दर्शनद्वयम् अप्य् एतत् सत्यम् अत्यन्तसिद्धिदम् । यद् एकम् एतयोर् वेत्सि रम्यं तद् राम संश्रय
ही दोन्ही मते खरी आहेत आणि पूर्ण सिद्धी देणारी आहेत. या दोन्हींपैकी तुला जे आवडते, हे राम, त्याचाच आधार घे.
द्वाभ्याम् एवाथ वै ताभ्यां दर्शनाभ्याम् इहानघ । विहरन् कुरु कल्याणं रागद्वेषपरिक्षयात्
हे निष्पापा, या दोन्ही मतांनीच इथे मोकळेपणाने वावर, आणि आसक्ती व द्वेष संपल्यावर नेहमी चांगलेच कर.
यत् किञ्चिद् उचितं लोके यन् नभस्य् अथ यत् परे । तत् सर्वं प्राप्यते राम रागद्वेषपरिक्षयात्
जगात, आकाशात किंवा त्यापलीकडे जे काही योग्य आहे, ते सगळे, हे राम, आसक्ती व द्वेष संपल्यावर मिळते.
रागाहिहितया बुद्ध्या यादृग् राम विचेष्ट्यते । तत् तद् एव प्रयात्य् आशु मूढानां विपरीतताम्
हे राम, जी बुद्धी आसक्तीने बांधली गेली आहे, त्या मनाने जे जे करतात, तेच कर्म अज्ञ लोकांना लवकरच उलट परिणामाला नेते.
द्वेषदोषोपरुद्धासु न गुणाश् चित्तवृत्तिषु । पदं कुर्वन्ति दग्धासु स्थलीषु हरिणा इव
मनात द्वेष आणि दोष यांनी अडथळा आल्यावर, तिथे गुण रुजत नाहीत, जसं भाजलेल्या शेतात हरिण राहत नाहीत.
रागो द्वेषश् च सर्पौ द्वौ न निलीनौ मनोबिले । यस्य कल्पतरोस् तस्मात् किं नामाङ्ग न लभ्यते
ज्याच्या मनात इच्छा-पूर्ण करणारे झाड भरभराटलेलं आहे, त्याच्या हृदयात आसक्ती आणि द्वेष हे दोन साप लपून बसत नाहीत; मग अशा माणसाला काय मिळू शकत नाही?
ये हि प्राज्ञास् सुनियता विदग्धाश् शास्त्रशालिनः । रागद्वेषमयास् ते चेज् जम्बुकास् तद् धिग् अस्तु तान्
जे ज्ञानी, नीट शिस्तीतले, चतुर आणि शास्त्रपारंगत आहेत, पण तरीही जर त्यांच्यात आसक्ती आणि द्वेष भरलेले असतील, तर ते कोल्ह्यांसारखे आहेत; अशा लोकांचा तिरस्कारच असो.
मद् धनं भुक्तम् अन्येन धनं भुक्तं मयान्यतः । इत्थं संव्यवहारेहा को रागद्वेषयोः क्रमः
माझं धन दुसऱ्यानं उपभोगलं, दुसऱ्याचं धन मी उपभोगलं; अशा व्यवहारात आणि धावपळीत आसक्ती-द्वेषाला काही नियमच उरत नाही.
धनानि बन्धवो मित्रं पुनर् आयान्ति यान्ति च । किम् एतेषु नरः प्राज्ञो रज्यते वा विरज्यते
संपत्ती, नातेवाईक, मित्र हे येतात आणि जातात. सुज्ञ माणूस या गोष्टींमध्ये आसक्त होतो का, की त्याच्यापासून अलिप्त राहतो?
भावाभावभवाभोगा मायेयं पारमेश्वरी । संसाररचनासर्पी प्रसक्तं प्रदहत्य् अलम्
अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा अनुभव हीच एक मोठी माया आहे. संसाराची ही सर्पासारखी रचना, ज्यात जो कोणी गुंततो त्याला ती पूर्णपणे जाळून टाकते.
