भगवन् भूतभव्येश सर्वकारणकारण । भवत्प्रसादेनेदं मे धार्ष्ट्यम् अभ्यागतं स्फुटम्
हे प्रभो, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वांचा स्वामी, सर्व कारणांचा मूळ कारण, तुमच्या कृपेनेच माझ्यात हे धाडस स्पष्टपणे निर्माण झाले आहे.
पृच्छामि त्वा महादेव यद् अहं तत् त्वम् आशु मे । ब्रूहि प्रसन्नया बुद्ध्या त्यक्तोद्वेगम् अनामय
हे महादेव, मला जे जाणून घ्यायचे आहे ते मी तुम्हाला विचारतोय; कृपया शांत आणि निर्मळ मनाने, कोणतीही चिंता किंवा बाधा न ठेवता, ते मला लवकर सांगा.
सर्वपापक्षयकरं सर्वकल्याणवर्धनम् । देवार्चनविधानं मे सत्यं ब्रूहि महेश्वर
हे महेश्वर, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्व शुभ गोष्टी वाढवणारे देवपूजेचे योग्य विधी मला खरीखुरीपणे सांगा.
शृणु ब्रह्मन् वरम् इदं देवार्चनम् अनुत्तमम् । वदामि मुच्यसे येन कृतेन सकृद् एव हि
हे ब्रह्मन्, ही श्रेष्ठ देवपूजा ऐक; मी तुला ते सांगतो, जे एकदाच केल्यानेही तू मुक्त होतोस.
कच्चित् वेत्सि महादेवो देवः कस् स्याद् इति द्विज । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवस् त्रिलोचनः
द्विजा, तुला माहिती आहे का, कोणाला महादेव किंवा देव म्हणतात? कमळासारखी डोळे असलेला तो देव नाही, आणि तीन डोळ्यांचा तोही देव नाही.
न देवः कमलोद्भूतो न देवस् त्रिदशेश्वरः । न देवः पवनो नार्को नानलो न निशाकरः
कमळातून जन्मलेला तो देव नाही, तिन्ही लोकांचा स्वामी तोही देव नाही. वारा, सूर्य, अग्नी किंवा चंद्र यांपैकी कुणीही देव नाही.
न ब्राह्मणो नावनिपो नाहं न त्वं द्विजोत्तम । न देवो देहरूपो ऽस्ति न देवश् चित्ररूपधृत्
ब्राह्मण, राजा, मी किंवा तू — हे सर्वजण, श्रेष्ठ द्विजा, देव नाहीत. देवाला शरीर नाही, आणि तो कुठल्याही अद्भुत रूपातही नाही.
न देवः कलनारूपी नापि देवो भवेन् मतिः । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं देव उच्यते
देव हा कुठल्याही मोजता येणाऱ्या रूपात नाही, आणि तो केवळ विचारही नाही. ज्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही, असा नैसर्गिक आणि अखंड जाणिवेला देव म्हणतात.
आकारादिपरिच्छिन्नम् इति वस्तुनि तत् कुतः । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं चिच्छिवं विदुः
रूप वगैरेमुळे मर्यादित असलेल्या गोष्टींत असं कसं शक्य आहे? ज्ञानी लोक शुद्ध, न बनवलेली, अनादि आणि अनंत अशी जी जाणीव आहे, तिलाच चेतना, शिव असं ओळखतात.
तद् एव देवशब्देन कथ्यते तत् प्रपूजयेत् । तद् एवास्ति यतस् सर्वं सत्तासत्तात्मरूपधृत्
त्यालाच 'देव' असं नाव दिलं जातं; त्याचीच उपासना करावी. कारण, अस्तित्व असो वा नसावं, सर्व काही त्याच्या स्वरूपावरच आधारलेलं आहे.
अज्ञातशिवतत्त्वानाम् आकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्य् अशक्तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यते
ज्यांना शिवतत्त्वाचं खरं स्वरूप कळत नाही, ते रूप वगैरे वापरून पूजा करतात. ज्यांना एकरूपतेच्या मार्गावर चालता येत नाही, त्यांच्यासाठी छोटा मार्ग ठरवला जातो.
