यत् करोति यद् आदत्ते देहयन्त्रम् इदं चलम् । वातरज्जुयुतं राम तद् अहङ्कारचेष्टितम्
हे शरीर म्हणजे एक अस्थिर यंत्र आहे, जे काही करते किंवा स्वीकारते, हे सर्व वाऱ्याच्या दोऱ्यांनी हलवल्यासारखे आहे, राम, आणि ते सर्व अहंकाराच्या कृती आहेत.
वृक्षोन्नतौ यथा हेतुर् अकर्त्र् अपि किलाम्बरम् । आत्मसंस्थस् तथेहात्मा चित्तचेष्टासु कारणम्
जसं आकाश काहीच करत नाही तरी झाड उंच वाढतं त्याचं कारण असतं, तसंच आत्मा स्वतःमध्ये स्थिर राहूनही मनाच्या हालचालींना कारणीभूत असतो.
आत्मसन्निधिमात्रेण कुड्यरूपम् इवामलम् । दीपसन्निधिमात्रेण स्फुरत्य् आत्तवपुर् मनः
स्वतःच्या उपस्थितीमुळे, जसं भिंत स्वच्छ दिसते, तसं मनही निर्मळ होतं; आणि दिवा जसा उजेड देतो, तसं मन त्या आत्म्याच्या प्रकाशाने उजळून निघतं.
अतिविश्लिष्टयो राम नित्यम् एवात्मचित्तयोः । द्यावापृथिव्योर् इव कस् सम्बन्धः प्रकटान्धयोः
हे राम, आत्मा आणि मन यांचं नातं नेहमीच अतिशय जवळचं असतं; जसं आकाश आणि पृथ्वी यांच्यात संबंध नाही, तसं स्पष्ट दिसणाऱ्या गोष्टींना न समजणाऱ्यांना या दोघांत काही संबंध वाटत नाही.
चलनस्पन्दनेहाभिर् आत्मशक्तिभिर् आवृतम् । चित्तम् आत्मेति मौर्ख्येण दृश्यते रघुनन्दन
रघुनंदना, आत्म्याच्या शक्तींमधून निर्माण होणाऱ्या हालचाली, स्पंदनं आणि इच्छा यामुळे मन झाकलं जातं, आणि अज्ञानामुळे लोक मनालाच आत्मा समजतात.
आत्मा प्रकाशरूपो हि नित्यस् सर्वगतो विभुः । चित्तं शठम् अहङ्कारं विद्धि हार्दं बृहत्तमः
आत्मा हा प्रकाशमय, शाश्वत, सर्वत्र असणारा आणि व्यापक आहे; पण मन हे कपटी, अहंकारी आणि हृदयातील सर्वात मोठं अंधार आहे, हे जाणून ठेव.
आत्मासि रघुसर्वस्व जडा नासि मनोदृषत् । दूरीकुरु मनोमोहं किम् एतेनासि सङ्गतः
हे राम, तूच खरा आत्मा आहेस, सर्वांचा आधार आहेस. तू जड वस्तू नाहीस, किंवा मनाच्या कल्पना नाहीस. मनाचा मोह दूर कर, त्याच्याशी का गुंततोस?
पिशाचो हि मनोनामा शून्ये देहगृहे स्थितः । भाययत्य् एष दुष्टात्मा मैनम् उत्तम संस्पृश
मन म्हणजे एक राक्षस आहे, जो रिकाम्या देहाच्या घरात राहतो. हा दुष्ट आत्मा भास निर्माण करतो — हे श्रेष्ठा, त्याला स्पर्शही करू नकोस.
भयप्रदम् अकल्याणं धैर्यसर्वस्वहारिणम् । मनःपिशाचम् उत्सार्य यो ऽसि स त्वं स्थिरो भव
मनरूपी राक्षस भीती, अशुभ आणि धैर्य हिरावून घेतो. त्याला दूर सार, आणि जो कोणी तू आहेस, तो स्थिर हो.
