चिद्दर्पणमहालक्ष्मीस् त्रिजगत् प्रतिबिम्बितम् । गृह्णात्य् अनुग्रहेणान्तस् स्वगर्भम् इव गर्भिणी
चैतन्यरूपी मोठ्या आरशात जशी गर्भवती स्त्री आपल्या पोटात गर्भ धरते, तशी ही महान देवी आपल्या कृपेने संपूर्ण तीनही जगांची छाया आपल्या अंतरात सामावून घेते.
चिच् चतुर्दशभूतानां मण्डलानि महान्ति च । भूतीकरोति वारिश्रीस् समुद्रत्वम् इवाम्बुधेः
चैतन्य, जसे समुद्रातील पाण्याचे वैभव, तसेच चौदा तत्त्वांची मोठी मंडळे प्रकट करते आणि त्यांना अस्तित्व देते.
विचित्रालोककुसुमा घनसङ्कल्पपल्लवा । व्योमकेदारिकारूढा सत्तौघफलशालिनी
ती विविध जगांच्या सुंदर फुलांनी सजलेली आहे, घन इच्छांच्या कोंबांनी भरलेली आहे, आकाशासारख्या क्षेत्रात स्थिर आहे आणि असंख्य जीवांच्या फळांनी परिपूर्ण आहे.
जीवजालरजःपुञ्जा वासनारसरञ्जिता । संवेदनत्वग्वलिता चित्रेहाकलिकाकुला
ती जिवांच्या जाळ्यातील धुळीचा मोठा पुंज आहे, वासनांच्या साराने रंगवलेली आहे, जाणिवेच्या कातड्याने झाकलेली आहे आणि असंख्य विविध रूपांनी भरलेली आहे.
अतीतासङ्ख्यत्रिजगत्केसरोज्ज्वलरूपिणी । अनारतस्पन्दमहाविलासोल्लासहासिनी
ती तीनही जगांतील असंख्य कमळांच्या दांड्यांसारख्या तेजाने उजळते, आणि तिच्या अखंड, मोठ्या लहरींच्या खेळात नेहमी आनंदाने हसत असते.
सर्वर्तुपर्वपरुषा जडशैलादिगुम्फिता । विहगग्रन्थिवलिता मूलाग्रपरिवर्जिता
ती सर्व ऋतू आणि सणांनी खरखरीत आहे, जड पर्वतांसारख्या गोष्टींमध्ये गुंतलेली आहे, पक्ष्यांच्या गाठींनी वेटोळलेली आहे, आणि तिला मूळाचा शेवट नाही.
चिल्लतेयं विकसिता पेलवं सदसद्वपुः । विचित्रं दृश्यकुसुमं परामर्शासहं बहु
ही चैतन्याची वेल उमलली आहे, अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या नाजूक देहाने सजलेली आहे, अनेक अद्भुत जाणिवांच्या फुलांनी बहरलेली आहे, आणि स्पर्शाने पकडता येणे कठीण आहे.
अनयेह हि सर्वत्र च्छायाच्छापि विजन्यते । मन्यते तन्यते वस्तु गीयते क्रियते ऽपि च
खरंच, तिच्यात सर्वत्र फक्त सावल्याही निर्माण होतात; वस्तू कल्पिल्या जातात, पसरवल्या जातात, त्यांच्याबद्दल बोललं जातं, आणि त्या प्रत्यक्ष घडतातही.
महाचितानया नित्यं भासन्ते भास्करादयः । देहास् स्वदन्ते च मिथस् त्वन्मच्चिज्जडविभ्रमैः
महान चैतन्याच्या संततीमुळे सूर्य वगैरे नेहमीच प्रकाशतात; तुझ्या, माझ्या आणि इतरांच्या चैतन्य व जडतेच्या भ्रमामुळे देह एकमेकांमध्ये सुखाचा अनुभव घेतात.
विततावर्तवर्तन्या चिद्वात्येयं प्रनृत्यति । जगज्जालरजोलेखा तत्सत्ता दृश्यदेहिनी
ही चैतन्याची वाऱ्यासारखी गती मोठ्या वर्तुळात फिरत नाचते; जगाचा जाळ हे केवळ धुळीच्या रेषेसारखे आहे, आणि त्याचे अस्तित्व म्हणजे दिसणारे देहधारी जीव.
