अकस्माद् एव रूढेन मिथ्याज्ञानेन वल्गता । अभ्यस्तेन तथैवेदं दृश्यते देहचक्रकम्
हे देहाचं चक्र अचानक उठलेल्या आणि वारंवार केलेल्या खोट्या समजुतीमुळेच दिसतं.
भ्रमितं च भ्रमद्रूपं पतद्रूपं च पातितम् । हतं च हन्यमानं च वपुर् दुर्वासनावशात्
वाईट सवयींच्या जोरावर हे शरीर कधी फिरताना, कधी पडताना, कधी खाली फेकलं जाताना, कधी मारलं जाताना असं दिसतं.
अज्ञानजं भ्रमं त्यक्त्वा सत्यां दृष्टिम् अवेक्ष्य च । धीरताम् अलम् आलम्ब्य घनं भ्रमम् इदं त्यजेत्
अज्ञानातून आलेला भ्रम सोडून, सत्याचं दर्शन करून आणि धैर्य धरून हा गोंधळ पूर्णपणे सोडावा.
सङ्कल्पेन कृतो देहो मिथ्याज्ञानेन सन् न सन् । असत्येन कृतं यत् स्यान् न तत् सत्यं कदाचन
कल्पनेतून आणि खोट्या समजुतीतून तयार झालेलं हे शरीर खरंही नाही आणि खोटंही नाही; जे असत्यावर बनतं, ते कधीच खरं नसतं.
असदभ्युत्थितो देहो रज्ज्वाम् इव भुजङ्गमः । असत्याम् एव चेमां च करोति च जगत्क्रियाम्
असत्यातून निर्माण झालेलं हे शरीर दोरीवर दिसणाऱ्या सापासारखं आहे. या असत्यातच ते जगातील सर्व कृती करतं.
जडेन राम क्रियते यत् तन् न कृतम् उच्यते । कुर्वन्न् अपि ततो देहो न कर्ता क्वचिद् एव हि
हे राम, जड शरीराने जे काही केलं जातं, ते खरं अर्थाने केलं गेलं असं होत नाही. शरीर काहीही करत असलं, तरी ते कधीच कर्ता नसतं.
निरीहो हि जडो देहो नात्मनो ऽस्त्य् अभिवाञ्छितम् । कर्ता न कश्चिद् एवातो द्रष्टा केवलम् अस्य् अजः
जड शरीराला स्वतःहून काही करायचं नसतं, त्याला कोणतीही इच्छा नसते. म्हणून प्रत्यक्षात कोणीच कर्ता नाही; जन्म न घेतलेला साक्षीदारच फक्त असतो.
यथा दीपो निवातस्थस् स्वात्मन्य् एव हि तिष्ठति । साक्षिवत् सर्वभावेषु तथा तिष्ठ जगत्स्थितौ
जसं वाऱ्याशिवायच्या जागेत ठेवलेला दिवा स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहतो, तसंच तूही साक्षीसारखा या जगात स्थिर राहा.
यथा दिवसकार्याणि भास्करस् स्वस्थ एव सन् । करोत्य् एवम् इमां राम कुरु पार्थिवसंस्थितिम्
जसा सूर्य आपल्या मूळ स्वरूपात राहून दिवसभराची कामं करतो, तसंच तूही, राम, या पृथ्वीवर आपली राजकीय कर्तव्यं पार पाड.
अस्मिन् ह्य् असन्मये देहगेहे शून्ये समुत्थिते । सत्ताम् उपगते मिथ्या बालकल्पितयक्षवत्
हे शरीर खरंतर अस्तित्वहीन आणि रिकामंच आहे. त्यात जेव्हा भासमान अस्तित्व वाटू लागतं, ते एखाद्या मुलानं कल्पना केलेल्या भुतासारखंच असतं.
कुतो ऽप्य् आगत्य निस्सारस् सर्वसज्जनवर्जितः । अहङ्कारकुवेतालः प्रविष्टश् चित्तनामभृत्
कुठूनतरी हा निरुपयोगी आणि सर्व सज्जनांनी टाकून दिलेला अहंकार नावाचा वेताळ, मन या नावाखाली येऊन घर करतो.
भृत्यतां मास्य गच्छ त्वम् अहङ्कारस्य दुर्मतेः । अस्य भृत्यतया राम निरयः प्राप्यते फलम्
अरे मूढा, तू या वाईट अहंकाराचा गुलाम होऊ नकोस. कारण त्याची गुलामी पत्करली, की राम, शेवटी नरकासारखं दुःखच पदरी पडतं.
स्वसङ्कल्पविलासेन देहगेहे निराकृतिः । उन्मत्तचित्तवेतालः परिवल्गति लीलया
स्वतःच्या कल्पनांच्या खेळात, आकाररहित आणि वेडसर मनाचा भूत शरीररूपी घरात मुक्तपणे, अगदी मजेत भटकत असतो.
शून्यदेहगृहं प्राप्य चित्तयक्षेण तत् कृतम् । भीता येन महान्तो ऽपि समाधिनिरतास् स्थिताः
जेव्हा हे मनरूपी भूत रिकाम्या शरीराच्या घरात प्रवेश करते, तेव्हा ते अगदी ध्यानात मग्न असलेल्या थोर लोकांनाही घाबरवते.
चित्तवेतालम् उद्वास्य स्वशरीरैकमन्दिरात् । संसारशून्यनगरे न बिभेषि कदाचन
जेव्हा तू मनरूपी भूत स्वतःच्या शरीररूपी एकमेव मंदिरातून हाकलून देतोस, तेव्हा या संसाररूपी रिकाम्या नगरीत तुला कधीच भीती वाटणार नाही.
