एवं भुसुण्डवृत्तान्तः कथितस् ते मयानघ । अनया प्रज्ञया तीर्णो भुसुण्डो मोहसङ्कटात्
हे निष्पापा, मी तुला भुसुण्डाची गोष्ट सांगितली. या ज्ञानामुळे भुसुण्डाने मोहाच्या संकटातून सुटका केली.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य स्वप्राणाभ्यासपूर्विकाम् । भुसुण्डवन् महाबाहो भव तीर्णभवार्णवः
स्वतःच्या आत्मचिंतनाच्या सरावाने मिळणाऱ्या या दृष्टीला धरून, हे महाबाहो, भुसुण्डासारखा तूही संसाररूपी समुद्र पार कर.
यथा ज्ञानेन योगेन सन्तताभ्यासजन्मना । भुसुण्डो ऽवाप्तवान् प्राप्यं तथा साधय तत् पदम्
जसं भुसुंडानं सतत अभ्यासातून, ज्ञान आणि योगाने साध्य ते मिळवलं, तसं तूही त्या अवस्थेला पोहोचण्यासाठी प्रयत्न कर.
असक्तबुद्धयस् सन्तो भुसुण्डवद् अवस्थितिम् । प्राप्नुवन्ति परे तत्त्वे प्राणापानावलोकिनः
ज्यांची बुद्धी आसक्त नाही, जे प्राण-अपानाचं निरीक्षण करतात, असे ज्ञानी लोक भुसुंडासारखीच स्थिती, म्हणजेच परम तत्त्वातली स्थिती, प्राप्त करतात.
एता विचित्रा भवता श्रुता विज्ञानदृष्टयः । इदानीं धियम् आलम्ब्य यथेच्छसि तथा कुरु
हे विविध ज्ञानाचे दृष्टिकोन तू ऐकलेस; आता आपल्या समजुतीवर आधार ठेवून, जसं वाटतं तसं कर.
भगवन् भवता भूमिभास्वता ज्ञानरश्मिभिः । हार्दम् उद्दामदौरात्म्यं प्रमृष्टम् अखिलं तमः
भगवंत, आपल्या तेजाने आणि ज्ञानाच्या किरणांनी, मनातली सगळी गडद वाईटता पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे.
प्रबुद्धास् स्मः प्रहृष्टास् स्मः प्रविष्टास् स्मस् स्वम् आस्पदम् । स्थितास् स्मो ज्ञातविज्ञेया भवन्तो ह्य् अपरा इव
आम्ही जागृत झालो आहोत, आनंदित झालो आहोत, आमच्या स्वतःच्या स्थानात प्रवेश केला आहे. आता आम्ही जे जाणायचे ते जाणले आहे आणि त्यात स्थिर झालो आहोत. खरं तर, आम्ही आता अगदी वेगळेच वाटतो.
अहो भुसुण्डचरितं परं विस्मयकारकम् । भगवन् भवता प्रोक्तम् उत्तमार्थावबोधदम्
अहो, भुसुंडाचं चरित्र खरंच फारच अद्भुत आहे! भगवंत, तुम्ही सांगितलेली ही कथा श्रेष्ठ अर्थाची खरी समज देणारी आहे.
भुसुण्डचरिते ब्रह्मन्न् एतस्मिन् यत् त्वया विभो । तच् छरीरगृहं प्रोक्तं मांसचर्मास्थिनिर्मितम्
ब्रह्मन्, या भुसुंडाच्या चरित्रात तुम्ही शरीराचं घर म्हणून जे वर्णन केलं, ते मांस, त्वचा आणि हाडांनी बनलेलं आहे असं सांगितलं आहे.
तत् केन नाम रचितं कुतो वा तत् समुत्थितम् । कथं वा स्थितिम् आयातं को वा तत्रावतिष्ठते
हे घर नेमकं कोणी तयार केलं? ते कुठून आलं? ते कसं निर्माण झालं आणि त्यात कोण राहतो?
परमार्थावबोधाय दोषापाकरणाय च । शृणु राघव तत्त्वेन वक्ष्यमाणम् इदं मया
खऱ्या समजुतीसाठी आणि चुकांची दूर करण्यासाठी, हे राघव, मी तुला जे सांगतोय ते नीट ऐक.
अस्थिस्थूणं नवद्वारं रक्तमांसावलेपनम् । शरीरसदनं राम न केनचिद् इदं कृतम्
हे शरीर म्हणजे हाडांचा कळस, नऊ दारे असलेलं, रक्त-मांसाने माखलेलं घर आहे, राम, हे कुणी बनवलेलं नाही.
आभासमात्रम् एवेदम् इत्थम् एवावभासते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारं सद् असच् च व्यवस्थितम्
हे फक्त भास आहे; जसं दोन चंद्र दिसतात तसा भ्रम वाटतो, खरं आणि खोटं दोन्ही एकत्र दिसतं.
