नासतो विद्यते भावो यो नास्त्य् एवेह सन् न सः
जे इथे नाही, त्याचं अस्तित्वच नाही; जे इथे नाही, ते खरं असतंच नाही.
स्वरूपमात्रनिष्ठत्वाद् द्वैतैक्याभावयोगतः । अभावाद् अन्यसंवित्तेस् समत्वम् उपलात्मनोः
स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहिल्यामुळे, द्वैत किंवा अद्वैत नसल्यामुळे, आणि दुसऱ्याची जाणीव नसल्यामुळे, जाणणारा आणि जाणलेला यांच्यात एकसारखेपणा असतो.
अनन्यो ऽनन्त एकात्मा स्वसत्तानुभवी यथा । तथोपलस् स्वतानिष्ठो न जडो न च चेतनः
जसा एकच, अनंत, एकात्म आत्मा स्वतःचं अस्तित्व अनुभवतो आणि वेगळा नाही, तसाच जाणलेला आत्माही स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असतो, तो ना जड असतो ना चेतन.
अन्यासम्भवतो नित्यद्वैतैक्याभावयोगतः । चेत्यस्यासम्भवाद् आत्मा न जडो न च चेतनः
दुसऱ्याचा उदय होत नाही, कायमच द्वैत किंवा अद्वैत नसतं, आणि जाणण्याजोगं काहीच नाही, म्हणून आत्मा ना जड असतो ना चेतन.
जडाजडदृशौ वन्ध्यापुत्रवद् व्योमवृक्षवत् । समायाते न चायाते प्रेक्षिते न च वीक्षिते
जड आणि चेतन हे वंध्येच्या मुलासारखे, आकाशातील झाडासारखे आहेत; ते येतात असे वाटले तरी प्रत्यक्षात येत नाहीत, दिसतात असे वाटले तरी खरेच दिसत नाहीत.
जडचेतनशब्दार्थाव् असन्तौ रज्जुसर्पवत् । भवतस् तौ कथं सत्यम् अप्रेक्षामात्रकाद् ऋते
'जड' आणि 'चेतन' हे शब्द आणि त्यांचा अर्थ दोन्हीही मृगजळासारखे खोटे आहेत; फक्त कल्पनेशिवाय हे दोन्ही कसे खरे असू शकतात?
यच् च चेतनम् आत्मेति जडश् चोपल इत्य् अपि । उक्तं तद् ईदृग्वाग्योग्यबोध्यबोधनहेतुकम्
'चेतना' म्हणजे आत्मा आणि 'जड' म्हणजे दगड असे जे म्हटले जाते, ते फक्त समजावण्यासाठी, बोलण्याच्या आणि समजण्याच्या सोयीसाठीच वापरले जाते.
बोध्यः परतरे बोधे यया युक्त्या प्रबोध्यते । सोपदेश्या न गृह्णाति मूढस् तत् सहसा पदम्
ज्या युक्तीने परमार्थ ज्ञान मिळते, ती सांगितली तरी मूढ माणूस ते सहजपणे समजून घेत नाही.
चित्तं पृथक् पृथग् इमानि हतेन्द्रियाणि कर्ता न दृश्यत इदं च गृहं मुधैव । को ऽप्य् अन्य एव परिवल्गति निस्स्वभाव एषो ऽहम् इत्य् अलम् अहो महद् इन्द्रजालम्
मन वेगळं आहे, ही जी इंद्रिये आहेत ती अगदी शक्तिहीन आणि वेगळी आहेत, करणारा कुठेच दिसत नाही, आणि हे घर म्हणजे खरंतर रिकामंच आहे; तरीही 'हे मीच आहे' असं समजणारा, स्वतःचं काहीही स्वरूप नसलेला कुणीतरी इथे वावरतो आहे — अहो, हे किती मोठं भ्रमजाल आहे!
लोलासु संसृतिषु भूतपरम्पराणां क्रीडासु चान्यपुरुषस्य चिदेकवृत्तेः । तत्त्वं विचार्य रमते हि महानुभावो मन्त्री यथोल्बणविषासु भुजङ्गमीषु
संसाराच्या या अस्थिर फेर्यांमध्ये, जीवांच्या या अखंड लीलांमध्ये, ज्याने सत्य जाणलं आहे असा महान आत्मा आनंद घेतो; जसं एखादा हुशार मंत्री, जरी साप अत्यंत विषारी असले तरी, त्यांच्यातही खेळतो तसंच.
