न हस्तपादचलनं न देशान्तरसङ्गमः । क्लेशातिशयसाध्यो वा न तीर्थायतनाश्रयः
हातपाय हलवणे, दुसऱ्या ठिकाणी जाणे, फार कष्ट सहन करणे किंवा तीर्थस्थळी जाणे — यापैकी काहीही आवश्यक नाही.
पुरुषार्थैकसाध्येन वासनैकार्थकर्मणा । केवलं तन् मनोमात्रजयेनासाद्यते पदम्
माणसाच्या खऱ्या उद्दिष्टासाठी एकाच हेतूने केलेल्या कृतीने, आणि मनावर विजय मिळवल्यामुळेच, ते अंतिम स्थान मिळवता येते.
विवेकमात्रसाध्यं तद्विचारैकान्तनिश्चयम् । त्यजता दुःखजालानि नरेण तद् अवाप्यते
फक्त विवेक आणि खोल विचाराने ठाम निश्चय केल्यावर, आणि दुःखाच्या जाळ्यातून स्वतःला सोडवल्यावर, मनुष्य त्या अवस्थेला पोहोचतो.
सुखसेव्यासनस्थेन तद् विचारयता स्वयम् । न शोच्यते पदं प्राप्य न च भूयो ऽभिजायते
स्वतः सुखाने बसून त्या गोष्टीचा विचार केला, तर ते अंतिम स्थान मिळते; आणि ते मिळाल्यावर पुन्हा दुःख होत नाही किंवा पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
तत् समस्तसुखासारसीमान्तं साधवो विदुः । तद् अनुत्तमनिष्ष्यन्दं परम् आहू रसायनम्
सर्व सुखाचा खरा सार आणि शेवट साधू लोकांना ठाऊक असतो; ते त्या श्रेष्ठ, अद्वितीय प्रवाहालाच खरं अमृत म्हणतात.
क्षयित्वात् सर्वभावानां स्वर्गमानुष्ययोर् द्वयोः । सुखं नास्त्य् एव सलिलं मृगतृष्णास्व् इवैतयोः
स्वर्गात किंवा माणसांत असलेली सर्व स्थिती नाशवंत असल्यामुळे, तिथे खरं सुख नाही; जसं मृगजळात पाणी नसतं, तसं इथेही नाही.
अतो मनोजयश् चिन्त्यश् शमस् सन्तोषसाधनः । अनन्तशमसम्भोगस् तस्माद् आनन्द आप्यते
म्हणून मनावर विजय मिळवायचा विचार करावा, जो शांतता आणि समाधान याने साधता येतो; या अखंड शांततेच्या आनंदातूनच खरा आनंद मिळतो.
जीवता गच्छता चैव भ्रमता पतता तथा । रक्षसा दानवेनापि देवेन पुरुषेण वा
कोणतीही अवस्था असो—जिवंत असो, चालत असो, भटकत असो, पडत असो, राक्षस असो, दानव असो, देव असो किंवा माणूस असो,
मनःप्रशमनोद्भूतं तत् प्राप्य परमं सुखम् । विकासिशमपुष्पस्य विवेकोच्चतरोः फलम्
मनःशांतीमधून जन्मलेलं ते परम सुख मिळालं की, विवेकाच्या उंच झाडावरच्या फुलासारखं, शांततेच्या पूर्ण उमललेल्या फुलाचं फळ मिळतं.
व्यवहारपरेणापि कार्यवृन्दम् अचिन्वता । भानुनेवाम्बरस्थेन नोज्झ्यते न च वाञ्छ्यते
ज्याचं मन व्यवहारात गुंतलेलं असलं, पण जो अनेक कामांची धावपळ करत नाही, त्याला ना कोणी टाकून देतो, ना कोणी हवंसं मानतो—जसं आकाशात असणाऱ्या सूर्याला असतं.
