न त्वं शिरो न नयने न च रक्तमांसे नास्थीनि नैव च मनो न च भूतजालम् । मा मोहम् एहि न शरीरम् असि प्रसन्ना चित् त्वं प्रपन्नसकलामलसर्वगेति
तू डोकं नाहीस, डोळे नाहीस, रक्त-मांस नाहीस, हाडं नाहीस, मन नाहीस, किंवा या पंचमहाभूतांचा समूहही नाहीस; मोहात पडू नकोस — तू शरीर नाहीस, तर निर्मळ, शुद्ध, सर्वत्र व्यापून असलेली आणि कलंकरहित अशी चैतन्य आहेस.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टकष्टेष्टचेष्टितः । तिष्ठाष्टगुणम् ऐश्वर्यम् अप्य् अरिष्टम् इवोत्सृजन्
ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, लाभ-हानि आणि इच्छा यांच्या सगळ्या कृती सोडून दे, आणि आठ प्रकारच्या ऐश्वर्यालाही संकटासारखं टाकून देऊन, शांतपणे राहा.
अथेमाम् अपरां दृष्टिं महामोहविनाशिनीम् । दुष्प्रापाम् अपि सुप्रापाम् अनपायाम् अनामयाम्
आता मी तुला दुसरी एक दृष्टी सांगतो, जी मोठ्या मोहाचा नाश करणारी आहे. ती मिळवायला कठीण वाटते, पण प्रत्यक्षात सहज मिळते, कधीच नष्ट होत नाही आणि कुठलाही त्रास देत नाही.
शृणु या कथिता पूर्वं मम कैलासकन्दरे । संसारदुःखशान्त्यर्थं देवेनार्धेन्दुमौलिना
ऐक, पूर्वी मी कैलासाच्या गुहेत सांगितलेली ती गोष्ट, जी अर्धचंद्र मस्तकावर धारण करणाऱ्या देवाने संसाराच्या दुःखातून मुक्ती मिळवण्यासाठी सांगितली होती.
अस्तीन्दुकरसम्भारभासुरः पारगो दिवः । कैलासो नाम शैलेन्द्रो गौरीरमणमन्दिरम्
चंद्रकिरणांच्या प्रकाशाने उजळलेला, आकाशालाही मागे टाकणारा, कैलास नावाचा एक पर्वत आहे. तो सर्व पर्वतांचा राजा असून, गौरीच्या प्रियाचे सुंदर निवासस्थान आहे.
गङ्गानिर्झरनिर्धौतो गणोद्गीर्णगुहागृहः । मन्दानिलवलच्चूतकदम्बवनबन्धुरः
त्या पर्वताच्या गुहा गंगेच्या प्रवाहांनी स्वच्छ धुतल्या आहेत, आणि त्यात गणांच्या गजराने गुंजतात. मंद वाऱ्यांनी आणि आंबा-कदंबाच्या सुंदर वनांनी तो पर्वत सजलेला आहे.
लीलालोलामरगणः कृतकोककलारवः । कौमारबर्हिवलितखर्जूरवनपिञ्जरः
तेथे देवतांच्या खेळकर समूहांनी गजबजलेले वातावरण आहे, कोकिळांच्या गाण्यांनी आसमंत भरून गेला आहे. तिथे कोवळ्या मोरपिसांनी आणि सोन्याच्या खजुरांच्या बागांनी काठ सजलेला आहे.
तमालान्तर्हिताम्भोदः कदलीतुलिताम्बुदः । चञ्चरीजालजटिलः कूजत्कलकपिञ्जलः
तामाल वृक्षांच्या आड दडलेले मेघ, केळीच्या झाडांनी स्पर्शलेले ढग, मधमाशांच्या झुंडीने गुंतलेले आणि काळकपिंजळ पक्ष्यांच्या कुजनाने निनादलेले आहे.
विद्याधरोद्गीतगुहः कचत्कनककन्दरः । कारण्डवोड्डामरवाग् असङ्ख्यकुसुमाम्बुदः
त्या गुंफांमध्ये विद्याधरांच्या गाण्यांचा आवाज घुमतो, दऱ्यांतून सोन्याचा झळाळ दिसतो, पाणपक्ष्यांचे आवाज घुमतात आणि अनगिनत फुलांचे ढग तयार झाले आहेत.
