यदि सर्वगता देव चिद् अस्त्य् एका ततात्मिका । तद् अयं चेतति स्फारम् अयं चैव न चेतति
देवा, जर सर्वत्र पसरलेली आणि एकसारखीच चैतन्य असते, तर एकाला जाणीव का होते आणि दुसऱ्याला का होत नाही?
अयं चिद्वान् पुरा भूत्वा चिद्धीनस् सम्प्रति स्थितः । इतीयं कल्पना लोके प्रत्यक्षानुभवा कथम्
हा पूर्वी जागरूक होता, आता मात्र त्याच्यात जाणीव राहिली नाही — अशा कल्पना लोकांना प्रत्यक्ष अनुभवावर कशा काय वाटतात?
शृण्व् एतद् अखिलं ब्रह्मन् यथापृष्टम् वदामि ते । महान् अयं कृतः प्रश्नस् त्वया ब्रह्मविदां वर
ब्रह्मन्, तू विचारलेस तसे हे सगळे नीट ऐक. मी तुला सांगतो. ब्रह्मज्ञानात सर्वोच्च असलेल्या तुझा हा प्रश्न फार मोठा आहे.
चिद् अस्ति द्विशरीरेह सर्वभूतमयात्मिका । चेत्योन्मुखात्मिकैका तु निर्विकल्पा परा स्मृता
इथे चैतन्य दोन देहांत आहे आणि ते सर्व सृष्टीत व्यापलेले आहे. पण जी जाणीव बाह्य गोष्टींकडे वळलेली असते, तीच एक अद्वितीय, कल्पनांच्या पलीकडची आणि श्रेष्ठ मानली जाते.
सङ्कल्पबद्धात्मैवान्तस् स्वयम् अन्येव संस्थिता । सङ्कल्पितेतरवरा दौश्शील्यं स्त्री यथा गता
कल्पनेने बांधलेली जी आत्मा आहे, ती आतून तशीच राहते, जशी दुसऱ्यांबद्दल मनात इच्छा धरल्यामुळे एखाद्या स्त्रीचे चारित्र्य बिघडते.
स एव हि पुमान् कोपाद् यथेहान्य इव क्षणात् । भवत्य् एवं विकल्पाङ्का चित् स्वरूपान्यतां गता
खरंतर तोच पुरुष रागामुळे क्षणात दुसरा झाल्यासारखा वाटतो; त्याचप्रमाणे, कल्पनांनी व्यापलेली चित्तस्वरूपता वेगळीच होते.
विकल्पकलिता ब्रह्मंश् चित् स्वरूपपरिच्युता । जाड्यं क्रमाद् भावयन्ती प्रयाति कलनापदम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा चित्त कल्पनांनी भरते आणि आपल्या मूळ स्वरूपापासून दूर जाते, तेव्हा ते हळूहळू जड होते आणि कल्पनांच्या अवस्थेत पोहोचते.
चित् स्वयं चेत्यताम् एति साकाशपरमाणुताम् । शब्दबीजात्मिकां पश्चाद् वाततन्मात्रभावनीम्
चित्त स्वतःच जाणण्याजोगे होते, अगदी अणुप्रमाणे सूक्ष्म होते आणि मग शब्दरूप बीज बनून वायूच्या सूक्ष्म तत्त्वाची कल्पना करते.
देशकालविभागा तु तन्मात्रवलिता क्रमात् । जीवो भूत्वा भवत्य् आशु बुद्धिः पश्चाद् अहं मनः
देश आणि काळ यांच्या टप्प्याटप्प्याने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या प्रभावाखाली, जीव लवकरच निर्माण होतो; त्यानंतर बुद्धी, मग अहंकार आणि शेवटी मन उत्पन्न होतं.
मनस्त्वं समुपायाता संसारम् अवलम्बते । चण्डालो ऽस्मीति मननाच् चण्डालत्वम् इव द्विजः
जेव्हा तू मन होतोस, तेव्हा संसाराला धरून ठेवतोस; जसं एखादा ब्राह्मण 'मी चांडाळ आहे' असं सतत विचार करतो आणि मग खरोखरच चांडाळासारखा होतो, तसंच इथेही घडतं.