मनः प्रशान्तम् अत्यच्छं विश्रान्तं गतविभ्रमम् । अनीहं विगताभीष्टं नाभिवाञ्छति नोज्झति
जे मन अगदी शांत, निर्मळ, विश्रांत, संभ्रममुक्त, इच्छा आणि अपेक्षारहित झालं आहे, ते काहीच मागत नाही आणि काहीच नाकारत नाही.
मोक्षद्वारे द्वारपालान् इमाञ् शृणु यथाक्रमम् । येषाम् एकतमासक्त्या मोक्षद्वारे प्रविश्यते
मोक्षाच्या दाराशी असलेल्या द्वारपालांची नावे मी सांगतो, नीट ऐक. यापैकी कोणत्याही एका द्वारपालाशी नाते जुळवलं तर मोक्षाच्या दारात प्रवेश मिळतो.
दुःखदोषदशा दीर्घा संसारमरुमण्डली । जन्तोश् शीतलताम् एति शीतलेन शमाम्बुना
हा संसार म्हणजे दुःखांनी आणि दोषांनी भरलेला, फार मोठा आणि कंटाळवाणा वाळवंट आहे. पण जेव्हा शांतीचं थंड पाणी मिळतं, तेव्हा जीवाला या वाळवंटातही गारवा आणि समाधान मिळतं.
शमेनासाद्यते श्रेयश् शमो हि परमं पदम् । शमश् शिवं शमश् शान्तिश् शमो भ्रान्तिनिवारणम्
शांतीमुळेच खरं कल्याण मिळतं, कारण शांती हेच सर्वश्रेष्ठ स्थान आहे. शांती म्हणजेच मंगल, शांती म्हणजेच शांतता, आणि शांतीमुळेच भ्रम दूर होतो.
पुंसः प्रशमतृप्तस्य शीतलाच्छतरात्मनः । शमतोषितचित्तस्य शत्रुर् अप्य् एति मित्रताम्
ज्याचं मन शांतीमुळे तृप्त आणि थंड, ज्याचं हृदय शांतीत रमलेलं आहे, अशा माणसाला शत्रू देखील मित्रासारखा वाटतो.
शमचन्द्रमसा येषाम् आशयस् समलङ्कृतः । क्षीराब्धीनाम् इवोदेति तेषां परमशुद्धता
ज्यांच्या अंतःकरणात शांतीच्या चंद्राने शोभा आणली आहे, त्यांच्यात अगदी क्षीरसागरातून जशी निर्मळता येते, तशीच अत्युच्च शुद्धता प्रकट होते.
हृत्कुशेशयकोशेषु येषां शमकुशेशयम् । सतां विकसितं ते हि द्विहृत्पद्मास् समा हरेः
ज्यांच्या हृदयात शांततेचं कमळ उमललं आहे, अशा सत्पुरुषांची हृदयं म्हणजे हरिची दोन कमळं आहेत, जी पूर्णपणे फुललेली आहेत.
शमश्रीश् शोभते येषां मुखेन्दाव् अकलङ्किते । ते ऽमी कुलेन्दवो वन्द्यास् सौन्दर्यविजितेन्दवः
ज्यांच्या चेहऱ्यावर शांततेचं सौंदर्य आहे आणि जे कुठलाही कलंक नसलेले आहेत, असे हे कुलाचे शिरोमणी वंदनीय आहेत आणि त्यांच्या सौंदर्याने चंद्रालाही मागे टाकतात.
त्रैलोक्योदरवर्तिन्यो नानन्दाय तथा श्रियः । साम्राज्यसम्पत्प्रतिमा यथा शमविभूतयः
ती शांततेची संपत्ती जी त्रैलोक्याच्या अंतःकरणात वसते, ती केवळ उपभोगासाठी नसून, ती सम्राटाच्या संपत्तीप्रमाणे आहे.
यानि दुःखानि यास् तृष्णा दुस्सहा ये दुराधयः । तत् सर्वं शान्तचेतस्सु तमो ऽर्केष्व् इव नश्यति
ज्यांचं मन शांत आहे, त्यांच्यात सर्व दुःख, तृष्णा आणि सहन न होणाऱ्या यातना सूर्यापुढे अंधार नाहीसा होतो तशाच नाहीशा होतात.