चित्तयक्षदृढाक्रान्तं न शास्त्राणि न बन्धवः । शक्नुवन्ति परित्रातुं गुरवो न च मानवम्
मनरूपी यक्षाने जेव्हा घट्ट पकडले, तेव्हा शास्त्र, नातेवाईक किंवा गुरु — कोणीही त्या माणसाला वाचवू शकत नाही.
संशान्तचित्तवेतालं गुरुशास्त्रार्थबन्धवः । शक्नुवन्ति समुद्धर्तुं स्वल्पपङ्कान् मृगं यथा
ज्यांच्या मनाला पूर्ण शांतता लाभली आहे, जे गुरूंच्या शिकवणीचा अर्थ समजून घेतात, असे लोक इतरांना लहानसहान अडचणीतून बाहेर काढू शकतात, जसे एखाद्या हरिणाला चिखलातून वाचवतात.
अस्मिञ् जगच्छून्यपुरे सर्वम् एव प्रदूषितम् । देहगेहं प्रमत्तेन चित्तयक्षेण वल्गता
या रिकाम्या जगाच्या नगरीत सर्व काही दूषित झाले आहे; मनरूपी वेताळ उड्या मारत देहरूपी घरात मस्ती करत राहतो.
चित्तवेतालवलितसमस्तगृहषण्डका । इयं जगदरण्यानी शून्या कस्य न भीतये
मनाच्या वेताळामुळे सर्व घरांचे समूह हलले आहेत, अशा या ओसाड जगाच्या अरण्यात कोणाला भीती वाटणार नाही?
जगन्नगर्याम् अस्यां तु शान्तचित्तपिशाचकम् । देहगेहं कतिपयैस् सेव्यते सद्भिर् एव च
पण या जगाच्या नगरीत, ज्यांचे मन शांत आहे आणि वेताळमुक्त आहे, असे काही थोडेच सज्जन खरे अर्थाने देहरूपी घरात निवास करतात.
इह संश्रीयते या या दिक् सैव रघुनन्दन । प्रमत्तमोहवेतालैः पूर्णा देहश्मशानकैः
रघुनंदना, या ठिकाणी ज्या ज्या दिशेला वळलास, तिथे फसवणाऱ्या मोहाच्या भुतांनी आणि देहाच्या स्मशानांनी सगळीकडे भरलेलं आहे.
अस्यां जगदरण्यान्यां मुहूर्तं मुग्धबालवत् । स्वयम् आलम्ब्य धैर्यांशम् आत्मनात्मानम् उद्धर
या जगाच्या ओसाड जंगलात, अगदी क्षणभर जरी, निरागस मुलासारखा स्वतःला थोडं धैर्य दे आणि स्वतःच स्वतःला उचल.
जगज्जरदरण्ये ऽस्मिंश् चरद्भूतमृगव्रजे । धृतिं तृणरसै राम मा गच्छ मृगपोतवत्
या जगाच्या जुन्या जंगलात जिथे जंगली जनावरांचे कळप फिरतात, राम, फक्त गवताच्या पातीसाठी हरिणाच्या पिल्लासारखं धैर्य सोडू नकोस.
अस्मिन् महीतलारण्ये चरन्नृमृगपोतके । त्वम् अज्ञानगजं भङ्क्त्वा सैंहीं वृत्तिम् उपाश्रय
या पृथ्वीच्या जंगलात हरिणाच्या पिल्लासारखा फिरताना, अज्ञानाचा हत्ती मोड आणि सिंहासारखी वागणूक अंगीकार.
अन्ये नरमृगा मुग्धा जम्बुद्वीपे स्वजङ्गले । विहरन्ति यथा राम तथा मा विहरानघ
इतर निरागस माणसं आणि प्राणी जसं जंबुद्वीपातल्या जंगलात मुक्तपणे फिरतात, तसंच, हे राम, तूही निष्कलंक असताना असं उगाच भटकू नकोस.
अत्यल्पकालं शिशिरे कर्दमालेपदायिनि । न मङ्क्तव्यं वधूरूपे महिषेणेव पल्वले
थंड हंगामात, चिखलानं माखलेल्या जागेत, जरी ती सुंदर दिसली तरी, म्हैस जशी दलदलीत थांबत नाही, तसंच तिथे क्षणभरही थांबू नये.