विमुक्तजलदोद्गारस् सिद्धचारणसेवितः । चन्द्रावचूलदयितस् त्रिलोकीलोकवन्दितः
तेथे वादळी मेघांचा गडगडाट नाही, सिद्ध आणि चारणांनी सेवा केली जाते, चंद्राच्या किरणांनी ते लाडके आहे आणि त्रैलोक्याच्या लोकांनी ते वंदनीय मानले आहे.
सत्कल्पपादपभुजस् सुशिखाशृङ्गकन्धरः । रत्नविद्योतनयनो वनावलितनूरुहः
त्याच्या हातांना कल्पवृक्षाच्या फांद्यांसारखा देखणा आकार आहे, त्याचे शिर आणि मान तेजस्वी आहेत, डोळे रत्नासारखे चमकदार आहेत आणि त्याच्या मांड्यांभोवती वनातील वेलींनी वेढा घातला आहे.
काचकन्दरकेशश्रीस् स्ववनावलनांशुकः । पवनोद्धूतकिञ्जल्कजालारुणतलाम्बरः
त्याचे केस स्फटिकासारखे चमकदार आहेत, त्याने स्वतःच्या वनातील वेलांनी विणलेलं वस्त्र परिधान केलं आहे आणि त्याच्या पायाजवळील वस्त्र वाऱ्याने उडणाऱ्या परागकणांनी लालसर झाले आहे.
तत्रास्ते भगवान् देवो हरश् चन्द्रकलाधरः । शूलपाणिस् त्रिनयनो गणौघपरिवारितः
तेथे भगवंत देव हर राहतात, त्यांच्या शिरावर चंद्रकोर आहे, हातात त्रिशूळ आहे, तीन डोळे आहेत आणि भोवती गणांचा समुदाय आहे.
भवानीहृतदेहार्धस् सर्वलोकैककारणम् । कन्दर्पदर्पदलनः कलाकरकलाधरः
ज्यांच्या अर्ध्या देहात भवानी वसते, जे सर्व जगाचे एकमेव कारण आहेत, जे कामदेवाचा गर्व मोडतात आणि ज्यांच्या शिरावर चंद्रकोर व तिच्या किरणांचा मुकुट आहे.
षण्मुखानुगतच्छायः प्रमत्तवृषवाहनः । मत्तेभकृत्तिवसनश् श्मशानरमणालयः
शंमुखाच्या छायेत, वेड्या बैलावर बसलेला, उन्मत्त हत्तीच्या कातड्याचे वस्त्र घातलेला, आणि स्मशानात वास करणारा.
तं पूजयन् महादेवं तस्मिन्न् एव गिरौ पुरा । कदाचिद् अवसं गङ्गातटे ऽहं रचिताश्रमः
त्या पर्वतावर पूर्वी मी त्या महादेवाची पूजा करत असे. कधी एकदा मी गंगेच्या काठी आश्रम वसवून तिथे राहिलो होतो.
तपोऽर्थं तापसाचारे चिराय रचितस्थितिः । यथाक्रमसदाचारः पुण्यसानुसमाश्रयः
तपासाठी, तपस्व्यासारखे दीर्घकाळ राहिलो, योग्य रीतीने आचार पाळला आणि पुण्यशिखरावर निवास केला.
निवासार्थं कृतस्नानः कृतनीलदलोटजः । बालवृक्षकबद्धास्थस् संरोपितलतावृतिः
राहण्यासाठी, स्नान करून, निळ्या पानांची आणि सालीची वस्त्रे घातली, लहान झाडाच्या मुळाशी बसलो आणि लावलेल्या वेलींनी वेढलेलो होतो.
सञ्चिताग्र्यवनप्राणिर् उपार्जितकमण्डलुः । पुष्पार्थं स्यूतपुटकस् सूम्भितस्वाक्षमालिकः
मी जंगलातील उत्तम प्राणी गोळा केले, पाण्याचा कमंडलू मिळवला, फुलांसाठी एक पिशवी घेतली आणि स्वतःच्या बिया ओवून माळ तयार केली.
