अहङ्कारोपहतया बुद्ध्या या क्रियते क्रिया । विषवल्ल्या इव फलं तस्यास् स्यान् मरणात्मकम्
अहंकाराने ग्रासलेली बुद्धी ज्या कृती करते, तिचे फळ विषारी वेलीसारखे जीवघेणेच असते.
विवेकधैर्यहीनेन स्वाहङ्कारमहाशवम् । मूर्खेणालम्बितं येन नष्टम् एवाशु विद्धि तम्
ज्याच्याकडे विवेक आणि धैर्य नाही, जो स्वतःच्या अहंकाराच्या मोठ्या प्रेताला बिलगून राहतो, अशा मूर्खाने जे काही मिळवले ते लवकरच नष्ट होते, हे जाणून ठेव.
अहङ्कारपिशाचेन वराका ये वशीकृताः । त एते नरकाग्नीनां राघवेन्धनतां गताः
राघव, जे दुर्दैवी लोक अहंकाररूपी राक्षसाच्या ताब्यात गेले आहेत, ते नरकाच्या आगीत जळण ठरतात.
अहङ्कारोरगो यस्य परिस्फुरति कोटरे । स देहपादपो धीरैर् अचिरेण निपात्यते
ज्याच्या अंगात अहंकाररूपी सर्प वळवळतो, त्या देहरूपी झाडाला शहाणे लोक लवकरच पाडतात.
अहङ्कारपिशाचो ऽस्मिन् देहे तिष्ठतु यातु वा । त्वम् एनम् आलोकय मा मनसा महतां वर
अहंकार नावाचा राक्षस या शरीरात राहो किंवा जावो, तू फक्त त्याचं निरिक्षण कर, मनानं त्याच्यात गुंतू नकोस, हे महानांमध्ये श्रेष्ठ.
अवधूतो ह्य् अवज्ञातश् चेतसैव तिरस्कृतः । अहङ्कारपिशाचस् ते नेह किञ्चित् करिष्यति
जेव्हा मनानं दुर्लक्ष केलं, तुच्छ मानलं आणि बाजूला सारलं, तेव्हा अहंकार नावाचा राक्षस तुझं काहीही वाईट करू शकत नाही.
देहालये स्फुरत्य् अस्मिन् राम चित्तपिशाचके । अस्यानन्तविलासस्य किम् इवागतम् आत्मनः
हे राम, या शरीररूपी घरात मनाचा राक्षस हलतो, पण ज्याचं असंख्य रूप आहे अशा आत्म्याला खरं तर काहीच लागत नाही.
चित्तयक्षाभिभूतानां याः पुंसां विततापदः । शक्यन्ते परिसङ्ख्यातुं न ता वर्षशतैर् अपि
ज्यांच्या मनावर राक्षसांनी ताबा घेतला आहे, अशा लोकांच्या दुःखांची गणना शंभर वर्षांतही करता येणार नाही.
हतो मृतो ऽस्मि दग्धो ऽस्मीत्य् एता दुर्भगवृत्तयः । अहङ्कारपिशाचस्य शक्तयो ऽन्यस्य नानघ
‘माझा वध झाला, मी मेलो, मी जळून खाक झालो’ अशा दु:खद अवस्था या अहंकाररूपी भुताच्या शक्ती आहेत, हे पापरहित, त्या इतर कुणाच्याही नाहीत.
सर्वगो ऽपि यथाकाशस् सम्बद्धो नेह केनचित् । सर्वगो ऽपि तथैवात्मा नाहङ्कारेण सङ्गतः
जसा आकाश सर्वत्र असला तरी कुठल्याच गोष्टीला बांधलेला नसतो, तसाच आत्मा देखील सर्वव्यापी असून अहंकाराशी जोडलेला नसतो.
यत् करोति यद् आदत्ते देहयन्त्रम् इदं चलम् । वातरज्जुयुतं राम तद् अहङ्कारचेष्टितम्
हे शरीर म्हणजे एक अस्थिर यंत्र आहे, जे काही करते किंवा स्वीकारते, हे सर्व वाऱ्याच्या दोऱ्यांनी हलवल्यासारखे आहे, राम, आणि ते सर्व अहंकाराच्या कृती आहेत.