इयत्तादिपरिच्छिन्नं रुद्रादेः प्राप्यते फलम् । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं फलम् आनन्द आत्मनः
रुद्र वगैरे देवतांच्या पूजेने मर्यादित फळ मिळतं; पण न बनवलेलं, अनादि-अनंत असं जे फळ आहे, ते म्हणजे आत्म्याचा आनंद.
अकृत्रिमफलं त्यक्त्वा यः कृत्रिमफलं व्रजेत् । स त्यक्तमन्दारवनः कारञ्जं याति काननम्
जो माणूस नैसर्गिक फळ सोडून कृत्रिम फळाच्या मागे धावतो, तो जणू मंदाराच्या बागेऐवजी कारंजाच्या जंगलात जातो.
बोधस् साम्यं शम इति पुष्पाण्य् अग्र्याणि तत्र वै । शिवं चिन्मात्रम् अकलम् आत्मानम् अमलं विदुः
समजूतदारपणा आणि मनःशांती हे तिथले सगळ्यात सुंदर फुलं आहेत. ते लोक शिव म्हणजेच शुद्ध चैतन्य, अखंड आणि निर्मळ आत्मा आहे हे जाणतात.
शमबोधादिभिः पुष्पैर् देव आत्मा यद् अर्च्यते । तत् तद्देवार्चनं विद्धि नाकारार्चनम् अर्चनम्
शांती, समजूत आणि अशा फुलांनी जेव्हा आत्म्याची पूजा केली जाते, तेव्हाच ती खरी देवपूजा असते; केवळ बाह्य रूपाची पूजा म्हणजे पूजा नाही.
आत्मसंवित्तिरूपं तु त्यक्त्वा देवार्चनं जनाः । कृत्रिमार्चासु ये सक्ताश् चिरं क्लेशं भजन्ति ते
जे लोक आत्मज्ञानरूप पूजेला सोडून कृत्रिम पूजेत आसक्त राहतात, त्यांना दीर्घकाळ दुःख भोगावं लागतं.
ज्ञातज्ञेया हि ये सन्तो बालक्रीडोपमं न ते । आत्मध्यानाद् ऋते ब्रह्मन् कुर्वते देवपूजनम्
जे ज्ञाता आणि ज्ञेय यांचा खरा अर्थ समजून घेतात, ते खरे ज्ञानी लोक, आत्मध्यानाशिवाय देवांची पूजा मुलांच्या खेळासारखी करत नाहीत, हे ब्रह्मन्.
आत्मैव देवो भगवाञ् शिवः परमकारणम् । ज्ञानार्चनेनाविरतं पूजनीयस् स सर्वदा
आत्माच खरा देव, तोच श्रीशिव आणि सर्वांचा कारण आहे. त्याची पूजा नेहमी ज्ञानाच्या भक्तीने, अखंड केली पाहिजे.
त्वम् एतच् चेतनाकाशम् आत्मानं जीवम् अव्ययम् । स्वभावं विद्धि न त्व् अन्यत् पूज्यपूजात्मपूजनम्
हे चेतनाचे आकाश, हा आत्मा, अविनाशी जीव, हाच तुझा खरा स्वभाव आहे असे समज. याशिवाय दुसरे काहीही पूज्य किंवा अपूज्य नाही, आणि आत्म्याची वेगळी पूजा नाही.
चेतनाकाशमात्रात्म यथा जगद् इदं प्रभो । यथा च चेतनस्यैव जीवादित्वं तद् उच्यताम्
जसे हे जग फक्त चेतनाच्या आकाशरूप आत्म्यातून निर्माण होते, तसेच हीच चेतना जीव वगैरे कशी होते, ते सांग.