न धनं न जनो नास्मि सत्यं राघव वस्तुतः । मिथ्यैव मिथ्यावलितम् इतीदं परिलक्ष्यते
ना संपत्ती खरी आहे, ना लोक खरे आहेत, ना मी स्वतः खरा आहे, हे खरे सांगतो राघव. हे सर्व खोटेच आहे, फक्त खोटेपणात उमटलेली सावली आहे.
आद्यन्तयोस् सर्वम् असन् मध्ये ऽप्य् अस्थिरम् आधिमत् । क्व बध्नातु धृतिं धीरो ह्य् अन्यकल्पितखद्रुमे
सर्व गोष्टींचा आरंभ आणि अंत खोटाच असतो, आणि मधल्या काळातही त्या स्थिर राहत नाहीत, जरी त्या खऱ्या वाटल्या तरी. मग दुसऱ्याने कल्पिलेल्या झाडात सुज्ञ माणूस आपली स्थिरता कुठे बांधणार?
एकेन कल्पिता खे स्त्री भुङ्क्ते तां दूरगो ऽपरः । इतीयम् अङ्ग संसाररचना नेतरः क्रमः
एक जण आकाशात स्त्रीची कल्पना करून तिचा आनंद घेतो, तर दुसरा दूर असलेला तसा करत नाही. हेच बघ, हा संसार असा बनलेला आहे; दुसऱ्या प्रकारे नाही.
इहाजवञ्जवीभावम् इमम् आकुलम् आततम् । गन्धर्वपुरनिर्माणविनाशेन समं विदुः
इथला हा अस्थिर आणि पसरणारा अवस्थेला, गंधर्वांच्या नगरीसारख्या निर्मिती आणि नाशासारखेच समजतात.
स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असद् एवेदम् उत्थितम् । कालदैर्घ्यधिया जातप्रत्ययं जातम् अद्य वः
स्वप्नात किंवा कल्पनेत उभ्या राहिलेल्या नगरीसारखेच हे खरे नाही, पण काळ लांब असल्यामुळे आज तुमच्यात त्यावर विश्वास निर्माण झाला आहे.
नासि नायं पटो नार्थो विद्यते भित्तिभागवान् । सङ्कल्पकलनैवेयम् अभ्यासात् पुष्टतां गता
तू नाहीस, हा कापडही नाही, आणि भिंतीत काही अर्थ नाही; फक्त पुन्हा पुन्हा कल्पना केल्यामुळेच हे सगळे खरे वाटू लागले आहे.
सुषुप्तसंस्थितो नित्यं वितते शाश्वते पदे । न कश्चिद् एव परमे भवान् आत्मनि संस्थितः
तू ज्या सर्वोच्च आत्म्यात नेहमीच स्थित आहेस, त्या विशाल आणि शाश्वत अवस्थेत, गाढ झोपेसारखा, तिथे कुणीही वेगळा अस्तित्वात नाही.
सर्वं तत्रस्थ एवेदं सुषुप्तपदविच्युतः । परिपश्यसि संसारदीर्घस्वप्नम् उरुभ्रमम्
हे सर्व काही फक्त तिथेच आहे; गाढ झोपेच्या अवस्थेतून दूर गेल्यावर, तू हा संसाराचा मोठा आणि भटकणारा स्वप्नरूप प्रवास पाहतोस.
अज्ञाननिद्रासुघनस्वस्वभावान् मनाक् च्युतः । संसारस्वप्नसम्भ्रान्तो भवान् अयम् इह स्थितः
अज्ञानरूपी झोपेने पूर्ण भरलेल्या आपल्या मूळ स्वरूपातून थोडा दूर गेल्यावर, तू या संसारस्वप्नात गोंधळलेला इथे उभा आहेस.
तद् एतां विततां निद्रां घनाज्ञानमयात्मिकाम् । त्यजालक्ष्मीम् इव प्राप्तनिधानः पुरुषोत्तम
म्हणून, हे श्रेष्ठ पुरुषा, जशी खजिना सापडल्यावर माणूस दारिद्र्य सोडतो, तशी ही सर्वत्र पसरलेली, गाढ अज्ञानाने बनलेली झोप तू सोडून दे.