सङ्कल्पिताप्रबोधेन जाड्याच् चित् स्वप्रबोधिनी । शबलं रूपम् आसाद्य सङ्कल्पान् यात्य् अनारतम्
कल्पित अज्ञानामुळे, स्वतः प्रकाशमान असलेली चेतना वेगवेगळ्या रूपांत येते आणि सतत नवनवीन कल्पनांमध्ये गुंतत राहते.
अनन्तसङ्कल्पमयी जाड्यसङ्कल्पपीवरी । चिज् जाड्याद् देहम् आयाति पयः पाषाणताम् इव
असंख्य कल्पनांनी बनलेली आणि अज्ञानाच्या कल्पनेने फुगलेली चेतना, अज्ञानामुळे शरीर धारण करते; जसं पाणी कधी कधी दगडासारखं होतं.
ततश् चित्तमनोमोहमायेति विहिताभिधा । जाड्यं निपुणम् आश्रित्य संसारे जायते मुने
मुनिवर, मग मन आणि चित्ताचा भ्रम ज्याला म्हणतात, तो जडपणावर आधार घेतो आणि संसारात जन्म घेतो.
मोहसात्म्यम् उपायाता तृष्णानिगडपीडिता । कामकोपभयोपेता भावाभावातिपातिनी
हा भ्रमाचा गाभा घेतलेला, तृष्णेच्या साखळ्यांनी बांधलेला, इच्छा, राग आणि भीती यांनी वेढलेला, अस्तित्व आणि नास्तित्व यांच्या टोकावर धावतो.
त्यक्तानन्तनिजाभोगा व्यवच्छेदविकारिणी । दुःखदावानलातप्ता शोकाशनिकृशाशया
असंख्य नैसर्गिक सुखे सोडून, सतत बदलणारा आणि तुटकपणाचा अनुभव घेत, दुःखाच्या दावानळाने भाजलेला, आणि शोकाच्या वज्राघाताने मनाने कृश झालेला.
इयम् अस्मीति भावेन शून्येन विकलीकृता । भेदमात्रगृहीतास्था परं दैन्यम् उपागता
‘हे मी आहे’ या रिकाम्या भावनेने अस्थिर झालेला, केवळ भेद मानणारा, आणि अत्यंत दीनतेला पोहोचलेला.
मग्ना मोहमहापङ्के पङ्के जीर्णेव दन्तिनी । भावाभावलतादोलापरिलोलशरीरका
मोहाच्या मोठ्या चिखलात बुडालेली, जशी म्हातारी हत्तीण चिखलात अडकते, तशीच ही देह जणू अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या दोलायमान वेलीत हेलकावत आहे.
असारावरसंसारविकारव्यवहारिणी । तापोपतप्तहृदया रागरोगानुसारिणी
निरर्थक आणि नीरस संसाराच्या बदलांमध्ये गुंतलेली, तापांनी होरपळलेले हृदय असलेली, आणि कामरोगामागे धावणारी.
निजयूथपरिभ्रष्टा मृगीवावशतां गता । आविर्भावोदिताकारा तिरोभावे ऽस्तम् आगता
आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली, जशी हरिणी असहाय्यतेत सापडते, तशीच ही प्रकट होण्याच्या वेळी दिसते आणि लयाच्या वेळी अदृश्य होते.
स्वसङ्कल्पोपयातासु भीता सम्भ्रमदृष्टिषु । पलायते ऽप्य् असत्यासु वेतालीष्व् इव बालिका
स्वतःच्या कल्पनेने आलेली, गोंधळलेल्या दृश्यांमध्ये घाबरलेली, आणि खोट्या गोष्टींपासूनही पळणारी, जशी एखादी छोटी मुलगी वेताळांपासून पळते.