भोगाभोगा बहिष्कार्या आर्यस्यानुसरेत् पदम् । प्रविचार्य महार्यैस् स्वम् एकम् आत्मानम् आश्रयेत्
सुखदुःख बाजूला ठेवावीत; सज्जन माणूस सज्जनांचा मार्ग धरतो. मोठ्या विवेकानं विचार करून, प्रत्येकानं फक्त स्वतःवरच भरोसा ठेवावा.
अपवित्रस्य तुच्छस्य दुर्भगस्य दुराकृतेः । देहस्यार्थे न मङ्क्तव्यं चिन्ताचुण्टीषु चारुणा
हे शरीर अपवित्र, तुच्छ, दुर्दैवी आणि वाईट आकाराचं आहे, म्हणून त्याच्या सुखासाठी सुंदर वाटणाऱ्या विचारांत रमू नये.
अन्येन रचितो देहो यक्षेणान्येन संश्रितः । दुःखम् अन्यस्य भोक्तान्यश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका
हे शरीर एकाने तयार केले, दुसऱ्याने त्यात वास केला, आणि त्याच्या यातना तिसऱ्याने भोगल्या; अशी ही मूर्खपणाची गुंतागुंत फारच विचित्र आहे.
यथैकरूपा घनता दृषदो ऽप्य् आत्मनस् तथा । सत्तामात्रैकसामान्याद् इतरस्यात्यसम्भवात्
जसा दगडाचा घट्टपणा एकाच स्वरूपाचा असतो, तसाच आत्म्याचाही आहे; अस्तित्व हेच एकमेव साम्य असल्याने दुसरे काही निर्माण होणे अशक्यच आहे.
यथोपलस्य घनता मनस्ता हि तथात्मनः । सत्तामात्राद् अभिन्ना स्वाद् अभावाद् अन्यसंविदः
जसा दगडाचा घट्टपणा त्याचा स्वतःचाच असतो, तसाच मनाचा स्वभावही आत्म्याचा आहे; अस्तित्वाशी पूर्ण एकरूप, त्याला दुसऱ्या कशाचीही जाणीव नसते.
यथोपलस्य घनता तथास्य परमात्मनः । रूपैकरूपा संवित्तिस् सत्तासामान्यरूपतः
जसा दगडाचा घट्टपणा, तसाच परमात्म्याचाही आहे; चेतना ही एकाच स्वरूपाची आहे, कारण अस्तित्व हेच तिचे खरे रूप आहे.
पृथक् सम्भवतीहाङ्ग न जाड्यं न च चेतनम् । मिथ्यासङ्कल्परचिते एते हि शिशुयक्षवत्
इथे, प्रिय सखा, वेगळं दिसतं ते खरंतर ना जड आहे, ना चेतन आहे; ही सगळी चुकीच्या कल्पनेची निर्मिती आहे, जशी लहान मुलांना भुताखेत दिसतात.
यथेक्षुरसमात्रस्य त्व् एकस्यैव पृथङ्मयी । अयं गुड इदं खण्डम् इति माया मुधोदिता
जसं ऊसाच्या रसातूनच गूळ आणि साखर वेगवेगळी वाटते, पण ती फक्त भ्रमामुळे, तसंच ही माया आहे.
परमात्मन एकस्य सत्तासामान्यरूपतः । मुधैवाभ्युदितैवेयं जाड्याजाड्यमतिस् तथा
परमात्म्याचं स्वरूप म्हणजे अस्तित्वाचं एकसारखं रूप; त्यातून जडपणा आणि अजडपणा हे सगळं फक्त अज्ञानामुळेच वाटतं.
क्षीयते प्रेक्षितैवैषा प्रेक्षामात्रैकनाशिनी । शुक्तिरुप्यमतिप्रख्या न सती नासती ततः
ही गोष्ट फक्त आपण पाहिल्यावरच दिसते आणि पाहणं थांबवलं की नाहीशी होते; जशी शिंपल्यात चांदीचं भास होतं, तशीच ही आहे—ना खरी, ना खोटी.