शिष्यसङ्घातवलितः कृतशास्त्रार्थसङ्ग्रहः । आनीतपुस्तकव्यूहः परिपालितसन्मृगः
शिष्यांच्या समूहाने वेढलेला, शास्त्रांचा सारांश तयार केलेला, पुस्तके एकत्र केलीली आणि चांगल्या प्राण्यांची काळजी घेतली.
एवंगुणविशिष्टस्य कैलासवनकुञ्जके । तपः प्रचरतो राम मम कालो ऽत्यवर्तत
हे राम, अशा गुणांनी युक्त होऊन कैलासच्या वनातील एका कुंजात तप करत असताना माझा काळ तिथे गेला.
अथैकदा कदाचित् तु बहुलस्याष्टमे दिने । गते श्रावणपक्षस्य रात्र्यर्धे क्षयम् आगते
नंतर एकदा, श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील आठव्या दिवशी, रात्रीचे अर्धे गेले असताना आणि ती रात्र संपत आली असता,
दिक्षु संशान्तरूपासु काष्ठमौनस्थितास्व् इव । खड्गच्छेद्यान्धकारेषु कुञ्जेषु गहनेषु च
सर्व दिशांनी शांतता पसरली होती, जणू काही खोल मौनात बुडाल्यासारख्या वाटत होत्या. जिकडे तिकडे दाट झाडीत आणि गर्द अंधारात, जिथे तलवारीनेही अंधार कापता येईल असा काळोख होता.
अवश्यायलसन्मुक्ताहासे सरति मारुते । आलवालोपधानेषु मृगेष्व् आश्रमशायिषु
त्या वेळी वाऱ्यावर दवबिंदूंच्या हलक्या हास्याने शोभून, तो वारा गवताच्या गाद्यांवर आणि आश्रमात निवांत झोपलेल्या प्राण्यांमध्ये अलगद फिरत होता.
अमृतांशुकरस्यन्दम् आत्मनः परिवृद्धये । लिहत्सु शशिरश्मिभ्यः पल्लवेष्व् अमृतद्रवम्
चंद्राच्या अमृतासारख्या किरणांनी, स्वतःच्या वाढीसाठी, पानांवर साठलेल्या अमृतरसाला चंद्रकिरणांनी अलगद चाटून घेतले.
कुमुद्वतीष्व् ओषधीषु चकोरीषु लतासु च । पिबन्तीष्व् अमृतस्यन्दं करैर् आकीर्णम् ऐन्दवम्
कमळे, औषधी, चकोऱ्या आणि वेलींवर, चंद्रप्रकाशाने भरलेला अमृतरस सांडला होता, आणि त्या सर्वांनी तो अमृतरस आपल्या पद्धतीने पित होते.
शैलविश्रान्तनीलाभ्रपल्लवस्य विसारिणः । कृत्तिकागुच्छके व्योमतापिञ्छस्य त्रिभागगे
डोंगरावर विसावलेल्या निळ्या ढगांच्या फुलांसारखी, किंवा कृतिका नक्षत्रांचा गुच्छ, किंवा आकाशाचे तीन भागांत विभागलेले पिसासारखे—
तारौघप्रतिबिम्बेन गिरौ स्फटिकभूमिषु । विकासिपुष्पप्रकरे द्विगुणत्वम् उपागते
डोंगराच्या स्फटिकासारख्या उतारांवर ताऱ्यांच्या झुंडीचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे, फुलांचा फुललेला गट जणू दुप्पट तेजाने चमकत आहे.
मयि पल्लवपल्यङ्कगते मुक्तेहया धिया । चिन्तयत्य् अमलाभासम् आत्मतत्त्वम् अविप्लुतम्
मी कोवळ्या पानांच्या पलंगावर विसावलेलो असताना, इच्छा नसलेल्या निर्मळ मनाने, मी आत्म्याचे शुद्ध व अविचल स्वरूप मनात ध्यानी घेतो.
द्वितीयमद्देहवति व्योम्नि सप्तर्षिमण्डले । मदर्थम् इव ताम् एव दिशम् आपततीव च
आकाशात सप्तर्षीमंडलात जणू माझ्यासाठी दुसरेच एक देह असलेले रूप, त्याच दिशेने धावून येत आहे असे भासत आहे.