चिद्व्योमैव किलास्तीह पारावारविवर्जितम् । सर्वत्रासम्भवच्चेत्यं यत् कल्पान्तेषु शिष्यते
इथे खरं तर केवळ चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही काठ किंवा सीमा नाही. कल्पांच्या शेवटी, सगळीकडे जिथे काहीही वस्तू म्हणून राहू शकत नाही, तिथे हेच उरून राहतं.
तद् यत् स्वयं प्रकचति तस्य स्वकचनस्य तु । स्वयं संविदितं नाम तेनेदं जगद् इत्य् अलम्
जे स्वतःच तेजस्वी आहे, त्याच्यासाठी त्याचं स्वतःचं जाणणं, ह्यालाच 'हे जग' असं नाव दिलं जातं — आणि तेवढं पुरेसं आहे.
इत्य् एवं स्वप्नपुरवज् जगद् भाति चिदात्मकम् । एवं चिद्व्योममात्रात्म जगद् अच्छं न भित्तिमत्
जसं स्वप्नातलं शहर भासतं, तसं हे जग फक्त चैतन्यरूप दिसतं. म्हणून हे जग चैतन्याच्याच आकाशातून निर्माण झालेलं, निर्मळ आणि खऱ्या अर्थानं कुठलाही आधार नसलेलं आहे.
अत्यन्तासम्भवच्चेत्यदृष्टि चिद्व्योममात्रकम् । चित्त्वात् कचति सर्गादौ यत् तज् जगद् इति स्मृतम्
ज्याला कधीच कुठलीही वस्तू म्हणून पाहता येत नाही, असं चैतन्याचं आकाशच खरं आहे. चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे, सृष्टीच्या आरंभी जे तेज प्रकट होतं, त्यालाच 'जग' असं म्हटलं जातं.
तस्मात् स्वप्नपुराकारं यद् इदं भासते जगत् । तत्र चिद्व्योममात्रात्मन्य् अन्यता नाम का कुतः
म्हणून हे जग जसं स्वप्नातलं शहर वाटतं, तसं ते फक्त चैतन्याच्या आकाशातच चमकतं. तिथे वेगळेपण असण्याचं काही कारणच नाही.
चिन्मात्रम् एव गिरयश् चिन्मात्रं जगदम्बरम् । चिन्मात्रम् आत्मा जीवश् च चिन्मात्रं भूतसन्ततिः
डोंगर, आकाश, आत्मा, जीव आणि पंचमहाभूतांची साखळी — हे सगळं केवळ शुद्ध चैतन्य आहे.
चिद्व्योममात्राद् इतरत् सर्गादौ सर्गवेदने । भिन्नं स्वप्नपुरे चाङ्ग किं सम्भवति कथ्यताम्
चैतन्याच्या आकाशाशिवाय, सृष्टीच्या सुरुवातीला किंवा सृष्टीच्या अनुभूतीत, त्या स्वप्नासारख्या शहरात वेगळं काय निर्माण होऊ शकतं? सांग बरं.
आकाशं परमाकाशं ब्रह्माकाशं जगच् चितिः । इति पर्यायनामानि तरुपादपवृक्षवत्
आकाश, परमआकाश, ब्रह्माचं आकाश, जग आणि चैतन्य — ही सगळी नावं एकाच अर्थाची आहेत, जशी झाड, वेल आणि वृक्ष या सगळ्या नावांनी एकच वस्तू ओळखली जाते.
एतच् च स्वप्नसङ्कल्पमायादिष्व् अनुभूयते । तदा किल चिदाकाशम् एव भाति जगत्तया
हे स्वप्न, कल्पना, माया यांसारख्या अवस्थांमध्ये अनुभवायला येते; तेव्हा खरंतर केवळ चैतन्याचं आकाशच जग म्हणून दिसतं.
यथैतत् संविदाकाशं स्वप्ने भाति जगद्वपुः । तथेदं जाग्रदाख्ये ऽपि स्वप्ने भाति तद् एव नः
जसं स्वप्नात चैतन्याचं आकाश हे जगाचं रूप घेऊन दिसतं, तसंच जागेपणीही आपल्याला तेच जग स्वप्नासारखंच भासतं.