अज्ञातशिवतत्त्वानाम् आकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्य् अशक्तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यते
ज्यांना शिवतत्त्वाचं खरं स्वरूप कळत नाही, ते रूप वगैरे वापरून पूजा करतात. ज्यांना एकरूपतेच्या मार्गावर चालता येत नाही, त्यांच्यासाठी छोटा मार्ग ठरवला जातो.
इयत्तादिपरिच्छिन्नं रुद्रादेः प्राप्यते फलम् । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं फलम् आनन्द आत्मनः
रुद्र वगैरे देवतांच्या पूजेने मर्यादित फळ मिळतं; पण न बनवलेलं, अनादि-अनंत असं जे फळ आहे, ते म्हणजे आत्म्याचा आनंद.
अकृत्रिमफलं त्यक्त्वा यः कृत्रिमफलं व्रजेत् । स त्यक्तमन्दारवनः कारञ्जं याति काननम्
जो माणूस नैसर्गिक फळ सोडून कृत्रिम फळाच्या मागे धावतो, तो जणू मंदाराच्या बागेऐवजी कारंजाच्या जंगलात जातो.
बोधस् साम्यं शम इति पुष्पाण्य् अग्र्याणि तत्र वै । शिवं चिन्मात्रम् अकलम् आत्मानम् अमलं विदुः
समजूतदारपणा आणि मनःशांती हे तिथले सगळ्यात सुंदर फुलं आहेत. ते लोक शिव म्हणजेच शुद्ध चैतन्य, अखंड आणि निर्मळ आत्मा आहे हे जाणतात.
शमबोधादिभिः पुष्पैर् देव आत्मा यद् अर्च्यते । तत् तद्देवार्चनं विद्धि नाकारार्चनम् अर्चनम्
शांती, समजूत आणि अशा फुलांनी जेव्हा आत्म्याची पूजा केली जाते, तेव्हाच ती खरी देवपूजा असते; केवळ बाह्य रूपाची पूजा म्हणजे पूजा नाही.
आत्मसंवित्तिरूपं तु त्यक्त्वा देवार्चनं जनाः । कृत्रिमार्चासु ये सक्ताश् चिरं क्लेशं भजन्ति ते
जे लोक आत्मज्ञानरूप पूजेला सोडून कृत्रिम पूजेत आसक्त राहतात, त्यांना दीर्घकाळ दुःख भोगावं लागतं.
ज्ञातज्ञेया हि ये सन्तो बालक्रीडोपमं न ते । आत्मध्यानाद् ऋते ब्रह्मन् कुर्वते देवपूजनम्
जे ज्ञाता आणि ज्ञेय यांचा खरा अर्थ समजून घेतात, ते खरे ज्ञानी लोक, आत्मध्यानाशिवाय देवांची पूजा मुलांच्या खेळासारखी करत नाहीत, हे ब्रह्मन्.
आत्मैव देवो भगवाञ् शिवः परमकारणम् । ज्ञानार्चनेनाविरतं पूजनीयस् स सर्वदा
आत्माच खरा देव, तोच श्रीशिव आणि सर्वांचा कारण आहे. त्याची पूजा नेहमी ज्ञानाच्या भक्तीने, अखंड केली पाहिजे.
त्वम् एतच् चेतनाकाशम् आत्मानं जीवम् अव्ययम् । स्वभावं विद्धि न त्व् अन्यत् पूज्यपूजात्मपूजनम्
हे चेतनाचे आकाश, हा आत्मा, अविनाशी जीव, हाच तुझा खरा स्वभाव आहे असे समज. याशिवाय दुसरे काहीही पूज्य किंवा अपूज्य नाही, आणि आत्म्याची वेगळी पूजा नाही.
चेतनाकाशमात्रात्म यथा जगद् इदं प्रभो । यथा च चेतनस्यैव जीवादित्वं तद् उच्यताम्
जसे हे जग फक्त चेतनाच्या आकाशरूप आत्म्यातून निर्माण होते, तसेच हीच चेतना जीव वगैरे कशी होते, ते सांग.
