संवित् सर्वकलातीता सर्वभावान्तरस्थिता । सर्वसत्ताप्रदा देवी सर्वसन्तापहारिणी
चेतना सर्व काळाच्या मर्यादांपलीकडे आहे, ती सर्व अवस्थांमध्ये वास करते, सर्वांना अस्तित्व देते, सर्व दुःख दूर करणारी देवी आहे.
ब्रह्म ब्रह्मन् सदसतोर् मध्यं तद् देव उच्यते । परमात्मापराभिख्यं तत् सद् ॐ इत्य् उदाहृतम्
हे ब्राह्मण, जे ब्रह्म आहे, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मध्ये आहे, त्यालाच 'देव' म्हणतात; तेच परमात्मा आणि अपरात्मा म्हणून ओळखले जाते, आणि 'सत्', 'ॐ' असेही त्याला म्हणतात.
महासत्तास्वभावेन सर्वत्र समतां गतम् । महाचिद् इति च प्रोक्तं परमार्थ इति श्रुतम्
सर्वत्र समतेला पोहोचलेली, अत्युच्च स्वरूप असलेली जी सत्ता आहे, तिलाच 'महाचैतन्य' म्हणतात आणि 'परमसत्य' म्हणूनही ओळखतात.
स्थितं सर्वत्र सर्वर्तु लतास्व् अन्तर् यथा रसः । सत्तासामान्यरूपेण महाचित्त्वात्मनापि च
जशी वेलींमध्ये, सर्व ऋतूंमध्ये रस असतो, तशी ही सत्ता सर्वत्र, प्रत्येक ठिकाणी, अस्तित्वाच्या सामान्य रूपात आणि महाचैतन्याच्या रूपातही आहे.
यच् चित्तत्त्वम् अरुन्धत्या यच् चित्तत्त्वं तवानघ । यच् चित्तत्त्वं च पार्वत्या यच् चित्तत्त्वं गणेषु च
अरुंधतीमधील जे मनाचे तत्त्व आहे, तुझ्यातील जे मनाचे तत्त्व आहे, पार्वतीमधील आणि गणांमधील जे मनाचे तत्त्व आहे—
चित्तत्त्वं यन् ममेदं च चित्तत्त्वं यज् जगत्त्रये । तद् देव इति तत्त्वज्ञा विदुर् उत्तमबुद्धयः
माझ्यातील जे मनाचे तत्त्व आहे, आणि या तिन्ही जगांतील जे मनाचे तत्त्व आहे, त्यालाच श्रेष्ठ बुद्धी असणारे 'देव' म्हणजेच खरी सत्यता असे ओळखतात.
पादपाण्यादिमान् अन्यो यो वा देवः प्रकल्प्यते । स चिन्मात्राद् ऋते ब्रह्मन् किंसारः किल कथ्यताम्
ब्रह्मन्, हात-पाय वगैरे असलेला किंवा दुसरा कुठलाही देव, शुद्ध चैतन्याशिवाय, खरोखर त्याचं खरं स्वरूप काय आहे, ते सांगावं.
न स दूरे स्थितो ब्रह्मन् न दुष्प्रापस् स कस्यचित् । स संस्थितस् सदा देहे सर्वत्रैव च खे तथा
ब्रह्मन्, तो कुठे दूर नाही आणि कोणालाही गाठायला कठीण नाही. तो नेहमी देहात असतो आणि आकाशातही सर्वत्र आहे.
स करोति स चाश्नाति स बिभर्ति प्रयाति च । स निश्श्वसति संवेत्ता सो ऽङ्गान्य् अङ्गानि वेत्ति ते
तोच करतो, तोच खातो, तोच सांभाळतो आणि तोच फिरतो. तोच श्वास घेतो, तोच जाणतो आणि तुझ्या सर्व अंगांचं आणि त्यांच्या क्रियांचं ज्ञान त्यालाच आहे.