उष्ट्रीव मधुनो बिन्दुं वाञ्छते भावितं सुखम् । अवान्तरपरिभ्रष्टा दोषाद् दोषं पतत्य् अधः
जशी उंटिणीला पाण्याचा थेंब मिळावा अशी आस लागते, तशीच ती मनाने कल्पिलेल्या सुखाची इच्छा धरते; पण अंतरातील समत्व हरवले की, एक दोष सोडून दुसऱ्या दोषात ती खालीच खाली पडते.
परं वैवश्यम् आयाति सङ्कटात् सङ्कटं गता । दुःखाद् दुःखे निपतिता विपदो विपदि स्थिता
ती एक संकटातून दुसऱ्या संकटात जात असताना पूर्णपणे असहाय होते; दुःखातून दुःखात पडत राहते आणि संकटामागून संकटातच अडकून बसते.
नानानर्थगणोपेता चेष्टापरवशाशया । कष्टात् कष्टम् अनुप्राप्ता परितापानुतापिनी
अनेक विपत्ती तिच्या वाट्याला येतात, तिची इच्छा नेहमी अस्थिर व कृतीवर अवलंबून असते; ती एक कष्ट संपता दुसरे कष्ट येतात, यातच सतत जळत राहते आणि पश्चात्ताप करते.
क्रमान् नवे नवे बन्धे ऽवैदग्ध्यं समुपागता । विचित्रबन्धनिर्माणपरा क्रिमिपदं गता
ती हळूहळू नवनवीन बंधनात अडकत जाते आणि आपली समज हरवते; विचित्र बंधनांची रचना करण्यातच गुंतून राहते आणि शेवटी कृमीसारखी अवस्था होते.
सर्वतश्शङ्करे भीता प्राणात्ययम् उपागता । क्षीणतोयेव शफरी विवर्तनपरायणा
सर्व बाजूंनी संकटांनी घाबरलेली, तिचा जीव संपत आला आहे; जणू आटत चाललेल्या पाण्यातील मासळी सारखी, ती सतत अस्वस्थतेत तळमळत राहते.
बाल्ये विवशसर्वार्था यौवने चिन्तयाहृता । वार्द्धके मृतिदुःखात्ता मृता कर्मवशीकृता
बालपणी ती सर्व बाबतीत असहाय असते; तारुण्यात चिंता तिला ग्रासते; वार्धक्यात मृत्यूच्या वेदनेने ती त्रस्त होते; आणि मृत्यूनंतर कर्माच्या आधीन राहते.
जायते दुःखशबला म्रियते जननोन्मुखी । करोत्य् आवेशविवशा निगिरत्य् आर्तिधारिणी
ती दुःखांनी भरलेल्या अवस्थेत जन्म घेते, पुन्हा जन्माच्या वाटेवर मरते; ती विवश होऊन वागत राहते, आणि दुःख गिळून सहन करत राहते.
गच्छति श्रमसन्तप्ता भवत्य् अम्बुदभङ्गुरा । रोदित्य् आक्रान्तहृदया पराक्रन्दति तापिता
ती श्रमांनी होरपळून पुढे चालत राहते, आणि पाण्याच्या फुग्यासारखी नाजूक असते; ती मनाने व्याकुळ होऊन रडते, आणि वेदनेने मोठ्याने आक्रोश करते.
अप्सरास् स्वर्गनगरे नागी पातालकोटरे । असुरी दैत्यविवरे नरस्त्री वसुधातले
अप्सरा स्वर्गातील नगरीत राहते, नागी पाताळाच्या खोल गुहेत असते, असुरी दैत्यांच्या गुहेत वावरते आणि माणूस स्त्री पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर वसते.
राक्षसी राक्षसाधारे वानरी वनकोटरे । सिंही गिरीन्द्रशिखरे किन्नरी कुलपर्वते
राक्षसी राक्षसांच्या निवासस्थानी असते, वानरी जंगलाच्या गुहेत राहते, सिंहिणी पर्वतराजाच्या शिखरावर वसते आणि किन्नरी कुलपर्वतावर वावरते.