परमार्थावबोधाय दोषापाकरणाय च । शृणु राघव तत्त्वेन वक्ष्यमाणम् इदं मया
खऱ्या समजुतीसाठी आणि चुकांची दूर करण्यासाठी, हे राघव, मी तुला जे सांगतोय ते नीट ऐक.
अस्थिस्थूणं नवद्वारं रक्तमांसावलेपनम् । शरीरसदनं राम न केनचिद् इदं कृतम्
हे शरीर म्हणजे हाडांचा कळस, नऊ दारे असलेलं, रक्त-मांसाने माखलेलं घर आहे, राम, हे कुणी बनवलेलं नाही.
आभासमात्रम् एवेदम् इत्थम् एवावभासते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारं सद् असच् च व्यवस्थितम्
हे फक्त भास आहे; जसं दोन चंद्र दिसतात तसा भ्रम वाटतो, खरं आणि खोटं दोन्ही एकत्र दिसतं.
द्विचन्द्रविभ्रमविधौ द्विचन्द्रत्वं सद् एव हि । वस्तुतश् चैक एवेन्दुस् स्थितिर् देहे तथैव हि
दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमात खरा चंद्र एकच असतो; तसंच शरीराबद्दलही, प्रत्यक्षात ते एकच आहे.
देहप्रत्ययकाले हि देहो ऽयं सन् व्यवस्थितः । असन्न् एव वस्तुतस् स प्रोक्तस् सदसदात्मकः
शरीर जाणवताना हे शरीर खरं वाटतं; पण खऱ्या अर्थानं ते नाहीच आहे, कारण त्याला अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीचं स्वरूप आहे.
स्वप्नस् स्वप्नविधौ सत्यस् त्व् अन्यदा स मुधैव हि । बुद्बुदो बुद्बुदविधौ सत्यो मिथ्यैव चान्यदा
स्वप्न असताना स्वप्न खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटंच असतं; फुग्याचा फुगा असताना तो खरा वाटतो, पण नंतर तो नाहीसा होतो.
देहो देहावधौ सत्यो ऽप्य् असत्य इतरावधौ । प्रतिभासावधौ तापे जलं सद् असद् अन्यदा
शरीर जिवंत असताना ते खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटं ठरतं; मृगजळात पाणी दिसतं, पण प्रत्यक्षात ते नसतं.
प्रतिभासावधौ देहस् सन्न् असंस् त्व् अन्यदा स्मृतः । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति भासते
दिसताना शरीर खरं मानलं जातं, पण दुसऱ्या वेळी ते नसल्याचं समजलं जातं; म्हणून हे सर्व फक्त भासच आहे असं आत्ता दिसतं.
अयं नामाहम् इत्य् अन्तर् गृहीतमननं स्थितम्
‘मी अमुक आहे’ अशी जी कल्पना आहे, ती मनातच धरून ठेवलेली असते.
मांसास्थिमयनिर्माणं देहो नान्यद् इति भ्रमम् । त्यज सङ्कल्पनिर्माणा देहास् सन्ति सहस्रशः
मांस आणि हाडांनी बनलेला हा देह म्हणजेच मी आहे, अशी समजूत ही फक्त भ्रम आहे. ही कल्पनेतून निर्माण झालेली चुकीची धारणा सोडून दे, कारण अशा देहांच्या हजारो कल्पना मनात तयार होतात.
वरतल्पगतो येन स्वप्ने देहेन दिक्तटम् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
राम, जेव्हा तू आपल्या पलंगावर झोपलेला असतोस, तेव्हा स्वप्नात दुसऱ्या देहाने दूरदूरच्या प्रदेशांत भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
जागरायां मनोराज्ये येन स्वर्गपुरान्तरम् । परिभ्रमसि मेरुं वा स देहस् ते क्व संस्थितः
जागेपणी, मनाच्या राज्यात, तू स्वर्गातील नगरे किंवा अगदी मेरू पर्वतावरही भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
स्वप्नेष्व् अपि च यस् स्वप्नस् तत्र येन महीतटान् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
हे राम, स्वप्नातही जेव्हा पुन्हा स्वप्न पडतं आणि तू वेगळ्या देहाने या पृथ्वीवर भटकतोस, तेव्हा तुझा तो देह नेमका कुठे असतो?
गतैर् देहैर् मनोराज्ये महाविभवभूमिषु । परिभ्रमसि येनेह स देहस् ते क्व संस्थितः
मनाच्या राज्यात, गेलेल्या देहांनी, जेव्हा तू मोठ्या वैभवाच्या प्रदेशांत फिरतोस, तेव्हा हे सर्व तू कोणत्या देहाने करतोस आणि तो देह कुठे आहे?
मनोराज्ये मनोराज्ये विचित्रा या जगत्क्रियाः । प्रकरोषि महाबाहो यैर् देहैस् ते क्व संस्थिताः
मनाच्या राज्यात, हे महाबाहु, तू असंख्य अद्भुत कृत्यं अनेक देहांनी करतोस, तर तुझे ते सर्व देह कुठे आहेत?
विलासिन्यानुरागिण्या येन सङ्कल्पकान्तया । निर्वृतिं यासि देहेन स देहस् ते क्व संस्थितः
कल्पनेतील प्रियेसोबत, इच्छा झालेल्या देहाने, जेव्हा तू आनंद अनुभवतोस, तेव्हा तुझा तो देह कुठे असतो?