सो ऽस्यां विचित्रचेष्टायां प्रकाशायां च तद्वशात् । तत्स्वरूपनिबद्धायां पुर्याम् अङ्गपुरीश्वरः
ही जी रंगीबेरंगी क्रिया आणि प्रकाशाची लीला आहे, ती त्याच्या सामर्थ्यामुळेच आहे. आपल्या मूळ स्वरूपाशी बांधलेला, तो देहरूपी नगरीचा स्वामी आहे.
शरीरपर्वतस्थायां चलायां तत्प्रसादतः । सो ऽस्यां गहनकोशायां हृद्गुहायां गुहेश्वरः
शरीररुपी डोंगरावर वास करणारा, त्याच्या कृपेने शरीराच्या हालचाली होत असतात. या खोल आवरणात, म्हणजेच हृदयाच्या गुहेत, तोच खरा गुहेचा स्वामी आहे.
मनष्षष्ठेन्द्रियाचारसत्तातीतामलात्मनः । तस्य संव्यवहारार्थं सञ्ज्ञा चिद् इति कल्पिता
ज्याचे खरे स्वरूप मन, सहा इंद्रिये आणि अस्तित्व यांपलीकडे आहे, जो अगदी निर्मळ आहे, त्याच्यासाठी व्यवहारासाठी 'चेतना' हे नाव दिले गेले आहे.
स एष चिन्मयस् सूक्ष्मस् सर्वव्यापी निरञ्जनः । इमं भासुरम् आभासं करोति न करोति च
हीच चेतना, जी सूक्ष्म, सर्वत्र व्यापलेली आणि निष्कलंक आहे, ती या तेजस्वी जगाचा प्रकाश दाखवते, आणि तरीही प्रत्यक्षपणे काहीच करत नाही.
सा चिद् अत्यन्तविमला जगदर्थां जगत्क्रियाम् । इमां रञ्जयति प्राज्ञ रसेनेव मधुर् लताम्
ही चेतना अगदी निर्मळ असून, जग आणि त्यातील सर्व कृतींना रंग देते, जशी मधुर वेलेला रस गोडवा देतो, तशीच ही चेतना सर्व जगात गोडवा पसरवते.
चारवो ये चमत्काराश् चितश् चिति यथास्थितम् । चमत्कुर्वन्ति किल ते एते केचिन् नभोऽभिधाः
जशी जाणीव आपल्याच स्वरूपात स्थिर असते, तशीच काही अद्भुत गोष्टी मनाला आनंद देतात; त्यांनाच काही जण 'आकाश' असे नाव देतात.
केचिज् जीवाभिधानाश् च केचिच् चित्ताभिधानकाः । केचित् कालाभिधानाश् च केचिद् देशाभिधानकाः
काहींना 'जीव' असे म्हणतात, काहींना 'मन', काहींना 'काल' आणि काहींना 'देश' असे नाव दिले जाते.
केचित् क्रियाभिधानाश् च केचिद् द्रव्याभिधानकाः । केचिद् भावविकारादिजाड्यचित्त्वाभिधानकाः
काहींना 'कर्म' असे म्हणतात, काहींना 'द्रव्य', तर काहींना स्थितीतील बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या मनाच्या जडपणाला नाव दिले जाते.
प्राकाश्याद्यभिधाः केचित् केचिच् चैव तमोऽभिधाः । अर्केन्द्वाद्यभिधाः केचित् केचिद् यक्षाभिधानकाः
काहींना 'प्रकाश' असे म्हणतात, काहींना 'अंधार', काहींना 'सूर्य' आणि 'चंद्र' अशी नावे आहेत, तर काहींना 'यक्ष' असेही म्हणतात.
निरिच्छस्वस्वभावेन वसन्तेन यथाङ्कुरः । जन्यते तद्वद् एवेयं जगल्लक्ष्मीश् चिदात्मना
जसं वसंत ऋतूत नैसर्गिकपणे अंकुर फुटतो, तसंच हे जगातील सर्व ऐश्वर्य चैतन्यातूनच आपोआप उत्पन्न होतं.
चिद् इमासु समग्रासु सर्वदैवैकिकैव हि । त्रैलोक्याम्बुधिसंस्थासु शरीरजलजालिका
या तिन्ही लोकांच्या महासागरात, सर्व शरीरांच्या जाळ्यात, नेहमीच एकच चैतन्य सर्वत्र व्यापून आहे.
