चिद्व्योमैव किलास्तीह पारावारविवर्जितम् । सर्वत्रासम्भवच्चेत्यं यत् कल्पान्तेषु शिष्यते
इथे खरं तर केवळ चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही काठ किंवा सीमा नाही. कल्पांच्या शेवटी, सगळीकडे जिथे काहीही वस्तू म्हणून राहू शकत नाही, तिथे हेच उरून राहतं.
तद् यत् स्वयं प्रकचति तस्य स्वकचनस्य तु । स्वयं संविदितं नाम तेनेदं जगद् इत्य् अलम्
जे स्वतःच तेजस्वी आहे, त्याच्यासाठी त्याचं स्वतःचं जाणणं, ह्यालाच 'हे जग' असं नाव दिलं जातं — आणि तेवढं पुरेसं आहे.
इत्य् एवं स्वप्नपुरवज् जगद् भाति चिदात्मकम् । एवं चिद्व्योममात्रात्म जगद् अच्छं न भित्तिमत्
जसं स्वप्नातलं शहर भासतं, तसं हे जग फक्त चैतन्यरूप दिसतं. म्हणून हे जग चैतन्याच्याच आकाशातून निर्माण झालेलं, निर्मळ आणि खऱ्या अर्थानं कुठलाही आधार नसलेलं आहे.
अत्यन्तासम्भवच्चेत्यदृष्टि चिद्व्योममात्रकम् । चित्त्वात् कचति सर्गादौ यत् तज् जगद् इति स्मृतम्
ज्याला कधीच कुठलीही वस्तू म्हणून पाहता येत नाही, असं चैतन्याचं आकाशच खरं आहे. चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे, सृष्टीच्या आरंभी जे तेज प्रकट होतं, त्यालाच 'जग' असं म्हटलं जातं.
तस्मात् स्वप्नपुराकारं यद् इदं भासते जगत् । तत्र चिद्व्योममात्रात्मन्य् अन्यता नाम का कुतः
म्हणून हे जग जसं स्वप्नातलं शहर वाटतं, तसं ते फक्त चैतन्याच्या आकाशातच चमकतं. तिथे वेगळेपण असण्याचं काही कारणच नाही.
चिन्मात्रम् एव गिरयश् चिन्मात्रं जगदम्बरम् । चिन्मात्रम् आत्मा जीवश् च चिन्मात्रं भूतसन्ततिः
डोंगर, आकाश, आत्मा, जीव आणि पंचमहाभूतांची साखळी — हे सगळं केवळ शुद्ध चैतन्य आहे.
चिद्व्योममात्राद् इतरत् सर्गादौ सर्गवेदने । भिन्नं स्वप्नपुरे चाङ्ग किं सम्भवति कथ्यताम्
चैतन्याच्या आकाशाशिवाय, सृष्टीच्या सुरुवातीला किंवा सृष्टीच्या अनुभूतीत, त्या स्वप्नासारख्या शहरात वेगळं काय निर्माण होऊ शकतं? सांग बरं.
आकाशं परमाकाशं ब्रह्माकाशं जगच् चितिः । इति पर्यायनामानि तरुपादपवृक्षवत्
आकाश, परमआकाश, ब्रह्माचं आकाश, जग आणि चैतन्य — ही सगळी नावं एकाच अर्थाची आहेत, जशी झाड, वेल आणि वृक्ष या सगळ्या नावांनी एकच वस्तू ओळखली जाते.
एतच् च स्वप्नसङ्कल्पमायादिष्व् अनुभूयते । तदा किल चिदाकाशम् एव भाति जगत्तया
हे स्वप्न, कल्पना, माया यांसारख्या अवस्थांमध्ये अनुभवायला येते; तेव्हा खरंतर केवळ चैतन्याचं आकाशच जग म्हणून दिसतं.
यथैतत् संविदाकाशं स्वप्ने भाति जगद्वपुः । तथेदं जाग्रदाख्ये ऽपि स्वप्ने भाति तद् एव नः
जसं स्वप्नात चैतन्याचं आकाश हे जगाचं रूप घेऊन दिसतं, तसंच जागेपणीही आपल्याला तेच जग स्वप्नासारखंच भासतं.
