संशान्तचित्तवेतालं गुरुशास्त्रार्थबन्धवः । शक्नुवन्ति समुद्धर्तुं स्वल्पपङ्कान् मृगं यथा
ज्यांच्या मनाला पूर्ण शांतता लाभली आहे, जे गुरूंच्या शिकवणीचा अर्थ समजून घेतात, असे लोक इतरांना लहानसहान अडचणीतून बाहेर काढू शकतात, जसे एखाद्या हरिणाला चिखलातून वाचवतात.
अस्मिञ् जगच्छून्यपुरे सर्वम् एव प्रदूषितम् । देहगेहं प्रमत्तेन चित्तयक्षेण वल्गता
या रिकाम्या जगाच्या नगरीत सर्व काही दूषित झाले आहे; मनरूपी वेताळ उड्या मारत देहरूपी घरात मस्ती करत राहतो.
चित्तवेतालवलितसमस्तगृहषण्डका । इयं जगदरण्यानी शून्या कस्य न भीतये
मनाच्या वेताळामुळे सर्व घरांचे समूह हलले आहेत, अशा या ओसाड जगाच्या अरण्यात कोणाला भीती वाटणार नाही?
जगन्नगर्याम् अस्यां तु शान्तचित्तपिशाचकम् । देहगेहं कतिपयैस् सेव्यते सद्भिर् एव च
पण या जगाच्या नगरीत, ज्यांचे मन शांत आहे आणि वेताळमुक्त आहे, असे काही थोडेच सज्जन खरे अर्थाने देहरूपी घरात निवास करतात.
इह संश्रीयते या या दिक् सैव रघुनन्दन । प्रमत्तमोहवेतालैः पूर्णा देहश्मशानकैः
रघुनंदना, या ठिकाणी ज्या ज्या दिशेला वळलास, तिथे फसवणाऱ्या मोहाच्या भुतांनी आणि देहाच्या स्मशानांनी सगळीकडे भरलेलं आहे.
अस्यां जगदरण्यान्यां मुहूर्तं मुग्धबालवत् । स्वयम् आलम्ब्य धैर्यांशम् आत्मनात्मानम् उद्धर
या जगाच्या ओसाड जंगलात, अगदी क्षणभर जरी, निरागस मुलासारखा स्वतःला थोडं धैर्य दे आणि स्वतःच स्वतःला उचल.
जगज्जरदरण्ये ऽस्मिंश् चरद्भूतमृगव्रजे । धृतिं तृणरसै राम मा गच्छ मृगपोतवत्
या जगाच्या जुन्या जंगलात जिथे जंगली जनावरांचे कळप फिरतात, राम, फक्त गवताच्या पातीसाठी हरिणाच्या पिल्लासारखं धैर्य सोडू नकोस.
अस्मिन् महीतलारण्ये चरन्नृमृगपोतके । त्वम् अज्ञानगजं भङ्क्त्वा सैंहीं वृत्तिम् उपाश्रय
या पृथ्वीच्या जंगलात हरिणाच्या पिल्लासारखा फिरताना, अज्ञानाचा हत्ती मोड आणि सिंहासारखी वागणूक अंगीकार.
अन्ये नरमृगा मुग्धा जम्बुद्वीपे स्वजङ्गले । विहरन्ति यथा राम तथा मा विहरानघ
इतर निरागस माणसं आणि प्राणी जसं जंबुद्वीपातल्या जंगलात मुक्तपणे फिरतात, तसंच, हे राम, तूही निष्कलंक असताना असं उगाच भटकू नकोस.
अत्यल्पकालं शिशिरे कर्दमालेपदायिनि । न मङ्क्तव्यं वधूरूपे महिषेणेव पल्वले
थंड हंगामात, चिखलानं माखलेल्या जागेत, जरी ती सुंदर दिसली तरी, म्हैस जशी दलदलीत थांबत नाही, तसंच तिथे क्षणभरही थांबू नये.
