चित् सर्वं जगदारम्भम् इमं प्रकटयत्य् अलम् । त्रैलोक्यदीपकशिखा दीपो वर्णश्रियं यथा
फक्त चैतन्यच या सगळ्या जगाच्या उत्पत्तीला पूर्णपणे उघड करते, जसे दिव्याची ज्योत तिन्ही लोकांतील रंगांची शोभा दाखवते.
चिच्चन्द्रबिम्बे विमले शशवत् प्राप्य सङ्गमम् । सर्वत्र लक्ष्यताम् एति पदार्थश्रीर् जगद्गता
जगातील वस्तूंची शोभा जेव्हा निर्मळ चैतन्याच्या चंद्रबिंबाशी एकरूप होते, तेव्हा ती सर्वत्र स्पष्टपणे दिसते, जशी चंद्राची किरणे सर्वत्र पसरतात.
चिद्रसायनसेकेन पदार्थपटलावली । रूपम् एति फलं चैव प्रावृट्सिक्तेव सल्लता
चैतन्याच्या अमृतसिंचनाने सगळ्या वस्तूंच्या गर्दीत रूप आणि फळ येते, जशी पावसाने ओलावलेली वेल बहरते.
चिच्छाययैव सर्वस्य जाड्यं शाम्यत्य् उदेति वा । शवस्यास्य शरीरस्य गृहस्येव तमस् त्विषा
चैतन्याच्या सावलीनेच सर्व जडपणा कधी शांत होतो, तर कधी उगवतो, जशी दिवा असला की घरात उजेड, आणि नसला की अंधार असतो.
चिच्चमत्कृतयो देहे न भवेयुर् इमा यदि । त्रैलोक्यदेहास् तत् के ते कान् स्पृशेयुः किमाकृतीन्
या देहात चैतन्याची ही अद्भुतता नसती, तर त्रैलोक्याच्या देहांना काय अर्थ उरला असता? ते कोणाला स्पर्शले असते आणि त्यांना कोणते रूप आले असते?
चिदालोकप्रकाशे ऽस्मिन् सङ्कल्पशिशुधारिणी । क्रियाकुलवधूर् देहगेहे स्फुरति चञ्चला
या चैतन्याच्या प्रकाशात, संकल्परूपी मुलाला जन्म देणारी, क्रियेची चंचल वधू देहरूपी घरात उजळते.
चिदालोकं विना कस्य रसनाग्रे स्फुरन्न् अपि । कथं कदा प्रकटताम् एति कीदृक् च वा रसः
चैतन्याचा प्रकाश नसताना, जरी चव जीभेच्या टोकावर उमटली तरी, ती कधी आणि कशी प्रकट होईल? आणि ती चव नेमकी कशी असेल?
सुस्कन्धस् स्वङ्गशाखो ऽपि कुन्तलालिवृतो ऽप्य् अलम् । चिन्मञ्जरीं विना देहवृक्षः क इव राजते
देहरूपी झाड कितीही फांद्यांनी, अंगांनी आणि केसांनी सुशोभित असले, तरी चैतन्यरूपी फुलांशिवाय ते कशाने उजळून दिसेल?
वर्धते ऽभिलषत्य् अत्ति चिच् चराचरकारिणी । चिद् एवास्तीतरन् नास्ति चिन्मात्रम् इदम् उत्थितम्
हे वाढते, इच्छा करते, खातं — हे सर्व चैतन्यच करीत असते. चैतन्याशिवाय दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही; हे सर्व शुद्ध चैतन्यच आहे.
इत्य् उक्तवान् अथ त्र्यक्षस् सुधास्यन्दाच्छया गिरा । पुनः पृष्टो मया राम विनयप्रश्रयोज्ज्वलम्
असं सांगून, त्या त्रिनेत्रधारी देवाने अमृतासारख्या गोड शब्दांत बोललं. त्यानंतर मी, राम, नम्रतेने आणि आदराने त्यांना पुन्हा विचारलं.