प्रबोधम् एहि पश्याच्छम् आत्मानम् उदितं सदा । निर्विकल्पचिदाभासं प्रातः पद्मो रविं यथा
जागृत हो आणि आपल्या शांत, नेहमी उजळणाऱ्या स्वरूपाकडे पाहा. ती चेतनेची अढळ प्रभा आहे, जशी सकाळच्या सूर्याकडे उमललेला कमळ पाहतो.
प्रबुध्यस्व प्रबुध्यस्व पुनः पुनर् अयं मया । प्रबोध्यसे महाबाहो पश्यात्मार्कम् अनामयम्
जाग, जाग, पुन्हा पुन्हा मी तुला जागवत आहे. हे महाबाहू, जागा आणि आपल्या निर्दोष अंतर्यातल्या सूर्याचं दर्शन कर.
मयैतेनातिशीतेन वृष्टेन ज्ञानवारिणा । सुशब्दशालिना राम घनेनेवासि बोधितः
हे राम, या शीतल आणि निर्मळ ज्ञानाच्या पावसाने, सुंदर शब्दांनी भरलेल्या मेघासारखा मी तुला जागृत केलं आहे.
बोधम् आसादय परं प्रबुद्धो ऽस्य् एव राघव । सत्यम् आलोकयालीकं त्यक्त्वेमं जागतं भ्रमम्
हे राघव, आता तू जागृत झाला आहेस, म्हणून सर्वोच्च ज्ञान प्राप्त कर. सत्य पाहा, असत्य सोड आणि या जगाच्या भ्रमातून मुक्त हो.
न ते जन्म न ते दुःखं न दोषस् ते न ते भ्रमः । सर्वसङ्कल्पमुक्तस् त्वं स्वात्मनात्मनि संस्थितः
तुला जन्म नाही, तुला दुःख नाही, तुझी चूक नाही, तुला भ्रम नाही; सर्व कल्पनांपासून मुक्त होऊन, तू स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर आहेस.
परिगलितविकल्पदोषजालस् समसितसारसुषुप्तसोम्यवृत्तिः । अतिविततम् इदं च सोम्यरूपं समुपशमात्मनि तिष्ठ हे महात्मन्
सर्व चुकीच्या कल्पना विरघळून गेल्यावर, सारात स्थिर राहून, गाढ झोपेसारख्या शांत अवस्थेत, हे महात्मा, या सर्वत्र पसरलेल्या शांत स्वरूपात स्वतःच्या शांत आत्म्यातच राहा.
इत्य् आकर्णयति स्वच्छसमचेतसि राघवे । विश्रान्ते स्वात्मनि स्वैरं परमानन्दम् आगते
राघव ऐकत असताना, त्याचे मन निर्मळ आणि शांत झाले, स्वतःच्या आत्म्यात विश्रांती घेत, त्याच्यात सहजपणे परमआनंद प्रकट झाला.
तत्रस्थेषु च सर्वेषु तेषूपशमशालिषु । अपरिक्षुब्धचित्तेषु स्थितेष्व् अभ्युदितात्मसु
तेथे उपस्थित सर्वजण शांततेने भरलेले होते, त्यांचे मन अस्थिर नव्हते, आणि ते जागृत अवस्थेत स्वतःमध्ये स्थिर झाले होते.
संशान्तसकलस्पन्दशब्दसंव्यवहारिणि । सभाभोगे स्थिते सोम्ये रात्राव् इव महीतले
सर्व हालचाली आणि आवाज पूर्णपणे शांत झाल्यावर, सभेतले लोक गप्प आणि प्रसन्न बसले होते, जणू काही रात्रीच्या वेळी पृथ्वीवर जशी शांतता असते तशी.
प्रमूकमुग्धघण्टासु निषण्णासु नभस्तले । शृण्वन्तीष्व् इव शुद्धासु पताकासु वचो मुनेः
आकाशात लटकलेल्या घंटा आणि शुद्ध पताका जणू काही मुनिवरांच्या शब्दांकडे लक्ष देत शांतपणे उभ्या होत्या.