वरतल्पगतो येन स्वप्ने देहेन दिक्तटम् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
राम, जेव्हा तू आपल्या पलंगावर झोपलेला असतोस, तेव्हा स्वप्नात दुसऱ्या देहाने दूरदूरच्या प्रदेशांत भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
जागरायां मनोराज्ये येन स्वर्गपुरान्तरम् । परिभ्रमसि मेरुं वा स देहस् ते क्व संस्थितः
जागेपणी, मनाच्या राज्यात, तू स्वर्गातील नगरे किंवा अगदी मेरू पर्वतावरही भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
स्वप्नेष्व् अपि च यस् स्वप्नस् तत्र येन महीतटान् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
हे राम, स्वप्नातही जेव्हा पुन्हा स्वप्न पडतं आणि तू वेगळ्या देहाने या पृथ्वीवर भटकतोस, तेव्हा तुझा तो देह नेमका कुठे असतो?
गतैर् देहैर् मनोराज्ये महाविभवभूमिषु । परिभ्रमसि येनेह स देहस् ते क्व संस्थितः
मनाच्या राज्यात, गेलेल्या देहांनी, जेव्हा तू मोठ्या वैभवाच्या प्रदेशांत फिरतोस, तेव्हा हे सर्व तू कोणत्या देहाने करतोस आणि तो देह कुठे आहे?
मनोराज्ये मनोराज्ये विचित्रा या जगत्क्रियाः । प्रकरोषि महाबाहो यैर् देहैस् ते क्व संस्थिताः
मनाच्या राज्यात, हे महाबाहु, तू असंख्य अद्भुत कृत्यं अनेक देहांनी करतोस, तर तुझे ते सर्व देह कुठे आहेत?
विलासिन्यानुरागिण्या येन सङ्कल्पकान्तया । निर्वृतिं यासि देहेन स देहस् ते क्व संस्थितः
कल्पनेतील प्रियेसोबत, इच्छा झालेल्या देहाने, जेव्हा तू आनंद अनुभवतोस, तेव्हा तुझा तो देह कुठे असतो?
एते राम यथा देहा मानसस्पन्दसन्मयाः । तथैव तादृगारम्भो देहो ऽयं मानसस् स्मृतः
हे राम, जसं हे शरीर मनाच्या हालचालींनी तयार झालं आहे, तसंच हे शरीरही मनाच्या इच्छेने घडलेलं मानलं जातं.
इदं धनम् अयं देहो देशो ऽयम् इति यो भ्रमः । तत् सर्वं चित्तवीर्यस्य सङ्कल्पस्य विजृम्भितम्
‘हे धन आहे’, ‘हे शरीर आहे’, ‘हा प्रदेश आहे’ असे जे समज आहेत, ते सगळं मनाच्या ठाम इच्छेच्या सामर्थ्याचं प्रकट रूप आहे.
दीर्घं स्वप्नम् इमं विद्धि दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं रघुनन्दन
रघुनंदना, हा संसार म्हणजे एक दीर्घ स्वप्न आहे, किंवा मनाचा दीर्घ काळ गोंधळ आहे, किंवा कल्पनेचं लांबच लांब राज्य आहे, असं समज.
प्रबोधम् एष्यसि यदा परम् आत्मेच्छया स्वया । द्रक्ष्यसि त्वं तदा सम्यग् इदम् ऊर्ध्वाद् अधो यथा
जेव्हा तू आपल्या सर्वोच्च इच्छेने जागृत होशील, तेव्हा वरखाली सगळं जसं आहे तसं तुला खरं खरं दिसेल.
स्वप्नसङ्कल्पकलने यथान्येव जगत्स्थितिः । तथैवेयं हि सङ्कल्पकलना काचिद् एव ह
जसा स्वप्न किंवा कल्पनेचे विचार संपले की जग वेगळं वाटतं, तसंच हेही सगळं फक्त मनाच्या कल्पनेचं एक रूप आहे.
यथा पूर्वं मयोत्पत्तिः प्रोक्ता कमलजन्मनः । मनसस् स्वयम् एवान्तस् सङ्कल्पकलनोद्भवा
जसं मी आधी कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्माची उत्पत्ती सांगितली, तसंच मनाच्या आत सगळं काही कल्पनेतूनच निर्माण होतं.
विचित्ररचनोपेतम् अनन्तशतविभ्रमम् । सङ्कल्पकलनामात्रं तथेदम् अवभासते
अनेक विचित्र रचना आणि अनंत भ्रमांनी भरलेलं हे सर्व काही फक्त मनाच्या कल्पनेचं रूप आहे असं भासतं.
यथा कलित आभासो मनसो ऽब्जजतागतौ । देहवच् चिन्तितो देहस् स्थितो ऽन्यस् तद्वद् एव हि
जसं मनात कमलातून जन्मलेल्या प्रवासात एखाद्या देहाचा विचार केला की तो देह जणू उभा राहतो, आणि दुसरा वेगळा देह असतो, तसंच इथेही आहे.
प्राक्प्रवाहचिराभ्यस्तो वासनाविलयेन यः । तथैव दृश्यते देहस् तदाकृत्युदयेन सः
जसा एखादा देह एखाद्या प्रवाहाला फार दिवस जुळवून घेतला असेल, आणि मग त्या प्रवृत्तींचा नाश झाला तरी, तो देह तसाच दिसतो, कारण त्याचाच आकार पुन्हा पुन्हा प्रकटतो.
पौरुषेण प्रयत्नेन सङ्कल्पो ह्य् अयम् एव चेत् । अन्यथा भाव्यते राम भूयते तद् इहान्यथा
हे राम, केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि ठाम निश्चयानेच हा संकल्प निर्माण होतो; अन्यथा, जर मनात वेगळे विचार आले, तर त्याचे फळही इथे वेगळेच मिळते.