न त्वं शिरो न नयने न च रक्तमांसे नास्थीनि नैव च मनो न च भूतजालम् । मा मोहम् एहि न शरीरम् असि प्रसन्ना चित् त्वं प्रपन्नसकलामलसर्वगेति
तू डोकं नाहीस, डोळे नाहीस, रक्त-मांस नाहीस, हाडं नाहीस, मन नाहीस, किंवा या पंचमहाभूतांचा समूहही नाहीस; मोहात पडू नकोस — तू शरीर नाहीस, तर निर्मळ, शुद्ध, सर्वत्र व्यापून असलेली आणि कलंकरहित अशी चैतन्य आहेस.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टकष्टेष्टचेष्टितः । तिष्ठाष्टगुणम् ऐश्वर्यम् अप्य् अरिष्टम् इवोत्सृजन्
ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, लाभ-हानि आणि इच्छा यांच्या सगळ्या कृती सोडून दे, आणि आठ प्रकारच्या ऐश्वर्यालाही संकटासारखं टाकून देऊन, शांतपणे राहा.
अथेमाम् अपरां दृष्टिं महामोहविनाशिनीम् । दुष्प्रापाम् अपि सुप्रापाम् अनपायाम् अनामयाम्
आता मी तुला दुसरी एक दृष्टी सांगतो, जी मोठ्या मोहाचा नाश करणारी आहे. ती मिळवायला कठीण वाटते, पण प्रत्यक्षात सहज मिळते, कधीच नष्ट होत नाही आणि कुठलाही त्रास देत नाही.
शृणु या कथिता पूर्वं मम कैलासकन्दरे । संसारदुःखशान्त्यर्थं देवेनार्धेन्दुमौलिना
ऐक, पूर्वी मी कैलासाच्या गुहेत सांगितलेली ती गोष्ट, जी अर्धचंद्र मस्तकावर धारण करणाऱ्या देवाने संसाराच्या दुःखातून मुक्ती मिळवण्यासाठी सांगितली होती.
अस्तीन्दुकरसम्भारभासुरः पारगो दिवः । कैलासो नाम शैलेन्द्रो गौरीरमणमन्दिरम्
चंद्रकिरणांच्या प्रकाशाने उजळलेला, आकाशालाही मागे टाकणारा, कैलास नावाचा एक पर्वत आहे. तो सर्व पर्वतांचा राजा असून, गौरीच्या प्रियाचे सुंदर निवासस्थान आहे.
गङ्गानिर्झरनिर्धौतो गणोद्गीर्णगुहागृहः । मन्दानिलवलच्चूतकदम्बवनबन्धुरः
त्या पर्वताच्या गुहा गंगेच्या प्रवाहांनी स्वच्छ धुतल्या आहेत, आणि त्यात गणांच्या गजराने गुंजतात. मंद वाऱ्यांनी आणि आंबा-कदंबाच्या सुंदर वनांनी तो पर्वत सजलेला आहे.
लीलालोलामरगणः कृतकोककलारवः । कौमारबर्हिवलितखर्जूरवनपिञ्जरः
तेथे देवतांच्या खेळकर समूहांनी गजबजलेले वातावरण आहे, कोकिळांच्या गाण्यांनी आसमंत भरून गेला आहे. तिथे कोवळ्या मोरपिसांनी आणि सोन्याच्या खजुरांच्या बागांनी काठ सजलेला आहे.
तमालान्तर्हिताम्भोदः कदलीतुलिताम्बुदः । चञ्चरीजालजटिलः कूजत्कलकपिञ्जलः
तामाल वृक्षांच्या आड दडलेले मेघ, केळीच्या झाडांनी स्पर्शलेले ढग, मधमाशांच्या झुंडीने गुंतलेले आणि काळकपिंजळ पक्ष्यांच्या कुजनाने निनादलेले आहे.
विद्याधरोद्गीतगुहः कचत्कनककन्दरः । कारण्डवोड्डामरवाग् असङ्ख्यकुसुमाम्बुदः
त्या गुंफांमध्ये विद्याधरांच्या गाण्यांचा आवाज घुमतो, दऱ्यांतून सोन्याचा झळाळ दिसतो, पाणपक्ष्यांचे आवाज घुमतात आणि अनगिनत फुलांचे ढग तयार झाले आहेत.