यदि सर्वगता देव चिद् अस्त्य् एका ततात्मिका । तद् अयं चेतति स्फारम् अयं चैव न चेतति
देवा, जर सर्वत्र पसरलेली आणि एकसारखीच चैतन्य असते, तर एकाला जाणीव का होते आणि दुसऱ्याला का होत नाही?
अयं चिद्वान् पुरा भूत्वा चिद्धीनस् सम्प्रति स्थितः । इतीयं कल्पना लोके प्रत्यक्षानुभवा कथम्
हा पूर्वी जागरूक होता, आता मात्र त्याच्यात जाणीव राहिली नाही — अशा कल्पना लोकांना प्रत्यक्ष अनुभवावर कशा काय वाटतात?
शृण्व् एतद् अखिलं ब्रह्मन् यथापृष्टम् वदामि ते । महान् अयं कृतः प्रश्नस् त्वया ब्रह्मविदां वर
ब्रह्मन्, तू विचारलेस तसे हे सगळे नीट ऐक. मी तुला सांगतो. ब्रह्मज्ञानात सर्वोच्च असलेल्या तुझा हा प्रश्न फार मोठा आहे.
चिद् अस्ति द्विशरीरेह सर्वभूतमयात्मिका । चेत्योन्मुखात्मिकैका तु निर्विकल्पा परा स्मृता
इथे चैतन्य दोन देहांत आहे आणि ते सर्व सृष्टीत व्यापलेले आहे. पण जी जाणीव बाह्य गोष्टींकडे वळलेली असते, तीच एक अद्वितीय, कल्पनांच्या पलीकडची आणि श्रेष्ठ मानली जाते.
सङ्कल्पबद्धात्मैवान्तस् स्वयम् अन्येव संस्थिता । सङ्कल्पितेतरवरा दौश्शील्यं स्त्री यथा गता
कल्पनेने बांधलेली जी आत्मा आहे, ती आतून तशीच राहते, जशी दुसऱ्यांबद्दल मनात इच्छा धरल्यामुळे एखाद्या स्त्रीचे चारित्र्य बिघडते.
स एव हि पुमान् कोपाद् यथेहान्य इव क्षणात् । भवत्य् एवं विकल्पाङ्का चित् स्वरूपान्यतां गता
खरंतर तोच पुरुष रागामुळे क्षणात दुसरा झाल्यासारखा वाटतो; त्याचप्रमाणे, कल्पनांनी व्यापलेली चित्तस्वरूपता वेगळीच होते.
विकल्पकलिता ब्रह्मंश् चित् स्वरूपपरिच्युता । जाड्यं क्रमाद् भावयन्ती प्रयाति कलनापदम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा चित्त कल्पनांनी भरते आणि आपल्या मूळ स्वरूपापासून दूर जाते, तेव्हा ते हळूहळू जड होते आणि कल्पनांच्या अवस्थेत पोहोचते.
चित् स्वयं चेत्यताम् एति साकाशपरमाणुताम् । शब्दबीजात्मिकां पश्चाद् वाततन्मात्रभावनीम्
चित्त स्वतःच जाणण्याजोगे होते, अगदी अणुप्रमाणे सूक्ष्म होते आणि मग शब्दरूप बीज बनून वायूच्या सूक्ष्म तत्त्वाची कल्पना करते.
देशकालविभागा तु तन्मात्रवलिता क्रमात् । जीवो भूत्वा भवत्य् आशु बुद्धिः पश्चाद् अहं मनः
देश आणि काळ यांच्या टप्प्याटप्प्याने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या प्रभावाखाली, जीव लवकरच निर्माण होतो; त्यानंतर बुद्धी, मग अहंकार आणि शेवटी मन उत्पन्न होतं.
मनस्त्वं समुपायाता संसारम् अवलम्बते । चण्डालो ऽस्मीति मननाच् चण्डालत्वम् इव द्विजः
जेव्हा तू मन होतोस, तेव्हा संसाराला धरून ठेवतोस; जसं एखादा ब्राह्मण 'मी चांडाळ आहे' असं सतत विचार करतो आणि मग खरोखरच चांडाळासारखा होतो, तसंच इथेही घडतं.