वृक्षोन्नतौ यथा हेतुर् अकर्त्र् अपि किलाम्बरम् । आत्मसंस्थस् तथेहात्मा चित्तचेष्टासु कारणम्
जसं आकाश काहीच करत नाही तरी झाड उंच वाढतं त्याचं कारण असतं, तसंच आत्मा स्वतःमध्ये स्थिर राहूनही मनाच्या हालचालींना कारणीभूत असतो.
आत्मसन्निधिमात्रेण कुड्यरूपम् इवामलम् । दीपसन्निधिमात्रेण स्फुरत्य् आत्तवपुर् मनः
स्वतःच्या उपस्थितीमुळे, जसं भिंत स्वच्छ दिसते, तसं मनही निर्मळ होतं; आणि दिवा जसा उजेड देतो, तसं मन त्या आत्म्याच्या प्रकाशाने उजळून निघतं.
अतिविश्लिष्टयो राम नित्यम् एवात्मचित्तयोः । द्यावापृथिव्योर् इव कस् सम्बन्धः प्रकटान्धयोः
हे राम, आत्मा आणि मन यांचं नातं नेहमीच अतिशय जवळचं असतं; जसं आकाश आणि पृथ्वी यांच्यात संबंध नाही, तसं स्पष्ट दिसणाऱ्या गोष्टींना न समजणाऱ्यांना या दोघांत काही संबंध वाटत नाही.
चलनस्पन्दनेहाभिर् आत्मशक्तिभिर् आवृतम् । चित्तम् आत्मेति मौर्ख्येण दृश्यते रघुनन्दन
रघुनंदना, आत्म्याच्या शक्तींमधून निर्माण होणाऱ्या हालचाली, स्पंदनं आणि इच्छा यामुळे मन झाकलं जातं, आणि अज्ञानामुळे लोक मनालाच आत्मा समजतात.
आत्मा प्रकाशरूपो हि नित्यस् सर्वगतो विभुः । चित्तं शठम् अहङ्कारं विद्धि हार्दं बृहत्तमः
आत्मा हा प्रकाशमय, शाश्वत, सर्वत्र असणारा आणि व्यापक आहे; पण मन हे कपटी, अहंकारी आणि हृदयातील सर्वात मोठं अंधार आहे, हे जाणून ठेव.
आत्मासि रघुसर्वस्व जडा नासि मनोदृषत् । दूरीकुरु मनोमोहं किम् एतेनासि सङ्गतः
हे राम, तूच खरा आत्मा आहेस, सर्वांचा आधार आहेस. तू जड वस्तू नाहीस, किंवा मनाच्या कल्पना नाहीस. मनाचा मोह दूर कर, त्याच्याशी का गुंततोस?
पिशाचो हि मनोनामा शून्ये देहगृहे स्थितः । भाययत्य् एष दुष्टात्मा मैनम् उत्तम संस्पृश
मन म्हणजे एक राक्षस आहे, जो रिकाम्या देहाच्या घरात राहतो. हा दुष्ट आत्मा भास निर्माण करतो — हे श्रेष्ठा, त्याला स्पर्शही करू नकोस.
भयप्रदम् अकल्याणं धैर्यसर्वस्वहारिणम् । मनःपिशाचम् उत्सार्य यो ऽसि स त्वं स्थिरो भव
मनरूपी राक्षस भीती, अशुभ आणि धैर्य हिरावून घेतो. त्याला दूर सार, आणि जो कोणी तू आहेस, तो स्थिर हो.
चित्तयक्षदृढाक्रान्तं न शास्त्राणि न बन्धवः । शक्नुवन्ति परित्रातुं गुरवो न च मानवम्
मनरूपी यक्षाने जेव्हा घट्ट पकडले, तेव्हा शास्त्र, नातेवाईक किंवा गुरु — कोणीही त्या माणसाला वाचवू शकत नाही.