विमुक्तजलदोद्गारस् सिद्धचारणसेवितः । चन्द्रावचूलदयितस् त्रिलोकीलोकवन्दितः
तेथे वादळी मेघांचा गडगडाट नाही, सिद्ध आणि चारणांनी सेवा केली जाते, चंद्राच्या किरणांनी ते लाडके आहे आणि त्रैलोक्याच्या लोकांनी ते वंदनीय मानले आहे.
सत्कल्पपादपभुजस् सुशिखाशृङ्गकन्धरः । रत्नविद्योतनयनो वनावलितनूरुहः
त्याच्या हातांना कल्पवृक्षाच्या फांद्यांसारखा देखणा आकार आहे, त्याचे शिर आणि मान तेजस्वी आहेत, डोळे रत्नासारखे चमकदार आहेत आणि त्याच्या मांड्यांभोवती वनातील वेलींनी वेढा घातला आहे.
काचकन्दरकेशश्रीस् स्ववनावलनांशुकः । पवनोद्धूतकिञ्जल्कजालारुणतलाम्बरः
त्याचे केस स्फटिकासारखे चमकदार आहेत, त्याने स्वतःच्या वनातील वेलांनी विणलेलं वस्त्र परिधान केलं आहे आणि त्याच्या पायाजवळील वस्त्र वाऱ्याने उडणाऱ्या परागकणांनी लालसर झाले आहे.
तत्रास्ते भगवान् देवो हरश् चन्द्रकलाधरः । शूलपाणिस् त्रिनयनो गणौघपरिवारितः
तेथे भगवंत देव हर राहतात, त्यांच्या शिरावर चंद्रकोर आहे, हातात त्रिशूळ आहे, तीन डोळे आहेत आणि भोवती गणांचा समुदाय आहे.
भवानीहृतदेहार्धस् सर्वलोकैककारणम् । कन्दर्पदर्पदलनः कलाकरकलाधरः
ज्यांच्या अर्ध्या देहात भवानी वसते, जे सर्व जगाचे एकमेव कारण आहेत, जे कामदेवाचा गर्व मोडतात आणि ज्यांच्या शिरावर चंद्रकोर व तिच्या किरणांचा मुकुट आहे.
षण्मुखानुगतच्छायः प्रमत्तवृषवाहनः । मत्तेभकृत्तिवसनश् श्मशानरमणालयः
शंमुखाच्या छायेत, वेड्या बैलावर बसलेला, उन्मत्त हत्तीच्या कातड्याचे वस्त्र घातलेला, आणि स्मशानात वास करणारा.
तं पूजयन् महादेवं तस्मिन्न् एव गिरौ पुरा । कदाचिद् अवसं गङ्गातटे ऽहं रचिताश्रमः
त्या पर्वतावर पूर्वी मी त्या महादेवाची पूजा करत असे. कधी एकदा मी गंगेच्या काठी आश्रम वसवून तिथे राहिलो होतो.
तपोऽर्थं तापसाचारे चिराय रचितस्थितिः । यथाक्रमसदाचारः पुण्यसानुसमाश्रयः
तपासाठी, तपस्व्यासारखे दीर्घकाळ राहिलो, योग्य रीतीने आचार पाळला आणि पुण्यशिखरावर निवास केला.
निवासार्थं कृतस्नानः कृतनीलदलोटजः । बालवृक्षकबद्धास्थस् संरोपितलतावृतिः
राहण्यासाठी, स्नान करून, निळ्या पानांची आणि सालीची वस्त्रे घातली, लहान झाडाच्या मुळाशी बसलो आणि लावलेल्या वेलींनी वेढलेलो होतो.
सञ्चिताग्र्यवनप्राणिर् उपार्जितकमण्डलुः । पुष्पार्थं स्यूतपुटकस् सूम्भितस्वाक्षमालिकः
मी जंगलातील उत्तम प्राणी गोळा केले, पाण्याचा कमंडलू मिळवला, फुलांसाठी एक पिशवी घेतली आणि स्वतःच्या बिया ओवून माळ तयार केली.
शिष्यसङ्घातवलितः कृतशास्त्रार्थसङ्ग्रहः । आनीतपुस्तकव्यूहः परिपालितसन्मृगः
शिष्यांच्या समूहाने वेढलेला, शास्त्रांचा सारांश तयार केलेला, पुस्तके एकत्र केलीली आणि चांगल्या प्राण्यांची काळजी घेतली.