चिद्व्योमैव किलास्तीह पारावारविवर्जितम् । सर्वत्रासम्भवच्चेत्यं यत् कल्पान्तेषु शिष्यते
इथे खरं तर केवळ चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही काठ किंवा सीमा नाही. कल्पांच्या शेवटी, सगळीकडे जिथे काहीही वस्तू म्हणून राहू शकत नाही, तिथे हेच उरून राहतं.
तद् यत् स्वयं प्रकचति तस्य स्वकचनस्य तु । स्वयं संविदितं नाम तेनेदं जगद् इत्य् अलम्
जे स्वतःच तेजस्वी आहे, त्याच्यासाठी त्याचं स्वतःचं जाणणं, ह्यालाच 'हे जग' असं नाव दिलं जातं — आणि तेवढं पुरेसं आहे.
इत्य् एवं स्वप्नपुरवज् जगद् भाति चिदात्मकम् । एवं चिद्व्योममात्रात्म जगद् अच्छं न भित्तिमत्
जसं स्वप्नातलं शहर भासतं, तसं हे जग फक्त चैतन्यरूप दिसतं. म्हणून हे जग चैतन्याच्याच आकाशातून निर्माण झालेलं, निर्मळ आणि खऱ्या अर्थानं कुठलाही आधार नसलेलं आहे.
अत्यन्तासम्भवच्चेत्यदृष्टि चिद्व्योममात्रकम् । चित्त्वात् कचति सर्गादौ यत् तज् जगद् इति स्मृतम्
ज्याला कधीच कुठलीही वस्तू म्हणून पाहता येत नाही, असं चैतन्याचं आकाशच खरं आहे. चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे, सृष्टीच्या आरंभी जे तेज प्रकट होतं, त्यालाच 'जग' असं म्हटलं जातं.
तस्मात् स्वप्नपुराकारं यद् इदं भासते जगत् । तत्र चिद्व्योममात्रात्मन्य् अन्यता नाम का कुतः
म्हणून हे जग जसं स्वप्नातलं शहर वाटतं, तसं ते फक्त चैतन्याच्या आकाशातच चमकतं. तिथे वेगळेपण असण्याचं काही कारणच नाही.
चिन्मात्रम् एव गिरयश् चिन्मात्रं जगदम्बरम् । चिन्मात्रम् आत्मा जीवश् च चिन्मात्रं भूतसन्ततिः
डोंगर, आकाश, आत्मा, जीव आणि पंचमहाभूतांची साखळी — हे सगळं केवळ शुद्ध चैतन्य आहे.
चिद्व्योममात्राद् इतरत् सर्गादौ सर्गवेदने । भिन्नं स्वप्नपुरे चाङ्ग किं सम्भवति कथ्यताम्
चैतन्याच्या आकाशाशिवाय, सृष्टीच्या सुरुवातीला किंवा सृष्टीच्या अनुभूतीत, त्या स्वप्नासारख्या शहरात वेगळं काय निर्माण होऊ शकतं? सांग बरं.
आकाशं परमाकाशं ब्रह्माकाशं जगच् चितिः । इति पर्यायनामानि तरुपादपवृक्षवत्
आकाश, परमआकाश, ब्रह्माचं आकाश, जग आणि चैतन्य — ही सगळी नावं एकाच अर्थाची आहेत, जशी झाड, वेल आणि वृक्ष या सगळ्या नावांनी एकच वस्तू ओळखली जाते.
एतच् च स्वप्नसङ्कल्पमायादिष्व् अनुभूयते । तदा किल चिदाकाशम् एव भाति जगत्तया
हे स्वप्न, कल्पना, माया यांसारख्या अवस्थांमध्ये अनुभवायला येते; तेव्हा खरंतर केवळ चैतन्याचं आकाशच जग म्हणून दिसतं.
यथैतत् संविदाकाशं स्वप्ने भाति जगद्वपुः । तथेदं जाग्रदाख्ये ऽपि स्वप्ने भाति तद् एव नः
जसं स्वप्नात चैतन्याचं आकाश हे जगाचं रूप घेऊन दिसतं, तसंच जागेपणीही आपल्याला तेच जग स्वप्नासारखंच भासतं.