एते राम यथा देहा मानसस्पन्दसन्मयाः । तथैव तादृगारम्भो देहो ऽयं मानसस् स्मृतः
हे राम, जसं हे शरीर मनाच्या हालचालींनी तयार झालं आहे, तसंच हे शरीरही मनाच्या इच्छेने घडलेलं मानलं जातं.
इदं धनम् अयं देहो देशो ऽयम् इति यो भ्रमः । तत् सर्वं चित्तवीर्यस्य सङ्कल्पस्य विजृम्भितम्
‘हे धन आहे’, ‘हे शरीर आहे’, ‘हा प्रदेश आहे’ असे जे समज आहेत, ते सगळं मनाच्या ठाम इच्छेच्या सामर्थ्याचं प्रकट रूप आहे.
दीर्घं स्वप्नम् इमं विद्धि दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं रघुनन्दन
रघुनंदना, हा संसार म्हणजे एक दीर्घ स्वप्न आहे, किंवा मनाचा दीर्घ काळ गोंधळ आहे, किंवा कल्पनेचं लांबच लांब राज्य आहे, असं समज.
प्रबोधम् एष्यसि यदा परम् आत्मेच्छया स्वया । द्रक्ष्यसि त्वं तदा सम्यग् इदम् ऊर्ध्वाद् अधो यथा
जेव्हा तू आपल्या सर्वोच्च इच्छेने जागृत होशील, तेव्हा वरखाली सगळं जसं आहे तसं तुला खरं खरं दिसेल.
स्वप्नसङ्कल्पकलने यथान्येव जगत्स्थितिः । तथैवेयं हि सङ्कल्पकलना काचिद् एव ह
जसा स्वप्न किंवा कल्पनेचे विचार संपले की जग वेगळं वाटतं, तसंच हेही सगळं फक्त मनाच्या कल्पनेचं एक रूप आहे.
यथा पूर्वं मयोत्पत्तिः प्रोक्ता कमलजन्मनः । मनसस् स्वयम् एवान्तस् सङ्कल्पकलनोद्भवा
जसं मी आधी कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्माची उत्पत्ती सांगितली, तसंच मनाच्या आत सगळं काही कल्पनेतूनच निर्माण होतं.
विचित्ररचनोपेतम् अनन्तशतविभ्रमम् । सङ्कल्पकलनामात्रं तथेदम् अवभासते
अनेक विचित्र रचना आणि अनंत भ्रमांनी भरलेलं हे सर्व काही फक्त मनाच्या कल्पनेचं रूप आहे असं भासतं.
यथा कलित आभासो मनसो ऽब्जजतागतौ । देहवच् चिन्तितो देहस् स्थितो ऽन्यस् तद्वद् एव हि
जसं मनात कमलातून जन्मलेल्या प्रवासात एखाद्या देहाचा विचार केला की तो देह जणू उभा राहतो, आणि दुसरा वेगळा देह असतो, तसंच इथेही आहे.
प्राक्प्रवाहचिराभ्यस्तो वासनाविलयेन यः । तथैव दृश्यते देहस् तदाकृत्युदयेन सः
जसा एखादा देह एखाद्या प्रवाहाला फार दिवस जुळवून घेतला असेल, आणि मग त्या प्रवृत्तींचा नाश झाला तरी, तो देह तसाच दिसतो, कारण त्याचाच आकार पुन्हा पुन्हा प्रकटतो.
पौरुषेण प्रयत्नेन सङ्कल्पो ह्य् अयम् एव चेत् । अन्यथा भाव्यते राम भूयते तद् इहान्यथा
हे राम, केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि ठाम निश्चयानेच हा संकल्प निर्माण होतो; अन्यथा, जर मनात वेगळे विचार आले, तर त्याचे फळही इथे वेगळेच मिळते.
अयं सो ऽहं ममायं च संसार इति भाविते । सत्यो ऽयं भासते राम भावनादार्ढ्यसम्भवः
‘मी हाच आहे, हे माझे आहे, हा संसार आहे’ असे जेव्हा मनाशी ठामपणे ठरवले जाते, तेव्हा, हे राम, तो विचार खरा वाटू लागतो, कारण त्या भावनेची दृढता असते.
भावितं तीव्रवेगेन यद् एवाशु तद् एव च । सर्वत्र दृश्यते राम कान्तेवात्यन्तवल्लभा
हे राम, जो विचार तीव्र वेगाने आणि जोरात केला जातो, तो लगेच सर्वत्र दिसू लागतो, जशी प्रिय पत्नी सर्वात जास्त प्रिय वाटते.
अहर्व्यापृतिर् अभ्यस्ता यथा स्वप्ने ऽपि दृश्यते । तथा सम्भावनाभ्यस्तस् संसारो ऽप्य् अवलोक्यते
जसं दिवसभर मन लावून केलेलं काम स्वप्नातही दिसतं, तसंच वारंवार कल्पना केल्यामुळे हा संसारही आपल्याला खरा वाटू लागतो.
यथा स्वप्नावधौ क्षिप्रम् अहर्वद् अवभासते । तथेदं सर्वकालस्थम् अपि संलक्ष्यते चिरम्
जसं दिवसभर घडलेली घटनं झोपेत क्षणात डोळ्यांसमोर येतात, तसंच हा जगही कायम असला तरी आपल्याला फार काळ टिकून आहे असं भासतं.