मनो हि सर्वभूतानां प्रसादम् अनुगच्छति । न तथेन्दौ यथा शान्ते जने जनितकौतुकम्
सर्व प्राण्यांच्या मनाला शांततेकडे ओढा असतो; जशी चंद्राची शांती लोकांना आकर्षित करत नाही, तशी शांत मनाचा माणूस मात्र सर्वांना आश्चर्यचकित करतो.
शमशालिनि सौहार्दवति सर्वेषु जन्तुषु । सुजने परमं तत्त्वं स्वयम् एव प्रसीदति
जो माणूस सर्व प्राण्यांशी मैत्रीभाव आणि शांततेत वावरतो, त्याच्याकडे आपोआपच सर्वोच्च सत्य प्रकट होतं.
मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च । विश्वासम् इह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि
जसा प्रत्येक जड किंवा मऊ स्वभावाचा जीव आपल्या आईवर विश्वास ठेवतो, तसंच सर्वजण शांत मनाच्या माणसावर विश्वास ठेवतात.
न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गनेन च । तथा सुखम् अवाप्नोति शमेनान्तर् यथा जनः
रसायन प्यायल्याने किंवा संपत्ती मिळवल्याने माणसाला जेवढं सुख मिळत नाही, तेवढं अंतःकरणातील शांततेमुळे मिळतं.
सर्वाधिव्याधिवलितं क्रान्तं तृष्णावरत्रया । मनश् शमामृतासेकैस् समाश्वासय राघव
हे राघव, सर्व प्रकारच्या आजारांनी त्रस्त आणि तृष्णेच्या दोऱ्यांनी बांधल्या गेलेल्या मनाला, शांततेच्या अमृतासारख्या प्रवाहाने दिलासा दे.
यत् करोषि यद् अश्नासि शमशीतलया धिया । तत् ते ऽतिस्वदते स्वादु नेतरत् तात मानसे
तू जे काही करतोस, जे काही खातोस, ते शांततेने भरलेल्या मनाने केल्यासच तुला खऱ्या अर्थाने गोड वाटते, बाळा; अन्यथा मनाला ते गोड लागत नाही.
शमामृतरसस्नातं मनो याम् एति निर्वृतिम् । छिन्नान्य् अपि तयाङ्गानि मन्ये रोहन्ति राघव
हे राघव, शांततेच्या अमृतात न्हालेलं मन जेव्हा समाधानात पोहोचतं, तेव्हा त्याच्या प्रभावाने छाटलेलीही अंगं पुन्हा उगवतात, असं मला वाटतं.
न पिशाचा न रक्षांसि न दैत्या न च शत्रवः । न च व्याघ्रभुजङ्गाद्या द्विषन्ति शमशालिनम्
जे मन शांततेत स्थिर असतं, त्याच्याशी ना पिशाच्च, ना राक्षस, ना दैत्य, ना शत्रू, ना वाघ, ना साप किंवा इतर कोणीही वैर धरत नाही.
सुसन्नद्धसमस्ताङ्गं प्रशमामृतवर्मणा । वेधयन्ति न दुःखानि शरा वज्रशिलाम् इव
जो माणूस शांततेच्या अमृतासारख्या कवचाने पूर्णपणे सुरक्षित असतो, त्याला दुःखांची बाणे छेदू शकत नाहीत, जशी वज्रासारख्या दगडाला बाण लागू शकत नाहीत.
न तथा राजते राजामात्यान्तःपुरसंस्थितः । समया स्वस्थया वृत्त्या यथोपशमशोभितः
राजा जरी मंत्र्यांनी आणि अंतःपुरातील स्त्रियांनी वेढलेला असला, तरीही तो शांततेच्या आणि स्थिर वागणुकीच्या सौंदर्याने शोभून दिसणाऱ्या माणसाइतका तेजस्वी दिसत नाही.