भोगाभोगा बहिष्कार्या आर्यस्यानुसरेत् पदम् । प्रविचार्य महार्यैस् स्वम् एकम् आत्मानम् आश्रयेत्
सुखदुःख बाजूला ठेवावीत; सज्जन माणूस सज्जनांचा मार्ग धरतो. मोठ्या विवेकानं विचार करून, प्रत्येकानं फक्त स्वतःवरच भरोसा ठेवावा.
अपवित्रस्य तुच्छस्य दुर्भगस्य दुराकृतेः । देहस्यार्थे न मङ्क्तव्यं चिन्ताचुण्टीषु चारुणा
हे शरीर अपवित्र, तुच्छ, दुर्दैवी आणि वाईट आकाराचं आहे, म्हणून त्याच्या सुखासाठी सुंदर वाटणाऱ्या विचारांत रमू नये.
अन्येन रचितो देहो यक्षेणान्येन संश्रितः । दुःखम् अन्यस्य भोक्तान्यश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका
हे शरीर एकाने तयार केले, दुसऱ्याने त्यात वास केला, आणि त्याच्या यातना तिसऱ्याने भोगल्या; अशी ही मूर्खपणाची गुंतागुंत फारच विचित्र आहे.
यथैकरूपा घनता दृषदो ऽप्य् आत्मनस् तथा । सत्तामात्रैकसामान्याद् इतरस्यात्यसम्भवात्
जसा दगडाचा घट्टपणा एकाच स्वरूपाचा असतो, तसाच आत्म्याचाही आहे; अस्तित्व हेच एकमेव साम्य असल्याने दुसरे काही निर्माण होणे अशक्यच आहे.
यथोपलस्य घनता मनस्ता हि तथात्मनः । सत्तामात्राद् अभिन्ना स्वाद् अभावाद् अन्यसंविदः
जसा दगडाचा घट्टपणा त्याचा स्वतःचाच असतो, तसाच मनाचा स्वभावही आत्म्याचा आहे; अस्तित्वाशी पूर्ण एकरूप, त्याला दुसऱ्या कशाचीही जाणीव नसते.
यथोपलस्य घनता तथास्य परमात्मनः । रूपैकरूपा संवित्तिस् सत्तासामान्यरूपतः
जसा दगडाचा घट्टपणा, तसाच परमात्म्याचाही आहे; चेतना ही एकाच स्वरूपाची आहे, कारण अस्तित्व हेच तिचे खरे रूप आहे.
पृथक् सम्भवतीहाङ्ग न जाड्यं न च चेतनम् । मिथ्यासङ्कल्परचिते एते हि शिशुयक्षवत्
इथे, प्रिय सखा, वेगळं दिसतं ते खरंतर ना जड आहे, ना चेतन आहे; ही सगळी चुकीच्या कल्पनेची निर्मिती आहे, जशी लहान मुलांना भुताखेत दिसतात.
यथेक्षुरसमात्रस्य त्व् एकस्यैव पृथङ्मयी । अयं गुड इदं खण्डम् इति माया मुधोदिता
जसं ऊसाच्या रसातूनच गूळ आणि साखर वेगवेगळी वाटते, पण ती फक्त भ्रमामुळे, तसंच ही माया आहे.
परमात्मन एकस्य सत्तासामान्यरूपतः । मुधैवाभ्युदितैवेयं जाड्याजाड्यमतिस् तथा
परमात्म्याचं स्वरूप म्हणजे अस्तित्वाचं एकसारखं रूप; त्यातून जडपणा आणि अजडपणा हे सगळं फक्त अज्ञानामुळेच वाटतं.
क्षीयते प्रेक्षितैवैषा प्रेक्षामात्रैकनाशिनी । शुक्तिरुप्यमतिप्रख्या न सती नासती ततः
ही गोष्ट फक्त आपण पाहिल्यावरच दिसते आणि पाहणं थांबवलं की नाहीशी होते; जशी शिंपल्यात चांदीचं भास होतं, तशीच ही आहे—ना खरी, ना खोटी.
नासतो विद्यते भावो यो नास्त्य् एवेह सन् न सः
जे इथे नाही, त्याचं अस्तित्वच नाही; जे इथे नाही, ते खरं असतंच नाही.
