प्रबोधम् एहि पश्याच्छम् आत्मानम् उदितं सदा । निर्विकल्पचिदाभासं प्रातः पद्मो रविं यथा
जागृत हो आणि आपल्या शांत, नेहमी उजळणाऱ्या स्वरूपाकडे पाहा. ती चेतनेची अढळ प्रभा आहे, जशी सकाळच्या सूर्याकडे उमललेला कमळ पाहतो.
प्रबुध्यस्व प्रबुध्यस्व पुनः पुनर् अयं मया । प्रबोध्यसे महाबाहो पश्यात्मार्कम् अनामयम्
जाग, जाग, पुन्हा पुन्हा मी तुला जागवत आहे. हे महाबाहू, जागा आणि आपल्या निर्दोष अंतर्यातल्या सूर्याचं दर्शन कर.
मयैतेनातिशीतेन वृष्टेन ज्ञानवारिणा । सुशब्दशालिना राम घनेनेवासि बोधितः
हे राम, या शीतल आणि निर्मळ ज्ञानाच्या पावसाने, सुंदर शब्दांनी भरलेल्या मेघासारखा मी तुला जागृत केलं आहे.
बोधम् आसादय परं प्रबुद्धो ऽस्य् एव राघव । सत्यम् आलोकयालीकं त्यक्त्वेमं जागतं भ्रमम्
हे राघव, आता तू जागृत झाला आहेस, म्हणून सर्वोच्च ज्ञान प्राप्त कर. सत्य पाहा, असत्य सोड आणि या जगाच्या भ्रमातून मुक्त हो.
न ते जन्म न ते दुःखं न दोषस् ते न ते भ्रमः । सर्वसङ्कल्पमुक्तस् त्वं स्वात्मनात्मनि संस्थितः
तुला जन्म नाही, तुला दुःख नाही, तुझी चूक नाही, तुला भ्रम नाही; सर्व कल्पनांपासून मुक्त होऊन, तू स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर आहेस.
परिगलितविकल्पदोषजालस् समसितसारसुषुप्तसोम्यवृत्तिः । अतिविततम् इदं च सोम्यरूपं समुपशमात्मनि तिष्ठ हे महात्मन्
सर्व चुकीच्या कल्पना विरघळून गेल्यावर, सारात स्थिर राहून, गाढ झोपेसारख्या शांत अवस्थेत, हे महात्मा, या सर्वत्र पसरलेल्या शांत स्वरूपात स्वतःच्या शांत आत्म्यातच राहा.
इत्य् आकर्णयति स्वच्छसमचेतसि राघवे । विश्रान्ते स्वात्मनि स्वैरं परमानन्दम् आगते
राघव ऐकत असताना, त्याचे मन निर्मळ आणि शांत झाले, स्वतःच्या आत्म्यात विश्रांती घेत, त्याच्यात सहजपणे परमआनंद प्रकट झाला.
तत्रस्थेषु च सर्वेषु तेषूपशमशालिषु । अपरिक्षुब्धचित्तेषु स्थितेष्व् अभ्युदितात्मसु
तेथे उपस्थित सर्वजण शांततेने भरलेले होते, त्यांचे मन अस्थिर नव्हते, आणि ते जागृत अवस्थेत स्वतःमध्ये स्थिर झाले होते.
संशान्तसकलस्पन्दशब्दसंव्यवहारिणि । सभाभोगे स्थिते सोम्ये रात्राव् इव महीतले
सर्व हालचाली आणि आवाज पूर्णपणे शांत झाल्यावर, सभेतले लोक गप्प आणि प्रसन्न बसले होते, जणू काही रात्रीच्या वेळी पृथ्वीवर जशी शांतता असते तशी.
प्रमूकमुग्धघण्टासु निषण्णासु नभस्तले । शृण्वन्तीष्व् इव शुद्धासु पताकासु वचो मुनेः
आकाशात लटकलेल्या घंटा आणि शुद्ध पताका जणू काही मुनिवरांच्या शब्दांकडे लक्ष देत शांतपणे उभ्या होत्या.