शरीरपङ्कजभ्रान्तमनोभ्रमरसम्भृतम् । आस्वादयति सङ्कल्पमधु मत्ता चिदीश्वरी
शरीररूपी कमळांमध्ये भटकणाऱ्या मनरूपी भुंग्याने गोळा केलेलं संकल्परूपी मध, ती चैतन्यस्वरूपिणी परमेश्वरी आनंदाने आस्वादते.
ससुरासुरगन्धर्वं सशैलार्णवकं जगत् । चिति स्थिरं प्रवहति जलावर्ते तृणं यथा
देव, दैत्य, गंधर्व, पर्वत आणि समुद्रांसह हे संपूर्ण जग चैतन्य स्थिरपणे वाहून नेते, जसं पाण्याच्या भोवऱ्यात गवताचं पातं वाहून जातं.
चञ्चच्चित्तमयाचारचारचञ्चुरचक्रिकम् । संसारचक्रं चिच्चक्रे भ्राम्यति भ्रमभाजनम्
चंचल मन आणि कृतींनी बनलेलं हे संसाराचं चक्र, भ्रमाच्या गोलासारखं फिरत राहतं आणि चुकांच्या भांड्यासारखं सतत फिरतं.
चिच् चतुर्भुजरूपेण जघानासुरमण्डलम् । कालो जलदखण्डेन सायुधेन यथातपम्
चैतन्याने चार हातांचा रूप घेऊन, जसं काळ ढगाचा तुकडा घेऊन सूर्याला लपवतो, तसं असुरांचं सैन्य नष्ट केलं.
चित् त्रिनेत्रतया ब्रह्मन् वृषशीतांशुचिह्नया । गौरीकमलिनीवक्त्रपद्मषण्डालितां गता
हे ब्रह्मन्, चैतन्याने वृषभ आणि शीतल चंद्राचं चिन्ह असलेल्या त्रिनेत्रीचं रूप धारण केलं आणि गौरीच्या कमलासारख्या मुखाने सुशोभित अवस्थेला प्राप्त झालं.
विष्णोः पद्मालिताम् एत्य चिद् ध्यानाधीनमानसीम् । त्रयीनलिन्यास् सरसीं धत्ते पैतामहीं स्थितिम्
विष्णूच्या कमळांनी सुशोभित अवस्थेला पोहोचून, ध्यानात मग्न असलेल्या चैतन्याने त्रैविद्याच्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरात आद्य स्थिती टिकवली.
चितो ब्रह्मन् विचित्राणि शरीराणीह भूरिशः । पत्त्राणीव तरोर् हेम्नि केयूरादिक्रियेव वा
हे ब्रह्मन्, या चैतन्यातून इथे असंख्य अद्भुत शरीरं निर्माण होतात, जशी झाडावर पानं उगवतात किंवा सोन्यापासून कडे, कंगण तयार होतात.
चित् समस्तसुरानीकपरिवन्दितपादया । त्रैलोक्यचूडामणितां धत्ते वासवलीलया
ज्याच्या पायांना सर्व देवांच्या समूहाने वंदन केलं आहे, ती चैतन्यशक्ती आपल्या खेळातून त्रैलोक्याचा शिरोमणीपद धारण करते.
चित् सुरासुरताम् एत्य त्रैलोक्योदरडम्बरे । पतत्य् उदेति संयाति स्वात्मनैवाब्धिवारिवत्
हीच चैतन्यशक्ती कधी देव तर कधी दैत्य बनून, या त्रैलोक्याच्या विशाल पसाऱ्यात पडते, उगवते आणि फिरते, जशी वारा आपल्या सागरावर फिरतो.
चिच्चन्द्रिका चतुर्दिक्कम् एवाभासं वितन्वती । विकासयति निश्शेषभूतसत्ताकुमुद्वतीम्
चैतन्याची चांदणी सर्व दिशांना प्रकाश पसरवते आणि सर्व सत्त्वांच्या कमळांना उमलवते, एकही न उमलता ठेवत नाही.