संशान्तचित्तवेतालं गुरुशास्त्रार्थबन्धवः । शक्नुवन्ति समुद्धर्तुं स्वल्पपङ्कान् मृगं यथा
ज्यांच्या मनाला पूर्ण शांतता लाभली आहे, जे गुरूंच्या शिकवणीचा अर्थ समजून घेतात, असे लोक इतरांना लहानसहान अडचणीतून बाहेर काढू शकतात, जसे एखाद्या हरिणाला चिखलातून वाचवतात.
अस्मिञ् जगच्छून्यपुरे सर्वम् एव प्रदूषितम् । देहगेहं प्रमत्तेन चित्तयक्षेण वल्गता
या रिकाम्या जगाच्या नगरीत सर्व काही दूषित झाले आहे; मनरूपी वेताळ उड्या मारत देहरूपी घरात मस्ती करत राहतो.
चित्तवेतालवलितसमस्तगृहषण्डका । इयं जगदरण्यानी शून्या कस्य न भीतये
मनाच्या वेताळामुळे सर्व घरांचे समूह हलले आहेत, अशा या ओसाड जगाच्या अरण्यात कोणाला भीती वाटणार नाही?
जगन्नगर्याम् अस्यां तु शान्तचित्तपिशाचकम् । देहगेहं कतिपयैस् सेव्यते सद्भिर् एव च
पण या जगाच्या नगरीत, ज्यांचे मन शांत आहे आणि वेताळमुक्त आहे, असे काही थोडेच सज्जन खरे अर्थाने देहरूपी घरात निवास करतात.
इह संश्रीयते या या दिक् सैव रघुनन्दन । प्रमत्तमोहवेतालैः पूर्णा देहश्मशानकैः
रघुनंदना, या ठिकाणी ज्या ज्या दिशेला वळलास, तिथे फसवणाऱ्या मोहाच्या भुतांनी आणि देहाच्या स्मशानांनी सगळीकडे भरलेलं आहे.
अस्यां जगदरण्यान्यां मुहूर्तं मुग्धबालवत् । स्वयम् आलम्ब्य धैर्यांशम् आत्मनात्मानम् उद्धर
या जगाच्या ओसाड जंगलात, अगदी क्षणभर जरी, निरागस मुलासारखा स्वतःला थोडं धैर्य दे आणि स्वतःच स्वतःला उचल.
जगज्जरदरण्ये ऽस्मिंश् चरद्भूतमृगव्रजे । धृतिं तृणरसै राम मा गच्छ मृगपोतवत्
या जगाच्या जुन्या जंगलात जिथे जंगली जनावरांचे कळप फिरतात, राम, फक्त गवताच्या पातीसाठी हरिणाच्या पिल्लासारखं धैर्य सोडू नकोस.
अस्मिन् महीतलारण्ये चरन्नृमृगपोतके । त्वम् अज्ञानगजं भङ्क्त्वा सैंहीं वृत्तिम् उपाश्रय
या पृथ्वीच्या जंगलात हरिणाच्या पिल्लासारखा फिरताना, अज्ञानाचा हत्ती मोड आणि सिंहासारखी वागणूक अंगीकार.
अन्ये नरमृगा मुग्धा जम्बुद्वीपे स्वजङ्गले । विहरन्ति यथा राम तथा मा विहरानघ
इतर निरागस माणसं आणि प्राणी जसं जंबुद्वीपातल्या जंगलात मुक्तपणे फिरतात, तसंच, हे राम, तूही निष्कलंक असताना असं उगाच भटकू नकोस.
अत्यल्पकालं शिशिरे कर्दमालेपदायिनि । न मङ्क्तव्यं वधूरूपे महिषेणेव पल्वले
थंड हंगामात, चिखलानं माखलेल्या जागेत, जरी ती सुंदर दिसली तरी, म्हैस जशी दलदलीत थांबत नाही, तसंच तिथे क्षणभरही थांबू नये.