भोगाभोगा बहिष्कार्या आर्यस्यानुसरेत् पदम् । प्रविचार्य महार्यैस् स्वम् एकम् आत्मानम् आश्रयेत्
सुखदुःख बाजूला ठेवावीत; सज्जन माणूस सज्जनांचा मार्ग धरतो. मोठ्या विवेकानं विचार करून, प्रत्येकानं फक्त स्वतःवरच भरोसा ठेवावा.
अपवित्रस्य तुच्छस्य दुर्भगस्य दुराकृतेः । देहस्यार्थे न मङ्क्तव्यं चिन्ताचुण्टीषु चारुणा
हे शरीर अपवित्र, तुच्छ, दुर्दैवी आणि वाईट आकाराचं आहे, म्हणून त्याच्या सुखासाठी सुंदर वाटणाऱ्या विचारांत रमू नये.
अन्येन रचितो देहो यक्षेणान्येन संश्रितः । दुःखम् अन्यस्य भोक्तान्यश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका
हे शरीर एकाने तयार केले, दुसऱ्याने त्यात वास केला, आणि त्याच्या यातना तिसऱ्याने भोगल्या; अशी ही मूर्खपणाची गुंतागुंत फारच विचित्र आहे.
यथैकरूपा घनता दृषदो ऽप्य् आत्मनस् तथा । सत्तामात्रैकसामान्याद् इतरस्यात्यसम्भवात्
जसा दगडाचा घट्टपणा एकाच स्वरूपाचा असतो, तसाच आत्म्याचाही आहे; अस्तित्व हेच एकमेव साम्य असल्याने दुसरे काही निर्माण होणे अशक्यच आहे.
यथोपलस्य घनता मनस्ता हि तथात्मनः । सत्तामात्राद् अभिन्ना स्वाद् अभावाद् अन्यसंविदः
जसा दगडाचा घट्टपणा त्याचा स्वतःचाच असतो, तसाच मनाचा स्वभावही आत्म्याचा आहे; अस्तित्वाशी पूर्ण एकरूप, त्याला दुसऱ्या कशाचीही जाणीव नसते.
यथोपलस्य घनता तथास्य परमात्मनः । रूपैकरूपा संवित्तिस् सत्तासामान्यरूपतः
जसा दगडाचा घट्टपणा, तसाच परमात्म्याचाही आहे; चेतना ही एकाच स्वरूपाची आहे, कारण अस्तित्व हेच तिचे खरे रूप आहे.
पृथक् सम्भवतीहाङ्ग न जाड्यं न च चेतनम् । मिथ्यासङ्कल्परचिते एते हि शिशुयक्षवत्
इथे, प्रिय सखा, वेगळं दिसतं ते खरंतर ना जड आहे, ना चेतन आहे; ही सगळी चुकीच्या कल्पनेची निर्मिती आहे, जशी लहान मुलांना भुताखेत दिसतात.
यथेक्षुरसमात्रस्य त्व् एकस्यैव पृथङ्मयी । अयं गुड इदं खण्डम् इति माया मुधोदिता
जसं ऊसाच्या रसातूनच गूळ आणि साखर वेगवेगळी वाटते, पण ती फक्त भ्रमामुळे, तसंच ही माया आहे.
परमात्मन एकस्य सत्तासामान्यरूपतः । मुधैवाभ्युदितैवेयं जाड्याजाड्यमतिस् तथा
परमात्म्याचं स्वरूप म्हणजे अस्तित्वाचं एकसारखं रूप; त्यातून जडपणा आणि अजडपणा हे सगळं फक्त अज्ञानामुळेच वाटतं.
क्षीयते प्रेक्षितैवैषा प्रेक्षामात्रैकनाशिनी । शुक्तिरुप्यमतिप्रख्या न सती नासती ततः
ही गोष्ट फक्त आपण पाहिल्यावरच दिसते आणि पाहणं थांबवलं की नाहीशी होते; जशी शिंपल्यात चांदीचं भास होतं, तशीच ही आहे—ना खरी, ना खोटी.
नासतो विद्यते भावो यो नास्त्य् एवेह सन् न सः
जे इथे नाही, त्याचं अस्तित्वच नाही; जे इथे नाही, ते खरं असतंच नाही.