स्वरूपमात्रनिष्ठत्वाद् द्वैतैक्याभावयोगतः । अभावाद् अन्यसंवित्तेस् समत्वम् उपलात्मनोः
स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहिल्यामुळे, द्वैत किंवा अद्वैत नसल्यामुळे, आणि दुसऱ्याची जाणीव नसल्यामुळे, जाणणारा आणि जाणलेला यांच्यात एकसारखेपणा असतो.
अनन्यो ऽनन्त एकात्मा स्वसत्तानुभवी यथा । तथोपलस् स्वतानिष्ठो न जडो न च चेतनः
जसा एकच, अनंत, एकात्म आत्मा स्वतःचं अस्तित्व अनुभवतो आणि वेगळा नाही, तसाच जाणलेला आत्माही स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असतो, तो ना जड असतो ना चेतन.
अन्यासम्भवतो नित्यद्वैतैक्याभावयोगतः । चेत्यस्यासम्भवाद् आत्मा न जडो न च चेतनः
दुसऱ्याचा उदय होत नाही, कायमच द्वैत किंवा अद्वैत नसतं, आणि जाणण्याजोगं काहीच नाही, म्हणून आत्मा ना जड असतो ना चेतन.
जडाजडदृशौ वन्ध्यापुत्रवद् व्योमवृक्षवत् । समायाते न चायाते प्रेक्षिते न च वीक्षिते
जड आणि चेतन हे वंध्येच्या मुलासारखे, आकाशातील झाडासारखे आहेत; ते येतात असे वाटले तरी प्रत्यक्षात येत नाहीत, दिसतात असे वाटले तरी खरेच दिसत नाहीत.
जडचेतनशब्दार्थाव् असन्तौ रज्जुसर्पवत् । भवतस् तौ कथं सत्यम् अप्रेक्षामात्रकाद् ऋते
'जड' आणि 'चेतन' हे शब्द आणि त्यांचा अर्थ दोन्हीही मृगजळासारखे खोटे आहेत; फक्त कल्पनेशिवाय हे दोन्ही कसे खरे असू शकतात?
यच् च चेतनम् आत्मेति जडश् चोपल इत्य् अपि । उक्तं तद् ईदृग्वाग्योग्यबोध्यबोधनहेतुकम्
'चेतना' म्हणजे आत्मा आणि 'जड' म्हणजे दगड असे जे म्हटले जाते, ते फक्त समजावण्यासाठी, बोलण्याच्या आणि समजण्याच्या सोयीसाठीच वापरले जाते.
बोध्यः परतरे बोधे यया युक्त्या प्रबोध्यते । सोपदेश्या न गृह्णाति मूढस् तत् सहसा पदम्
ज्या युक्तीने परमार्थ ज्ञान मिळते, ती सांगितली तरी मूढ माणूस ते सहजपणे समजून घेत नाही.
चित्तं पृथक् पृथग् इमानि हतेन्द्रियाणि कर्ता न दृश्यत इदं च गृहं मुधैव । को ऽप्य् अन्य एव परिवल्गति निस्स्वभाव एषो ऽहम् इत्य् अलम् अहो महद् इन्द्रजालम्
मन वेगळं आहे, ही जी इंद्रिये आहेत ती अगदी शक्तिहीन आणि वेगळी आहेत, करणारा कुठेच दिसत नाही, आणि हे घर म्हणजे खरंतर रिकामंच आहे; तरीही 'हे मीच आहे' असं समजणारा, स्वतःचं काहीही स्वरूप नसलेला कुणीतरी इथे वावरतो आहे — अहो, हे किती मोठं भ्रमजाल आहे!
लोलासु संसृतिषु भूतपरम्पराणां क्रीडासु चान्यपुरुषस्य चिदेकवृत्तेः । तत्त्वं विचार्य रमते हि महानुभावो मन्त्री यथोल्बणविषासु भुजङ्गमीषु
संसाराच्या या अस्थिर फेर्यांमध्ये, जीवांच्या या अखंड लीलांमध्ये, ज्याने सत्य जाणलं आहे असा महान आत्मा आनंद घेतो; जसं एखादा हुशार मंत्री, जरी साप अत्यंत विषारी असले तरी, त्यांच्यातही खेळतो तसंच.