सङ्कल्पिताप्रबोधेन जाड्याच् चित् स्वप्रबोधिनी । शबलं रूपम् आसाद्य सङ्कल्पान् यात्य् अनारतम्
कल्पित अज्ञानामुळे, स्वतः प्रकाशमान असलेली चेतना वेगवेगळ्या रूपांत येते आणि सतत नवनवीन कल्पनांमध्ये गुंतत राहते.
अनन्तसङ्कल्पमयी जाड्यसङ्कल्पपीवरी । चिज् जाड्याद् देहम् आयाति पयः पाषाणताम् इव
असंख्य कल्पनांनी बनलेली आणि अज्ञानाच्या कल्पनेने फुगलेली चेतना, अज्ञानामुळे शरीर धारण करते; जसं पाणी कधी कधी दगडासारखं होतं.
ततश् चित्तमनोमोहमायेति विहिताभिधा । जाड्यं निपुणम् आश्रित्य संसारे जायते मुने
मुनिवर, मग मन आणि चित्ताचा भ्रम ज्याला म्हणतात, तो जडपणावर आधार घेतो आणि संसारात जन्म घेतो.
मोहसात्म्यम् उपायाता तृष्णानिगडपीडिता । कामकोपभयोपेता भावाभावातिपातिनी
हा भ्रमाचा गाभा घेतलेला, तृष्णेच्या साखळ्यांनी बांधलेला, इच्छा, राग आणि भीती यांनी वेढलेला, अस्तित्व आणि नास्तित्व यांच्या टोकावर धावतो.
त्यक्तानन्तनिजाभोगा व्यवच्छेदविकारिणी । दुःखदावानलातप्ता शोकाशनिकृशाशया
असंख्य नैसर्गिक सुखे सोडून, सतत बदलणारा आणि तुटकपणाचा अनुभव घेत, दुःखाच्या दावानळाने भाजलेला, आणि शोकाच्या वज्राघाताने मनाने कृश झालेला.
इयम् अस्मीति भावेन शून्येन विकलीकृता । भेदमात्रगृहीतास्था परं दैन्यम् उपागता
‘हे मी आहे’ या रिकाम्या भावनेने अस्थिर झालेला, केवळ भेद मानणारा, आणि अत्यंत दीनतेला पोहोचलेला.
मग्ना मोहमहापङ्के पङ्के जीर्णेव दन्तिनी । भावाभावलतादोलापरिलोलशरीरका
मोहाच्या मोठ्या चिखलात बुडालेली, जशी म्हातारी हत्तीण चिखलात अडकते, तशीच ही देह जणू अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या दोलायमान वेलीत हेलकावत आहे.
असारावरसंसारविकारव्यवहारिणी । तापोपतप्तहृदया रागरोगानुसारिणी
निरर्थक आणि नीरस संसाराच्या बदलांमध्ये गुंतलेली, तापांनी होरपळलेले हृदय असलेली, आणि कामरोगामागे धावणारी.
निजयूथपरिभ्रष्टा मृगीवावशतां गता । आविर्भावोदिताकारा तिरोभावे ऽस्तम् आगता
आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली, जशी हरिणी असहाय्यतेत सापडते, तशीच ही प्रकट होण्याच्या वेळी दिसते आणि लयाच्या वेळी अदृश्य होते.
स्वसङ्कल्पोपयातासु भीता सम्भ्रमदृष्टिषु । पलायते ऽप्य् असत्यासु वेतालीष्व् इव बालिका
स्वतःच्या कल्पनेने आलेली, गोंधळलेल्या दृश्यांमध्ये घाबरलेली, आणि खोट्या गोष्टींपासूनही पळणारी, जशी एखादी छोटी मुलगी वेताळांपासून पळते.