शान्तसञ्चारसङ्क्रान्तनिश्चलास्येषु पक्षिषु । स्वपत्स्व् अन्तःपुराणां च पञ्जरेष्व् आलयेषु च
पक्षी आपल्या हालचाली थांबवून, चोची न हलवता, राजवाड्याच्या आतील खोल्यांमध्ये, पिंजऱ्यांमध्ये आणि घरट्यांमध्ये शांतपणे झोपले होते.
विचारयत्सु तत्त्वार्थं बुद्ध्या प्राप्तविकासया । सुतत्त्वज्ञेषु सभ्येषु सहजानन्दशालिषु
जे ज्ञानी लोक सत्याचा शोध घेऊन बुद्धीने फुलले होते, असे सभासद नैसर्गिक आनंदात रमलेले त्या सभेत बसले होते.
परोपशमशालिन्या तया सद्वाक्यमालया । विनयावनतिस्थेषु क्रीडामर्कटकेष्व् अपि
शांततेचं आणि चांगल्या बोलण्याचं वातावरण इतकं होतं, की खेळणारे माकडंही नम्रपणे मान खाली घालून बसली.
राघवस्यात्मविश्रान्तिस्थित्यर्थं वचनौघतः । विरराम मुनिर् वारि ससेत्व् आत्मरयाद् इव
राघवाच्या आत्मविश्रांतीसाठी, त्या ऋषींचं बोलणं थांबलं, जसं धरणामुळे नदीचं पाणी थांबतं.
अथ याते मुहूर्तार्धे राघवे प्रतिबोधिते । पुनर् आह तम् एवार्थं वसिष्ठो वदतां वरः
म्हणजेच, अर्धा क्षण गेला आणि राघव जागा झाला, तेव्हा वसिष्ठांनी पुन्हा त्याच विषयावर त्याला सांगितलं.
राम सम्यक्प्रबुद्धो ऽसि स्वात्मानम् असि लब्धवान् । एतम् एवावलम्ब्यान्तस् तिष्ठ मेह मदं कृथाः
राम, तू पूर्णपणे जागा झाला आहेस आणि स्वतःचं खरं स्वरूप मिळवलं आहेस; आता हेच मनात ठेव आणि इथेच रहा, मोहात पडू नकोस.
इदं संसारचक्रं हि नाभौ सङ्कल्पमात्रके । संरोधितायां वहनाद् रघुनन्दन रुध्यते
रघुकुळातील आनंदा, हा संसाराचा गाडा फक्त कल्पनेच्या नाभीवर फिरतो; त्याची गती थांबवली, की तो लगेच थांबतो.
बोधितायां मनोनाभ्याम् इदं संसारचक्रकम् । प्रयत्नाद् रोधितम् अपि प्रवहत्य् एव वेगतः
जागृत मनाने हा संसाराचा गाडा थांबवला तरी, तो प्रयत्नाने आवरला नाही तर, जोरात पुढेच धावतो.
परं पौरुषम् आश्रित्य बलं प्रज्ञां च युक्तितः । नाभिं संसारचक्रस्य चित्तम् एव निरोधयेत्
उत्तम प्रयत्न, बळ आणि विवेकयुक्त बुद्धी यांच्या आधाराने, या संसाराच्या गाड्याची नाभी असलेले मन आवरावे.
प्रज्ञासौजन्ययुक्तेन शास्त्रसंवलितेन च । पौरुषेण न यत् प्राप्तं न तत् क्वचन लभ्यते
बुद्धी, सज्जनता आणि शास्त्राचा आधार असलेल्या प्रयत्नाने जे मिळत नाही, ते कुठेच मिळू शकत नाही.