यथा स्वप्नपुरे चित्खं वर्जयित्वेतरत् क्वचित् । न किञ्चित् सम्भवत्य् अङ्ग जगत्य् एवम् इहादितः
जसं स्वप्नाच्या नगरीत चैतन्याचं आकाश सोडून दुसरं काहीच कुठेही नसतं, तसंच या जगातही अगदी सुरुवातीपासून दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही, प्रिय.
यतो न सम्भवत्य् अन्यच् चेदं किञ्चित् ततो ऽखिलम् । चित्त्वं सचेत्यम् अप्य् एतद् अचेत्यं सज् जगत् स्थितम्
कारण इथे दुसरं काहीच नाही, म्हणून हे सर्व फक्त चैतन्यच आहे; जे जाणवलं आणि जे जाणवलं नाही—हे जग त्याच स्वरूपात कायम आहे.
यथा चिद्व्योममात्रात्म स्वप्ने घटपटादिकम् । सर्गादाव् एव सर्गो ऽयं तथा चिद्व्योममात्रकम्
जसा स्वप्नात भांडे, कापड वगैरे सर्व काही केवळ शुद्ध चैतन्याचं आकाश असतं, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीला ही सृष्टी फक्त शुद्ध चैतन्याचं आकाश होती.
शुद्धसंवित्तिमात्रत्वाद् ऋते ऽन्यत् स्वप्नपत्तने । यथा न विद्यते किञ्चित् तथास्मिन् भुवनत्रये
स्वप्नातल्या शहरात जसं शुद्ध चेतनेशिवाय दुसरं काहीच नसतं, तसंच या तिन्ही जगातही त्या शुद्ध चेतनेखेरीज दुसरं काहीच नाही.
याः काश्चन दृशो ये ये भावाभावाः किलागमाः । सदेशकालचित्तास् तत् सर्वं चिद्व्योममात्रकम्
दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी, अस्तित्व किंवा अनस्तित्व, जागा, काळ आणि मन यांच्यासकट, हे सगळं केवळ शुद्ध चैतन्याचं आकाश आहे.
स एष देवः कथितो यः परः परमार्थतः । यस् त्वं यो ऽहम् अशेषं वा जगद् एव च यो ऽखिलम्
हा जो देव आहे, तोच खरा सर्वोच्च आहे—तोच तू आहेस, तोच मी आहे, आणि हे अख्खं जगही तोच आहे.
सर्वस्य भूतजातस्य जगतो ऽन्यस्य ते मम । देहो हि चेतनाकाशं परमात्मैव नेतरत्
सर्व सजीव, हे जग आणि दुसरं कोणतंही जग, तू आणि मी — आपलं शरीर हे खरं तर चैतन्याचं आकाश आहे, तोच परमात्मा आहे, दुसरं काही नाही.
सङ्कल्पने स्वप्नपुरे शरीरं चिद्व्योमतो ऽन्यन् न यथास्ति किञ्चित् । तथेह सर्गे प्रथमैकसर्गान् मुने प्रभृत्य् अस्ति न रूपम् अन्यत्
जसं स्वप्नातल्या नगरीत, कल्पनेत, शरीर चैतन्याच्या आकाशाशिवाय वेगळं काहीच नसतं, तसंच, ऋषी, या सृष्टीच्या सुरुवातीपासून इथे दुसरं कोणतंही रूप नाही.
एवं सर्वम् इदं विश्वं परमात्मैव केवलम् । ब्रह्मैव परमाकाश एष देवः परस् स्मृतः
म्हणून हे सगळं विश्व एकटाच परमात्मा आहे; ब्रह्मच सर्वोच्च आकाश आहे — हाच देव सर्वश्रेष्ठ म्हणून ओळखला जातो.
तद् एतत्पूजनं श्रेयस् तस्मात् सर्वम् अवाप्यते । स देवस् सर्वगस् सर्वस् सर्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितम्
म्हणून हे पूजन सर्वश्रेष्ठ आहे, यामुळे सर्व काही मिळतं; तो देव सर्वत्र आहे, सर्व आहे, आणि सर्व काही त्याच्यातच स्थिर आहे.