चित् सर्वं जगदारम्भम् इमं प्रकटयत्य् अलम् । त्रैलोक्यदीपकशिखा दीपो वर्णश्रियं यथा
फक्त चैतन्यच या सगळ्या जगाच्या उत्पत्तीला पूर्णपणे उघड करते, जसे दिव्याची ज्योत तिन्ही लोकांतील रंगांची शोभा दाखवते.
चिच्चन्द्रबिम्बे विमले शशवत् प्राप्य सङ्गमम् । सर्वत्र लक्ष्यताम् एति पदार्थश्रीर् जगद्गता
जगातील वस्तूंची शोभा जेव्हा निर्मळ चैतन्याच्या चंद्रबिंबाशी एकरूप होते, तेव्हा ती सर्वत्र स्पष्टपणे दिसते, जशी चंद्राची किरणे सर्वत्र पसरतात.
चिद्रसायनसेकेन पदार्थपटलावली । रूपम् एति फलं चैव प्रावृट्सिक्तेव सल्लता
चैतन्याच्या अमृतसिंचनाने सगळ्या वस्तूंच्या गर्दीत रूप आणि फळ येते, जशी पावसाने ओलावलेली वेल बहरते.
चिच्छाययैव सर्वस्य जाड्यं शाम्यत्य् उदेति वा । शवस्यास्य शरीरस्य गृहस्येव तमस् त्विषा
चैतन्याच्या सावलीनेच सर्व जडपणा कधी शांत होतो, तर कधी उगवतो, जशी दिवा असला की घरात उजेड, आणि नसला की अंधार असतो.
चिच्चमत्कृतयो देहे न भवेयुर् इमा यदि । त्रैलोक्यदेहास् तत् के ते कान् स्पृशेयुः किमाकृतीन्
या देहात चैतन्याची ही अद्भुतता नसती, तर त्रैलोक्याच्या देहांना काय अर्थ उरला असता? ते कोणाला स्पर्शले असते आणि त्यांना कोणते रूप आले असते?
चिदालोकप्रकाशे ऽस्मिन् सङ्कल्पशिशुधारिणी । क्रियाकुलवधूर् देहगेहे स्फुरति चञ्चला
या चैतन्याच्या प्रकाशात, संकल्परूपी मुलाला जन्म देणारी, क्रियेची चंचल वधू देहरूपी घरात उजळते.
चिदालोकं विना कस्य रसनाग्रे स्फुरन्न् अपि । कथं कदा प्रकटताम् एति कीदृक् च वा रसः
चैतन्याचा प्रकाश नसताना, जरी चव जीभेच्या टोकावर उमटली तरी, ती कधी आणि कशी प्रकट होईल? आणि ती चव नेमकी कशी असेल?
सुस्कन्धस् स्वङ्गशाखो ऽपि कुन्तलालिवृतो ऽप्य् अलम् । चिन्मञ्जरीं विना देहवृक्षः क इव राजते
देहरूपी झाड कितीही फांद्यांनी, अंगांनी आणि केसांनी सुशोभित असले, तरी चैतन्यरूपी फुलांशिवाय ते कशाने उजळून दिसेल?
वर्धते ऽभिलषत्य् अत्ति चिच् चराचरकारिणी । चिद् एवास्तीतरन् नास्ति चिन्मात्रम् इदम् उत्थितम्
हे वाढते, इच्छा करते, खातं — हे सर्व चैतन्यच करीत असते. चैतन्याशिवाय दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही; हे सर्व शुद्ध चैतन्यच आहे.
इत्य् उक्तवान् अथ त्र्यक्षस् सुधास्यन्दाच्छया गिरा । पुनः पृष्टो मया राम विनयप्रश्रयोज्ज्वलम्
असं सांगून, त्या त्रिनेत्रधारी देवाने अमृतासारख्या गोड शब्दांत बोललं. त्यानंतर मी, राम, नम्रतेने आणि आदराने त्यांना पुन्हा विचारलं.
