सकलदुःखभयापहर प्रभो क्षणम् अपीह मयासि न चेतसा । वरद वीर महेश्वर विस्मृतस् सुखम् अतो निवसामि भवान् इव
हे प्रभो, सर्व दुःख आणि भीती दूर करणारे, जर एक क्षणही माझे मन तुझ्यात नसेल, तर मी सर्व काही विसरून, जणू काही तूच आहेस असे सुखात राहतो.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
अशी वाणी सांगितल्यावर, त्या ऋषीसमोर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. ती स्नानासाठी गेली, सभेत नमस्कार केला आणि सूर्यकिरणांसह निघून गेली.
इत्य् उक्तवन्तम् अत्रासौ गौरी भगवती गिरम् । माम् उवाच जगन्माता मातेव तनयं प्रियम्
त्यावेळी त्या महादेवी गौरीने, जगाची जननी असलेल्या भगवतीने, मला अगदी आई आपल्या लाडक्या मुलाशी जशी बोलते तशी प्रेमाने हाक मारली.
भगवन् भवता ब्रूहि भूरिसौभाग्यभागिनी । पतिव्रतानां प्रथमा क्व कृतारुन्धती प्रिया
भगवन्, कृपया मला सांग, मोठ्या भाग्यवती आणि पतिव्रतांमध्ये सर्वांत श्रेष्ठ असलेली, माझ्या मनापासून प्रिय असलेली अरुंधती कुठे आहे?
उत्तिष्ठानय ताम् अस्माद् आश्रमान् मच्छ्रमापहात् । तया सह कथाश् चित्राः करोम्य् एकवयस्यया
तू तिला या आश्रमातून उचलून आण, म्हणजे माझा शीण जाईल; तिच्यासोबत, जी माझ्या वयाची मैत्रीण आहे, मी मनमोकळ्या गप्पा मारू इच्छिते.
इत्य् उक्ते तत्र पार्वत्या मया सा गृहिणी स्वयम् । गत्वोद्देशं तम् एवाशु समानीता समाशया
पार्वतीने असे म्हटल्यावर, मी लगेच त्या ठिकाणी जाऊन त्या गृहिणीला मनापासून परत घेऊन आलो.
अरुन्धत्या समं कृत्वा ललनाचारम् अक्षतम् । स्वकार्यैकपरा गौरी बभूव परिनिर्वृता
अरुंधतीसोबत राहून, स्त्रियांना शोभेल असा वर्तन कायम ठेवून, गौरीने फक्त आपल्या कर्तव्यांमध्ये मन लावले आणि पूर्ण समाधानी झाली.
अहम् अस्मिन् क्षणे बुद्ध्या राम चिन्तितवान् इदम् । अव्यग्रो मत्प्रसन्नश् च लब्धो ऽयं भगवान् मया
त्या क्षणी, हे राम, मी शांत मनाने विचार केला — माझ्या कृपेने मला हा प्रसन्न आणि स्थिर भगवंत मिळाला आहे.
कम् एनं परमेशानं सर्वज्ञानमहार्णवम् । परिपृच्छामि सन्देहम् इन्दुभूषितशेखरम्
माझ्या या शंकेसाठी मी कोणाला विचारू? परमेश्वर, सर्वज्ञानी, ज्ञानाचा महासागर, ज्याच्या शिरावर चंद्र आहे, त्यालाच विचारावे का?
इति सञ्चिन्त्य स गुरुर् इदं पृष्टो मयानघ । शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं यद् उक्तं चन्द्रमौलिना
अशा विचाराने मी त्या गुरूंना हे विचारले, हे निष्पापा, ऐक, मी तुला चंद्रमौळीने जे सांगितले ते सर्व सांगतो.
भगवन् भूतभव्येश सर्वकारणकारण । भवत्प्रसादेनेदं मे धार्ष्ट्यम् अभ्यागतं स्फुटम्
हे प्रभो, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वांचा स्वामी, सर्व कारणांचा मूळ कारण, तुमच्या कृपेनेच माझ्यात हे धाडस स्पष्टपणे निर्माण झाले आहे.
पृच्छामि त्वा महादेव यद् अहं तत् त्वम् आशु मे । ब्रूहि प्रसन्नया बुद्ध्या त्यक्तोद्वेगम् अनामय
हे महादेव, मला जे जाणून घ्यायचे आहे ते मी तुम्हाला विचारतोय; कृपया शांत आणि निर्मळ मनाने, कोणतीही चिंता किंवा बाधा न ठेवता, ते मला लवकर सांगा.
सर्वपापक्षयकरं सर्वकल्याणवर्धनम् । देवार्चनविधानं मे सत्यं ब्रूहि महेश्वर
हे महेश्वर, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्व शुभ गोष्टी वाढवणारे देवपूजेचे योग्य विधी मला खरीखुरीपणे सांगा.
शृणु ब्रह्मन् वरम् इदं देवार्चनम् अनुत्तमम् । वदामि मुच्यसे येन कृतेन सकृद् एव हि
हे ब्रह्मन्, ही श्रेष्ठ देवपूजा ऐक; मी तुला ते सांगतो, जे एकदाच केल्यानेही तू मुक्त होतोस.
कच्चित् वेत्सि महादेवो देवः कस् स्याद् इति द्विज । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवस् त्रिलोचनः
द्विजा, तुला माहिती आहे का, कोणाला महादेव किंवा देव म्हणतात? कमळासारखी डोळे असलेला तो देव नाही, आणि तीन डोळ्यांचा तोही देव नाही.
न देवः कमलोद्भूतो न देवस् त्रिदशेश्वरः । न देवः पवनो नार्को नानलो न निशाकरः
कमळातून जन्मलेला तो देव नाही, तिन्ही लोकांचा स्वामी तोही देव नाही. वारा, सूर्य, अग्नी किंवा चंद्र यांपैकी कुणीही देव नाही.