अयं सो ऽहं ममायं च संसार इति भाविते । सत्यो ऽयं भासते राम भावनादार्ढ्यसम्भवः
‘मी हाच आहे, हे माझे आहे, हा संसार आहे’ असे जेव्हा मनाशी ठामपणे ठरवले जाते, तेव्हा, हे राम, तो विचार खरा वाटू लागतो, कारण त्या भावनेची दृढता असते.
भावितं तीव्रवेगेन यद् एवाशु तद् एव च । सर्वत्र दृश्यते राम कान्तेवात्यन्तवल्लभा
हे राम, जो विचार तीव्र वेगाने आणि जोरात केला जातो, तो लगेच सर्वत्र दिसू लागतो, जशी प्रिय पत्नी सर्वात जास्त प्रिय वाटते.
अहर्व्यापृतिर् अभ्यस्ता यथा स्वप्ने ऽपि दृश्यते । तथा सम्भावनाभ्यस्तस् संसारो ऽप्य् अवलोक्यते
जसं दिवसभर मन लावून केलेलं काम स्वप्नातही दिसतं, तसंच वारंवार कल्पना केल्यामुळे हा संसारही आपल्याला खरा वाटू लागतो.
यथा स्वप्नावधौ क्षिप्रम् अहर्वद् अवभासते । तथेदं सर्वकालस्थम् अपि संलक्ष्यते चिरम्
जसं दिवसभर घडलेली घटनं झोपेत क्षणात डोळ्यांसमोर येतात, तसंच हा जगही कायम असला तरी आपल्याला फार काळ टिकून आहे असं भासतं.
व्योमन्य् एव यथा तापसन्तप्ते दृश्यते सरित् । धराप्य् अविद्यमानैव सङ्कल्पाद् दृश्यते तथा
जसं उन्हाने तापलेल्या आकाशात नदी दिसते, तसंच प्रत्यक्षात नसलेली ही पृथ्वी फक्त आपल्या कल्पनेमुळे दिसते.
दृश्यते दृष्टिवैरूप्याद् यथा व्योमनि पिञ्छिका । तथैवेयं जगल्लक्ष्मीर् दुर्ज्ञानाद् एव भासते
जसं डोळ्याला दोष आल्यामुळे आकाशात रेघ दिसते, तसंच अज्ञानामुळे हे जगाचं वैभव आपल्याला खऱ्यासारखं भासू लागतं.
भीरुर् अप्य् एति न यथा स्वसङ्कल्पेषु सम्भ्रमम् । स्वसङ्कल्पे ऽपि संसारे न तथैति भयं सुधीः
जसा एखादा भित्रा माणूस आपल्या स्वतःच्या विचारांनी गोंधळून जात नाही, तसाच ज्ञानी माणूस आपल्या कल्पनेतल्या या जगातही भीती अनुभवत नाही.
स्व एव हि स्वभावो ऽयम् इत्थं सम्प्रति भासते । संसारसरणिस्थित्या कस्मात् को ऽत्र विभाति किम्
आपला स्वतःचाच स्वभाव असा दिसतो आहे; या संसाराच्या वाटेवर चालताना, इथे खरं तर काय, कोण किंवा कसं काही दिसतंय असं काय आहे?
स एव किञ्चित् संशोध्यश् शुद्ध्या विमलतां गते । तस्मिन् न दृश्यते राम मोहो ऽयं जागतश् चलः
तोच स्वभाव जर थोडा जरी शुद्ध झाला आणि निर्मळपणाला पोहोचला, तर त्या अवस्थेत, हे राम, या जगाचा हा चंचल भ्रम दिसत नाही.
सम्यगालोकमात्रेण स्वभावश् शुद्धिम् ऋच्छति । न गृह्णाति मलं भूयस् ताम्रताम् इव काञ्चनम्
फक्त योग्य रीतीने पाहिलं तरी आपला स्वभाव शुद्ध होतो; तो पुन्हा मळकटपणा घेत नाही, जसं सोनं तांब्यासारखं काळं पडत नाही.
आभासमात्रम् एवैतन् न सन् नासज् जगत्त्रयम् । इत्य् अन्यकलनात्यागं सम्यगालोकनं विदुः
हे त्रैलोक्य फक्त भास आहे, ते ना खरं आहे ना खोटं. दुसऱ्या सगळ्या कल्पना सोडून देणं, ह्यालाच खरी दृष्टी म्हणतात.
मरणं जीवितं स्वर्गो ज्ञानम् अज्ञानम् एव च । चिदाभासाद् ऋते नास्तीत्य् एकता सम्यगीक्षणम्
मरण, जीवन, स्वर्ग, ज्ञान आणि अज्ञान — हे सगळं चैतन्याच्या प्रतिबिंबाशिवाय अस्तित्वात नाही. ही एकता ओळखणं, ह्यालाच खरी दृष्टी म्हणतात.
त्वमहन्तादिसंसारम् इदम् एता दिशो दश । सर्वं स्वाभासम् एवेति सम्यगालोकनं विदुः
‘मी’, ‘तू’ आणि बाकी सगळं, दहा दिशांतला हा संसार — हे सगळं फक्त आपल्या भासाप्रमाणे आहे, असं ज्यांना कळतं त्यांना ही खरी दृष्टी मिळते.
सदसन्मयसंसारे यथाभूतार्थदर्शनात् । नास्तम् एति न चोदेति सम्यगालोकनान् मनः
खरं आणि खोटं अशा मिश्र जगात, वस्तू जशा आहेत तशाच पाहिल्यावर मन न मावळतं ना उगवतं; ही खरी दृष्टी मिळाल्याचं फळ आहे.