽम्भोधौ ध्यानी ब्रह्मपुरे ऽब्जजः । कान्तासखो हरश् शैले स्वर्गे सुरवरो हरिः
नारायण समुद्रावर विश्रांती घेतो, कमलातून जन्मलेला ध्यानात ब्रह्मपुरीत असतो, शंकर आपल्या प्रियेबरोबर पर्वतावर रमतो आणि हरि, देवांचा प्रमुख, स्वर्गात वास करतो.
दिनं करोति तीक्ष्णांशुर् वर्षत्य् अम्बुधरो जलम् । करोति रजनीम् इन्दुर् धत्ते नीरं महोदधिः
तिखट किरणांचा सूर्य दिवस निर्माण करतो, पाऊस देणारे ढग पाणी बरसवतात, चंद्र रात्री आणतो आणि मोठा समुद्र ते पाणी धरून ठेवतो.
ऋतुचक्रं प्रवहति सहकालर्क्षमण्डलम् । दिनरात्रितयोदेति तेजस्तिमिरता क्वचित्
ऋतूंचे चक्र काळ आणि तारकांच्या फेऱ्याबरोबर फिरते; दिवस आणि रात्र येतात, कधी प्रकाश असतो, तर कधी अंधार.
क्वचिद् बीजरसोल्लासः क्वचित् पाषाणमौनिनी । क्वचिन् नदी रसवहा क्वचित् कुसुमविस्तृतिः
कुठे बीजातील रसाने उत्साह असतो, कुठे दगडांची शांतता असते; एका ठिकाणी नदी पाणी वाहते, दुसरीकडे फुलांची उधळण होते.
क्वचित् फलावलीपाकः क्वचित् क्वाथो ऽनलादिभिः । क्वचिच् छैत्यं हिमेन्द्वादि क्वचित् खादि नकिञ्चन
कुठे फळांच्या घडांची पक्वता असते, कुठे अग्नी वगैरेने उकळवणं होतं; कुठे हिमाच्छादित डोंगर असतो, तर कुठे काहीच नसतं.
क्वचिद् उज्ज्वलिताकारा क्वचित् कृष्णा क्वचित् सिता । क्वचिन् नीलाथ हरिता क्वचिद् अग्निः क्वचिन् मही
कधी ती तेजस्वी दिसते, कधी काळी, कधी पांढरी; कधी निळी किंवा हिरवी, कधी अग्नीप्रमाणे, तर कधी पृथ्वीप्रमाणे.
सर्वात्मत्वात् सर्वगत्वात् सर्वशक्तितयेद्धया । सर्वत्वाद् एकरूपैव खाद् अप्य् अच्छैव सा परा
ती सर्वांची आत्मा आहे, सर्वत्र आहे, सर्व शक्तीने युक्त आहे म्हणून, तीच एकच रूप आहे आणि आकाशातही ती निर्मळ आहे.
चिच् चिनोति यथात्मानं येन यत्र यथा यदा । तत् तथाशु भवत्य् अम्बुरयाद् वीच्यादिता यथा
चेतना जशी स्वतःला घडवते, ज्या व्यक्तीने, ज्या ठिकाणी, जशी, आणि ज्या वेळी, तशी ती लगेच होते, जशी लाट पाण्यातून निर्माण होते.
हंसी क्रौञ्ची बकी काकी सरसीसारसी वृकी । पिकी बलाका हरिणी वानरी करिणी शुनी
ती कधी हंस, कधी क्रौंच, कधी बगळा, कधी कावळा, कधी पाणपक्षी, कधी गिधाड, कधी कोकीळ, कधी पांढरा बगळा, कधी हरिण, कधी माकड, कधी हत्ती, तर कधी कुत्रा होते.