यदि सर्वगता देव चिद् अस्त्य् एका ततात्मिका । तद् अयं चेतति स्फारम् अयं चैव न चेतति
देवा, जर सर्वत्र पसरलेली आणि एकसारखीच चैतन्य असते, तर एकाला जाणीव का होते आणि दुसऱ्याला का होत नाही?
अयं चिद्वान् पुरा भूत्वा चिद्धीनस् सम्प्रति स्थितः । इतीयं कल्पना लोके प्रत्यक्षानुभवा कथम्
हा पूर्वी जागरूक होता, आता मात्र त्याच्यात जाणीव राहिली नाही — अशा कल्पना लोकांना प्रत्यक्ष अनुभवावर कशा काय वाटतात?
शृण्व् एतद् अखिलं ब्रह्मन् यथापृष्टम् वदामि ते । महान् अयं कृतः प्रश्नस् त्वया ब्रह्मविदां वर
ब्रह्मन्, तू विचारलेस तसे हे सगळे नीट ऐक. मी तुला सांगतो. ब्रह्मज्ञानात सर्वोच्च असलेल्या तुझा हा प्रश्न फार मोठा आहे.
चिद् अस्ति द्विशरीरेह सर्वभूतमयात्मिका । चेत्योन्मुखात्मिकैका तु निर्विकल्पा परा स्मृता
इथे चैतन्य दोन देहांत आहे आणि ते सर्व सृष्टीत व्यापलेले आहे. पण जी जाणीव बाह्य गोष्टींकडे वळलेली असते, तीच एक अद्वितीय, कल्पनांच्या पलीकडची आणि श्रेष्ठ मानली जाते.
सङ्कल्पबद्धात्मैवान्तस् स्वयम् अन्येव संस्थिता । सङ्कल्पितेतरवरा दौश्शील्यं स्त्री यथा गता
कल्पनेने बांधलेली जी आत्मा आहे, ती आतून तशीच राहते, जशी दुसऱ्यांबद्दल मनात इच्छा धरल्यामुळे एखाद्या स्त्रीचे चारित्र्य बिघडते.
स एव हि पुमान् कोपाद् यथेहान्य इव क्षणात् । भवत्य् एवं विकल्पाङ्का चित् स्वरूपान्यतां गता
खरंतर तोच पुरुष रागामुळे क्षणात दुसरा झाल्यासारखा वाटतो; त्याचप्रमाणे, कल्पनांनी व्यापलेली चित्तस्वरूपता वेगळीच होते.
विकल्पकलिता ब्रह्मंश् चित् स्वरूपपरिच्युता । जाड्यं क्रमाद् भावयन्ती प्रयाति कलनापदम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा चित्त कल्पनांनी भरते आणि आपल्या मूळ स्वरूपापासून दूर जाते, तेव्हा ते हळूहळू जड होते आणि कल्पनांच्या अवस्थेत पोहोचते.
चित् स्वयं चेत्यताम् एति साकाशपरमाणुताम् । शब्दबीजात्मिकां पश्चाद् वाततन्मात्रभावनीम्
चित्त स्वतःच जाणण्याजोगे होते, अगदी अणुप्रमाणे सूक्ष्म होते आणि मग शब्दरूप बीज बनून वायूच्या सूक्ष्म तत्त्वाची कल्पना करते.
देशकालविभागा तु तन्मात्रवलिता क्रमात् । जीवो भूत्वा भवत्य् आशु बुद्धिः पश्चाद् अहं मनः
देश आणि काळ यांच्या टप्प्याटप्प्याने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या प्रभावाखाली, जीव लवकरच निर्माण होतो; त्यानंतर बुद्धी, मग अहंकार आणि शेवटी मन उत्पन्न होतं.
मनस्त्वं समुपायाता संसारम् अवलम्बते । चण्डालो ऽस्मीति मननाच् चण्डालत्वम् इव द्विजः
जेव्हा तू मन होतोस, तेव्हा संसाराला धरून ठेवतोस; जसं एखादा ब्राह्मण 'मी चांडाळ आहे' असं सतत विचार करतो आणि मग खरोखरच चांडाळासारखा होतो, तसंच इथेही घडतं.