दैवैकपरतां त्यक्त्वा बालबोधोपकल्पिताम् । निजं प्रयत्नम् आश्रित्य चित्तम् आदौ निरोधयेत्
नुसते नशीबावर अवलंबून राहू नये, कारण ते लहान मुलांच्या समजुतीसारखे आहे. आपली स्वतःची मेहनत घेतली पाहिजे आणि मनाची सुरुवातीला आवड घालावी.
आ विरिञ्चात् प्रवृत्तेन भ्रमेणाज्ञानरूपिणा । असद् एव सदाभासम् इदम् आलक्ष्यते ऽनघ
हे पापरहित, ब्रह्मदेवाच्या काळापासून चालत आलेल्या अज्ञानाच्या भ्रमामुळे हे खोटे जग नेहमी खरे वाटते.
अज्ञानभ्रमविस्तारमिथ्यैकाकृतयो ऽनघ । इमे देहा भ्रमन्तीह सर्व एवासदुत्थिताः
हे पापरहित, या सर्व देह अज्ञानाच्या भ्रमातूनच निर्माण झालेले आहेत आणि खोटेपणातूनच फिरत आहेत.
सङ्कल्पपुरुषस्येव देहस्यार्थे कदाचन । सुखदुःखविकारित्वं न कार्यं राम धीमता
हे बुद्धिमान राम, कल्पनेतल्या माणसासारखेच, शरीराच्या सुखदुःखाशी कधीच आसक्ती ठेवू नये.
दुःखम्लानमुखक्लेदी प्रसन्नात् क्लेदवर्जितात् । अपि चित्रनराद् देहनरस् तुच्छतरस् स्मृतः
दुःखाने ग्रासलेलं चेहरा ओलसर होतो, पण आनंदी चेहरा मात्र कोरडाच असतो. तसेच, अनेक माणसांमध्ये, मांसाने बनलेलं शरीर सर्वात क्षुल्लक मानलं जातं.
आधिव्याधिपरिम्लाने स्वयं क्लेदिनि नाशिनि । न तथा स्थिरता देहे चित्रपुंसि यथा किल
दुःख, आजार आणि वृद्धापकाळ यामुळे शरीर स्वतःच ओलसर आणि नाशवंत होतं; त्या अद्भुत पुरुषासारखी स्थिरता शरीरात कधीच नसते.
विनाशितो हि चित्रस्थो देहो नश्यति नान्यथा । अवश्यनाशो नाशात्मा स्वयं देहो विनश्यति
कल्पनेत असलेलं शरीर नाश पावल्याशिवाय राहत नाही; कारण शरीराचं मूळ स्वरूपच नाशवंत आहे, म्हणून ते आपोआप नष्ट होतंच.
पालितस् सुस्थिरां शोभाम् आदत्ते चित्रमानवः । देहस् तु पालितो ऽप्य् उच्चैर् नश्यत्य् एव न वर्धते
कल्पकतेने जगणारा माणूस आपली शोभा टिकवून ठेवतो, पण शरीर कितीही जपलं तरी ते शेवटी नाश पावते आणि वाढत नाही.
तेन श्रेष्ठश् चित्रदेहो नायं सङ्कल्पदेहकः । ये गुणाश् चित्रदेहे हि न ते सङ्कल्पदेहके
म्हणून कल्पनेतून निर्माण होणारे शरीर हे जास्त श्रेष्ठ आहे, फक्त इच्छेने बनणारे शरीर नव्हे. कारण कल्पनेच्या शरीरात जे गुण असतात, ते या इच्छेच्या शरीरात नसतात.
चित्रदेहाद् अपि जडाद् यो ऽयं तुच्छतरः किल । तस्मिन् मांसमये देहे केवास्था भवतो ऽनघ
कल्पनेतून निर्माण झालेले शरीर जरी जड आणि तुच्छ असले, तरी हे मांसाचे शरीर त्याहूनही अधिक तुच्छ आहे. म्हणून, पापरहित मित्रा, या मांसाच्या शरीरावर काय विश्वास ठेवायचा?