चित्तभूताभिभूते ऽस्मिन् ये शरीरगृहे रताः । चित्रम् अद्यापि ते कस्माद् घट्टिता नाश्मवत् स्थिताः
मनरूपी भूताने ज्या लोकांना आपल्या ताब्यात घेतले आहे आणि जे शरीराच्या घरात रमले आहेत, ते खरंच विचित्र आहेत—कारण अजूनही ते दगडासारखे स्तब्ध आणि हलत नाहीत?
ग्रस्ते चित्तपिशाचेन देहवेश्मनि या धृतिः । पिशाचस्यैव सा बुद्धिर् नापिशाचस्य राघव
राघव, जेव्हा मनरूपी भूत शरीररूपी घरावर ताबा घेतं, तेव्हा जेवढी थोडीशी चिकाटी उरते, ती त्या भूताचीच असते, तुझी नसते.
अहङ्कारबृहद्यक्षे गृहे दग्धशरीरके । विहरानास्थया साधो न तवैतत् किल स्थिरम्
सज्जना, जेथे अहंकाररूपी मोठ्या आत्म्याने शरीर जाळून टाकलं आहे, तिथे मिळणारा आनंद खरा आणि टिकणारा तुझ्यासाठी नसतो.
अहङ्कारानुचरतां त्यक्त्वा विततया धिया । अहङ्कारमृतिं प्राप्य स्वात्मैवाश्व् अवलम्ब्यताम्
अहंकाराच्या संगतीला सोडून, विस्तृत समजून घेतल्यावर आणि अहंकाराचा अंत झाल्यावर, माणसाने फक्त आपल्या खऱ्या आत्म्यावरच आधार ठेवावा.
अहङ्कारपिशाचेन ग्रस्ता ये निरयैषिणः । तेषां मोहामयान्धानां न मित्राणि न बन्धवः
जे लोक अहंकाररूपी भूताच्या तावडीत सापडतात आणि अधःपाताकडे वळतात, ते मोहाने आंधळे होतात; त्यांना ना खरे मित्र मिळतात, ना आप्त.
अहङ्कारोपहतया बुद्ध्या या क्रियते क्रिया । विषवल्ल्या इव फलं तस्यास् स्यान् मरणात्मकम्
अहंकाराने ग्रासलेली बुद्धी ज्या कृती करते, तिचे फळ विषारी वेलीसारखे जीवघेणेच असते.
विवेकधैर्यहीनेन स्वाहङ्कारमहाशवम् । मूर्खेणालम्बितं येन नष्टम् एवाशु विद्धि तम्
ज्याच्याकडे विवेक आणि धैर्य नाही, जो स्वतःच्या अहंकाराच्या मोठ्या प्रेताला बिलगून राहतो, अशा मूर्खाने जे काही मिळवले ते लवकरच नष्ट होते, हे जाणून ठेव.
अहङ्कारपिशाचेन वराका ये वशीकृताः । त एते नरकाग्नीनां राघवेन्धनतां गताः
राघव, जे दुर्दैवी लोक अहंकाररूपी राक्षसाच्या ताब्यात गेले आहेत, ते नरकाच्या आगीत जळण ठरतात.
अहङ्कारोरगो यस्य परिस्फुरति कोटरे । स देहपादपो धीरैर् अचिरेण निपात्यते
ज्याच्या अंगात अहंकाररूपी सर्प वळवळतो, त्या देहरूपी झाडाला शहाणे लोक लवकरच पाडतात.
अहङ्कारपिशाचो ऽस्मिन् देहे तिष्ठतु यातु वा । त्वम् एनम् आलोकय मा मनसा महतां वर
अहंकार नावाचा राक्षस या शरीरात राहो किंवा जावो, तू फक्त त्याचं निरिक्षण कर, मनानं त्याच्यात गुंतू नकोस, हे महानांमध्ये श्रेष्ठ.
अवधूतो ह्य् अवज्ञातश् चेतसैव तिरस्कृतः । अहङ्कारपिशाचस् ते नेह किञ्चित् करिष्यति
जेव्हा मनानं दुर्लक्ष केलं, तुच्छ मानलं आणि बाजूला सारलं, तेव्हा अहंकार नावाचा राक्षस तुझं काहीही वाईट करू शकत नाही.
देहालये स्फुरत्य् अस्मिन् राम चित्तपिशाचके । अस्यानन्तविलासस्य किम् इवागतम् आत्मनः
हे राम, या शरीररूपी घरात मनाचा राक्षस हलतो, पण ज्याचं असंख्य रूप आहे अशा आत्म्याला खरं तर काहीच लागत नाही.
चित्तयक्षाभिभूतानां याः पुंसां विततापदः । शक्यन्ते परिसङ्ख्यातुं न ता वर्षशतैर् अपि
ज्यांच्या मनावर राक्षसांनी ताबा घेतला आहे, अशा लोकांच्या दुःखांची गणना शंभर वर्षांतही करता येणार नाही.
हतो मृतो ऽस्मि दग्धो ऽस्मीत्य् एता दुर्भगवृत्तयः । अहङ्कारपिशाचस्य शक्तयो ऽन्यस्य नानघ
‘माझा वध झाला, मी मेलो, मी जळून खाक झालो’ अशा दु:खद अवस्था या अहंकाररूपी भुताच्या शक्ती आहेत, हे पापरहित, त्या इतर कुणाच्याही नाहीत.
सर्वगो ऽपि यथाकाशस् सम्बद्धो नेह केनचित् । सर्वगो ऽपि तथैवात्मा नाहङ्कारेण सङ्गतः
जसा आकाश सर्वत्र असला तरी कुठल्याच गोष्टीला बांधलेला नसतो, तसाच आत्मा देखील सर्वव्यापी असून अहंकाराशी जोडलेला नसतो.