न त्वं शिरो न नयने न च रक्तमांसे नास्थीनि नैव च मनो न च भूतजालम् । मा मोहम् एहि न शरीरम् असि प्रसन्ना चित् त्वं प्रपन्नसकलामलसर्वगेति
तू डोकं नाहीस, डोळे नाहीस, रक्त-मांस नाहीस, हाडं नाहीस, मन नाहीस, किंवा या पंचमहाभूतांचा समूहही नाहीस; मोहात पडू नकोस — तू शरीर नाहीस, तर निर्मळ, शुद्ध, सर्वत्र व्यापून असलेली आणि कलंकरहित अशी चैतन्य आहेस.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टकष्टेष्टचेष्टितः । तिष्ठाष्टगुणम् ऐश्वर्यम् अप्य् अरिष्टम् इवोत्सृजन्
ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, लाभ-हानि आणि इच्छा यांच्या सगळ्या कृती सोडून दे, आणि आठ प्रकारच्या ऐश्वर्यालाही संकटासारखं टाकून देऊन, शांतपणे राहा.
अथेमाम् अपरां दृष्टिं महामोहविनाशिनीम् । दुष्प्रापाम् अपि सुप्रापाम् अनपायाम् अनामयाम्
आता मी तुला दुसरी एक दृष्टी सांगतो, जी मोठ्या मोहाचा नाश करणारी आहे. ती मिळवायला कठीण वाटते, पण प्रत्यक्षात सहज मिळते, कधीच नष्ट होत नाही आणि कुठलाही त्रास देत नाही.
शृणु या कथिता पूर्वं मम कैलासकन्दरे । संसारदुःखशान्त्यर्थं देवेनार्धेन्दुमौलिना
ऐक, पूर्वी मी कैलासाच्या गुहेत सांगितलेली ती गोष्ट, जी अर्धचंद्र मस्तकावर धारण करणाऱ्या देवाने संसाराच्या दुःखातून मुक्ती मिळवण्यासाठी सांगितली होती.
अस्तीन्दुकरसम्भारभासुरः पारगो दिवः । कैलासो नाम शैलेन्द्रो गौरीरमणमन्दिरम्
चंद्रकिरणांच्या प्रकाशाने उजळलेला, आकाशालाही मागे टाकणारा, कैलास नावाचा एक पर्वत आहे. तो सर्व पर्वतांचा राजा असून, गौरीच्या प्रियाचे सुंदर निवासस्थान आहे.
गङ्गानिर्झरनिर्धौतो गणोद्गीर्णगुहागृहः । मन्दानिलवलच्चूतकदम्बवनबन्धुरः
त्या पर्वताच्या गुहा गंगेच्या प्रवाहांनी स्वच्छ धुतल्या आहेत, आणि त्यात गणांच्या गजराने गुंजतात. मंद वाऱ्यांनी आणि आंबा-कदंबाच्या सुंदर वनांनी तो पर्वत सजलेला आहे.
लीलालोलामरगणः कृतकोककलारवः । कौमारबर्हिवलितखर्जूरवनपिञ्जरः
तेथे देवतांच्या खेळकर समूहांनी गजबजलेले वातावरण आहे, कोकिळांच्या गाण्यांनी आसमंत भरून गेला आहे. तिथे कोवळ्या मोरपिसांनी आणि सोन्याच्या खजुरांच्या बागांनी काठ सजलेला आहे.
तमालान्तर्हिताम्भोदः कदलीतुलिताम्बुदः । चञ्चरीजालजटिलः कूजत्कलकपिञ्जलः
तामाल वृक्षांच्या आड दडलेले मेघ, केळीच्या झाडांनी स्पर्शलेले ढग, मधमाशांच्या झुंडीने गुंतलेले आणि काळकपिंजळ पक्ष्यांच्या कुजनाने निनादलेले आहे.
विद्याधरोद्गीतगुहः कचत्कनककन्दरः । कारण्डवोड्डामरवाग् असङ्ख्यकुसुमाम्बुदः
त्या गुंफांमध्ये विद्याधरांच्या गाण्यांचा आवाज घुमतो, दऱ्यांतून सोन्याचा झळाळ दिसतो, पाणपक्ष्यांचे आवाज घुमतात आणि अनगिनत फुलांचे ढग तयार झाले आहेत.
विमुक्तजलदोद्गारस् सिद्धचारणसेवितः । चन्द्रावचूलदयितस् त्रिलोकीलोकवन्दितः
तेथे वादळी मेघांचा गडगडाट नाही, सिद्ध आणि चारणांनी सेवा केली जाते, चंद्राच्या किरणांनी ते लाडके आहे आणि त्रैलोक्याच्या लोकांनी ते वंदनीय मानले आहे.