न ब्राह्मणो नावनिपो नाहं न त्वं द्विजोत्तम । न देवो देहरूपो ऽस्ति न देवश् चित्ररूपधृत्
ब्राह्मण, राजा, मी किंवा तू — हे सर्वजण, श्रेष्ठ द्विजा, देव नाहीत. देवाला शरीर नाही, आणि तो कुठल्याही अद्भुत रूपातही नाही.
न देवः कलनारूपी नापि देवो भवेन् मतिः । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं देव उच्यते
देव हा कुठल्याही मोजता येणाऱ्या रूपात नाही, आणि तो केवळ विचारही नाही. ज्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही, असा नैसर्गिक आणि अखंड जाणिवेला देव म्हणतात.
आकारादिपरिच्छिन्नम् इति वस्तुनि तत् कुतः । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं चिच्छिवं विदुः
रूप वगैरेमुळे मर्यादित असलेल्या गोष्टींत असं कसं शक्य आहे? ज्ञानी लोक शुद्ध, न बनवलेली, अनादि आणि अनंत अशी जी जाणीव आहे, तिलाच चेतना, शिव असं ओळखतात.
तद् एव देवशब्देन कथ्यते तत् प्रपूजयेत् । तद् एवास्ति यतस् सर्वं सत्तासत्तात्मरूपधृत्
त्यालाच 'देव' असं नाव दिलं जातं; त्याचीच उपासना करावी. कारण, अस्तित्व असो वा नसावं, सर्व काही त्याच्या स्वरूपावरच आधारलेलं आहे.
अज्ञातशिवतत्त्वानाम् आकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्य् अशक्तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यते
ज्यांना शिवतत्त्वाचं खरं स्वरूप कळत नाही, ते रूप वगैरे वापरून पूजा करतात. ज्यांना एकरूपतेच्या मार्गावर चालता येत नाही, त्यांच्यासाठी छोटा मार्ग ठरवला जातो.
इयत्तादिपरिच्छिन्नं रुद्रादेः प्राप्यते फलम् । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं फलम् आनन्द आत्मनः
रुद्र वगैरे देवतांच्या पूजेने मर्यादित फळ मिळतं; पण न बनवलेलं, अनादि-अनंत असं जे फळ आहे, ते म्हणजे आत्म्याचा आनंद.
अकृत्रिमफलं त्यक्त्वा यः कृत्रिमफलं व्रजेत् । स त्यक्तमन्दारवनः कारञ्जं याति काननम्
जो माणूस नैसर्गिक फळ सोडून कृत्रिम फळाच्या मागे धावतो, तो जणू मंदाराच्या बागेऐवजी कारंजाच्या जंगलात जातो.
बोधस् साम्यं शम इति पुष्पाण्य् अग्र्याणि तत्र वै । शिवं चिन्मात्रम् अकलम् आत्मानम् अमलं विदुः
समजूतदारपणा आणि मनःशांती हे तिथले सगळ्यात सुंदर फुलं आहेत. ते लोक शिव म्हणजेच शुद्ध चैतन्य, अखंड आणि निर्मळ आत्मा आहे हे जाणतात.
शमबोधादिभिः पुष्पैर् देव आत्मा यद् अर्च्यते । तत् तद्देवार्चनं विद्धि नाकारार्चनम् अर्चनम्
शांती, समजूत आणि अशा फुलांनी जेव्हा आत्म्याची पूजा केली जाते, तेव्हाच ती खरी देवपूजा असते; केवळ बाह्य रूपाची पूजा म्हणजे पूजा नाही.
आत्मसंवित्तिरूपं तु त्यक्त्वा देवार्चनं जनाः । कृत्रिमार्चासु ये सक्ताश् चिरं क्लेशं भजन्ति ते
जे लोक आत्मज्ञानरूप पूजेला सोडून कृत्रिम पूजेत आसक्त राहतात, त्यांना दीर्घकाळ दुःख भोगावं लागतं.
ज्ञातज्ञेया हि ये सन्तो बालक्रीडोपमं न ते । आत्मध्यानाद् ऋते ब्रह्मन् कुर्वते देवपूजनम्
जे ज्ञाता आणि ज्ञेय यांचा खरा अर्थ समजून घेतात, ते खरे ज्ञानी लोक, आत्मध्यानाशिवाय देवांची पूजा मुलांच्या खेळासारखी करत नाहीत, हे ब्रह्मन्.
आत्मैव देवो भगवाञ् शिवः परमकारणम् । ज्ञानार्चनेनाविरतं पूजनीयस् स सर्वदा
आत्माच खरा देव, तोच श्रीशिव आणि सर्वांचा कारण आहे. त्याची पूजा नेहमी ज्ञानाच्या भक्तीने, अखंड केली पाहिजे.
त्वम् एतच् चेतनाकाशम् आत्मानं जीवम् अव्ययम् । स्वभावं विद्धि न त्व् अन्यत् पूज्यपूजात्मपूजनम्
हे चेतनाचे आकाश, हा आत्मा, अविनाशी जीव, हाच तुझा खरा स्वभाव आहे असे समज. याशिवाय दुसरे काहीही पूज्य किंवा अपूज्य नाही, आणि आत्म्याची वेगळी पूजा नाही.
चेतनाकाशमात्रात्म यथा जगद् इदं प्रभो । यथा च चेतनस्यैव जीवादित्वं तद् उच्यताम्
जसे हे जग फक्त चेतनाच्या आकाशरूप आत्म्यातून निर्माण होते, तसेच हीच चेतना जीव वगैरे कशी होते, ते सांग.