अकृत्रिमम् अनाद्यन्तम् अद्वितीयम् अखण्डितम् । अबहिस्साधनासाध्यं सुखं तस्माद् अवाप्यते
म्हणून, जो आनंद नैसर्गिक आहे, ज्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही, जो अद्वितीय आणि अखंड आहे, आणि जो बाह्य साधनांनी मिळत नाही, असा आनंद मिळतो.
प्रबुद्धस् त्वं मुनिश्रेष्ठ तेनेदं तव वर्ण्यते । नासि देवार्चने योग्यः पुष्पधूपमये महान्
मुनिश्रेष्ठ, तू जागृत झालेला आहेस, म्हणूनच हे तुला सांगितले आहे. फुलं आणि धूप यांसारख्या गोष्टींनी देवांची पूजा करण्यास तू योग्य नाहीस.
अव्युत्पन्नधियो ये हि बालाः पेलवचेतसः । कृत्रिमार्चामयं तेषां देवार्चनम् उदाहृतम्
ज्यांची बुद्धी अजून विकसित झालेली नाही, जे बालिश आणि दुर्बल मनाचे आहेत, त्यांची देवपूजा ही केवळ कृत्रिम विधींचीच असते असे सांगितले जाते.
गन्धाक्षतैश् च दीपैश् च पुष्पाद्यैः पूजयन्ति हि । मिथ्यैव कल्पितैर् देवम् आकारे कल्पितात्मकम्
गंध, अक्षता, दिवे आणि फुलं यांसारख्या वस्तूंनी, ते देवाची पूजा करतात. पण तो देव आणि त्याच्या पूजेसाठी वापरलेली सर्व वस्तू केवळ कल्पनेतून निर्माण झालेल्या आणि खऱ्या नाहीत.
स्वसङ्कल्पकृतैः कृत्वा क्रमैर् अर्चनम् आदृताः । बालास् सन्तापम् आयान्ति पुष्पधूपलवार्चनैः
स्वतःच्या कल्पनेतून तयार केलेल्या वस्तूंनी एकामागोमाग पूजा करत, या विधीप्रेमी बालबुद्धी लोकांना फुलं, धूप, दिव्यांच्या अर्पणातून शेवटी दुःखच मिळतं.
स्वसङ्कल्पकृतैर् अर्थैः कृत्वा देवार्चनं मुधा । यतः कुतश्चिन् मिथ्यात्म फलम् अत्रार्पयन्ति ते
स्वतःच्या कल्पनेतून तयार केलेल्या वस्तूंनी देवाची पूजा व्यर्थपणे केल्यावर, हे भ्रमित लोक कुठूनतरी काहीतरी फळ मिळवत असतात.
पुष्पधूपार्चनं ब्रह्मन् कल्पितं बालबुद्धिषु । यत् स्याद् भवादृशे ऽयोग्यम् अर्चनं तद् वदाम्य् अहम्
ब्रह्मन्, फुलं आणि धूप यांची पूजा ही बालबुद्धी लोकांसाठीच कल्पित आहे; तुझ्यासारख्या योग्य व्यक्तीसाठी जी पूजा योग्य नाही, ती मी सांगतोय.
अस्मदादिस् तु नो कश्चिद् देवो मतिमतां वर । देवस् त्रिभुवनाधारः परमात्मैव नेतरः
म्हणून, बुद्धिमानांमध्ये आपल्यात कुणीही देव नाही; त्रैलोक्याचा आधार असलेला देव म्हणजे फक्त परब्रह्म, दुसरा कोणीही नाही.
शिवस् सर्वपदातीतस् सर्वसङ्कल्पनातिगः । सर्वसङ्कल्पवलितो न सर्वी न च सार्विकः
शिव सर्व दुःखांपासून दूर आहे, सर्व इच्छा-कल्पनांपलीकडे आहे; पण सर्व इच्छा-कल्पनांनी वेढलेला असूनही तो ना सर्वत्र आहे, ना केवळ कुठेतरी आहे.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नस् सर्वारम्भप्रकारकृत् । चिन्मात्रमूर्तिर् अमलो देव इत्य् उच्यते मुने
जो दिशा, काळ किंवा इतर कोणत्याही गोष्टींनी मर्यादित नाही, सर्व प्रकारच्या कृतींचा आरंभ करणारा आहे, ज्याचे स्वरूप शुद्ध चेतना आहे — त्याला 'देव' असे म्हणतात, हे मुनी.