स्वरूपमात्रनिष्ठत्वाद् द्वैतैक्याभावयोगतः । अभावाद् अन्यसंवित्तेस् समत्वम् उपलात्मनोः
स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहिल्यामुळे, द्वैत किंवा अद्वैत नसल्यामुळे, आणि दुसऱ्याची जाणीव नसल्यामुळे, जाणणारा आणि जाणलेला यांच्यात एकसारखेपणा असतो.
अनन्यो ऽनन्त एकात्मा स्वसत्तानुभवी यथा । तथोपलस् स्वतानिष्ठो न जडो न च चेतनः
जसा एकच, अनंत, एकात्म आत्मा स्वतःचं अस्तित्व अनुभवतो आणि वेगळा नाही, तसाच जाणलेला आत्माही स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असतो, तो ना जड असतो ना चेतन.
अन्यासम्भवतो नित्यद्वैतैक्याभावयोगतः । चेत्यस्यासम्भवाद् आत्मा न जडो न च चेतनः
दुसऱ्याचा उदय होत नाही, कायमच द्वैत किंवा अद्वैत नसतं, आणि जाणण्याजोगं काहीच नाही, म्हणून आत्मा ना जड असतो ना चेतन.
जडाजडदृशौ वन्ध्यापुत्रवद् व्योमवृक्षवत् । समायाते न चायाते प्रेक्षिते न च वीक्षिते
जड आणि चेतन हे वंध्येच्या मुलासारखे, आकाशातील झाडासारखे आहेत; ते येतात असे वाटले तरी प्रत्यक्षात येत नाहीत, दिसतात असे वाटले तरी खरेच दिसत नाहीत.
जडचेतनशब्दार्थाव् असन्तौ रज्जुसर्पवत् । भवतस् तौ कथं सत्यम् अप्रेक्षामात्रकाद् ऋते
'जड' आणि 'चेतन' हे शब्द आणि त्यांचा अर्थ दोन्हीही मृगजळासारखे खोटे आहेत; फक्त कल्पनेशिवाय हे दोन्ही कसे खरे असू शकतात?
यच् च चेतनम् आत्मेति जडश् चोपल इत्य् अपि । उक्तं तद् ईदृग्वाग्योग्यबोध्यबोधनहेतुकम्
'चेतना' म्हणजे आत्मा आणि 'जड' म्हणजे दगड असे जे म्हटले जाते, ते फक्त समजावण्यासाठी, बोलण्याच्या आणि समजण्याच्या सोयीसाठीच वापरले जाते.
बोध्यः परतरे बोधे यया युक्त्या प्रबोध्यते । सोपदेश्या न गृह्णाति मूढस् तत् सहसा पदम्
ज्या युक्तीने परमार्थ ज्ञान मिळते, ती सांगितली तरी मूढ माणूस ते सहजपणे समजून घेत नाही.
चित्तं पृथक् पृथग् इमानि हतेन्द्रियाणि कर्ता न दृश्यत इदं च गृहं मुधैव । को ऽप्य् अन्य एव परिवल्गति निस्स्वभाव एषो ऽहम् इत्य् अलम् अहो महद् इन्द्रजालम्
मन वेगळं आहे, ही जी इंद्रिये आहेत ती अगदी शक्तिहीन आणि वेगळी आहेत, करणारा कुठेच दिसत नाही, आणि हे घर म्हणजे खरंतर रिकामंच आहे; तरीही 'हे मीच आहे' असं समजणारा, स्वतःचं काहीही स्वरूप नसलेला कुणीतरी इथे वावरतो आहे — अहो, हे किती मोठं भ्रमजाल आहे!
लोलासु संसृतिषु भूतपरम्पराणां क्रीडासु चान्यपुरुषस्य चिदेकवृत्तेः । तत्त्वं विचार्य रमते हि महानुभावो मन्त्री यथोल्बणविषासु भुजङ्गमीषु
संसाराच्या या अस्थिर फेर्यांमध्ये, जीवांच्या या अखंड लीलांमध्ये, ज्याने सत्य जाणलं आहे असा महान आत्मा आनंद घेतो; जसं एखादा हुशार मंत्री, जरी साप अत्यंत विषारी असले तरी, त्यांच्यातही खेळतो तसंच.