यथा स्वप्नपुरे चित्खं वर्जयित्वेतरत् क्वचित् । न किञ्चित् सम्भवत्य् अङ्ग जगत्य् एवम् इहादितः
जसं स्वप्नाच्या नगरीत चैतन्याचं आकाश सोडून दुसरं काहीच कुठेही नसतं, तसंच या जगातही अगदी सुरुवातीपासून दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही, प्रिय.
यतो न सम्भवत्य् अन्यच् चेदं किञ्चित् ततो ऽखिलम् । चित्त्वं सचेत्यम् अप्य् एतद् अचेत्यं सज् जगत् स्थितम्
कारण इथे दुसरं काहीच नाही, म्हणून हे सर्व फक्त चैतन्यच आहे; जे जाणवलं आणि जे जाणवलं नाही—हे जग त्याच स्वरूपात कायम आहे.
यथा चिद्व्योममात्रात्म स्वप्ने घटपटादिकम् । सर्गादाव् एव सर्गो ऽयं तथा चिद्व्योममात्रकम्
जसा स्वप्नात भांडे, कापड वगैरे सर्व काही केवळ शुद्ध चैतन्याचं आकाश असतं, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीला ही सृष्टी फक्त शुद्ध चैतन्याचं आकाश होती.
शुद्धसंवित्तिमात्रत्वाद् ऋते ऽन्यत् स्वप्नपत्तने । यथा न विद्यते किञ्चित् तथास्मिन् भुवनत्रये
स्वप्नातल्या शहरात जसं शुद्ध चेतनेशिवाय दुसरं काहीच नसतं, तसंच या तिन्ही जगातही त्या शुद्ध चेतनेखेरीज दुसरं काहीच नाही.
याः काश्चन दृशो ये ये भावाभावाः किलागमाः । सदेशकालचित्तास् तत् सर्वं चिद्व्योममात्रकम्
दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी, अस्तित्व किंवा अनस्तित्व, जागा, काळ आणि मन यांच्यासकट, हे सगळं केवळ शुद्ध चैतन्याचं आकाश आहे.
स एष देवः कथितो यः परः परमार्थतः । यस् त्वं यो ऽहम् अशेषं वा जगद् एव च यो ऽखिलम्
हा जो देव आहे, तोच खरा सर्वोच्च आहे—तोच तू आहेस, तोच मी आहे, आणि हे अख्खं जगही तोच आहे.
सर्वस्य भूतजातस्य जगतो ऽन्यस्य ते मम । देहो हि चेतनाकाशं परमात्मैव नेतरत्
सर्व सजीव, हे जग आणि दुसरं कोणतंही जग, तू आणि मी — आपलं शरीर हे खरं तर चैतन्याचं आकाश आहे, तोच परमात्मा आहे, दुसरं काही नाही.
सङ्कल्पने स्वप्नपुरे शरीरं चिद्व्योमतो ऽन्यन् न यथास्ति किञ्चित् । तथेह सर्गे प्रथमैकसर्गान् मुने प्रभृत्य् अस्ति न रूपम् अन्यत्
जसं स्वप्नातल्या नगरीत, कल्पनेत, शरीर चैतन्याच्या आकाशाशिवाय वेगळं काहीच नसतं, तसंच, ऋषी, या सृष्टीच्या सुरुवातीपासून इथे दुसरं कोणतंही रूप नाही.
एवं सर्वम् इदं विश्वं परमात्मैव केवलम् । ब्रह्मैव परमाकाश एष देवः परस् स्मृतः
म्हणून हे सगळं विश्व एकटाच परमात्मा आहे; ब्रह्मच सर्वोच्च आकाश आहे — हाच देव सर्वश्रेष्ठ म्हणून ओळखला जातो.
तद् एतत्पूजनं श्रेयस् तस्मात् सर्वम् अवाप्यते । स देवस् सर्वगस् सर्वस् सर्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितम्
म्हणून हे पूजन सर्वश्रेष्ठ आहे, यामुळे सर्व काही मिळतं; तो देव सर्वत्र आहे, सर्व आहे, आणि सर्व काही त्याच्यातच स्थिर आहे.