द्विचन्द्रविभ्रमविधौ द्विचन्द्रत्वं सद् एव हि । वस्तुतश् चैक एवेन्दुस् स्थितिर् देहे तथैव हि
दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमात खरा चंद्र एकच असतो; तसंच शरीराबद्दलही, प्रत्यक्षात ते एकच आहे.
देहप्रत्ययकाले हि देहो ऽयं सन् व्यवस्थितः । असन्न् एव वस्तुतस् स प्रोक्तस् सदसदात्मकः
शरीर जाणवताना हे शरीर खरं वाटतं; पण खऱ्या अर्थानं ते नाहीच आहे, कारण त्याला अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीचं स्वरूप आहे.
स्वप्नस् स्वप्नविधौ सत्यस् त्व् अन्यदा स मुधैव हि । बुद्बुदो बुद्बुदविधौ सत्यो मिथ्यैव चान्यदा
स्वप्न असताना स्वप्न खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटंच असतं; फुग्याचा फुगा असताना तो खरा वाटतो, पण नंतर तो नाहीसा होतो.
देहो देहावधौ सत्यो ऽप्य् असत्य इतरावधौ । प्रतिभासावधौ तापे जलं सद् असद् अन्यदा
शरीर जिवंत असताना ते खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटं ठरतं; मृगजळात पाणी दिसतं, पण प्रत्यक्षात ते नसतं.
प्रतिभासावधौ देहस् सन्न् असंस् त्व् अन्यदा स्मृतः । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति भासते
दिसताना शरीर खरं मानलं जातं, पण दुसऱ्या वेळी ते नसल्याचं समजलं जातं; म्हणून हे सर्व फक्त भासच आहे असं आत्ता दिसतं.
अयं नामाहम् इत्य् अन्तर् गृहीतमननं स्थितम्
‘मी अमुक आहे’ अशी जी कल्पना आहे, ती मनातच धरून ठेवलेली असते.
मांसास्थिमयनिर्माणं देहो नान्यद् इति भ्रमम् । त्यज सङ्कल्पनिर्माणा देहास् सन्ति सहस्रशः
मांस आणि हाडांनी बनलेला हा देह म्हणजेच मी आहे, अशी समजूत ही फक्त भ्रम आहे. ही कल्पनेतून निर्माण झालेली चुकीची धारणा सोडून दे, कारण अशा देहांच्या हजारो कल्पना मनात तयार होतात.
वरतल्पगतो येन स्वप्ने देहेन दिक्तटम् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
राम, जेव्हा तू आपल्या पलंगावर झोपलेला असतोस, तेव्हा स्वप्नात दुसऱ्या देहाने दूरदूरच्या प्रदेशांत भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
जागरायां मनोराज्ये येन स्वर्गपुरान्तरम् । परिभ्रमसि मेरुं वा स देहस् ते क्व संस्थितः
जागेपणी, मनाच्या राज्यात, तू स्वर्गातील नगरे किंवा अगदी मेरू पर्वतावरही भटकतोस—मग तो तुझा देह नेमका कुठे आहे?
स्वप्नेष्व् अपि च यस् स्वप्नस् तत्र येन महीतटान् । परिभ्रमसि हे राम स देहस् ते क्व संस्थितः
हे राम, स्वप्नातही जेव्हा पुन्हा स्वप्न पडतं आणि तू वेगळ्या देहाने या पृथ्वीवर भटकतोस, तेव्हा तुझा तो देह नेमका कुठे असतो?
गतैर् देहैर् मनोराज्ये महाविभवभूमिषु । परिभ्रमसि येनेह स देहस् ते क्व संस्थितः
मनाच्या राज्यात, गेलेल्या देहांनी, जेव्हा तू मोठ्या वैभवाच्या प्रदेशांत फिरतोस, तेव्हा हे सर्व तू कोणत्या देहाने करतोस आणि तो देह कुठे आहे?
मनोराज्ये मनोराज्ये विचित्रा या जगत्क्रियाः । प्रकरोषि महाबाहो यैर् देहैस् ते क्व संस्थिताः
मनाच्या राज्यात, हे महाबाहु, तू असंख्य अद्भुत कृत्यं अनेक देहांनी करतोस, तर तुझे ते सर्व देह कुठे आहेत?
विलासिन्यानुरागिण्या येन सङ्कल्पकान्तया । निर्वृतिं यासि देहेन स देहस् ते क्व संस्थितः
कल्पनेतील प्रियेसोबत, इच्छा झालेल्या देहाने, जेव्हा तू आनंद अनुभवतोस, तेव्हा तुझा तो देह कुठे असतो?
एते राम यथा देहा मानसस्पन्दसन्मयाः । तथैव तादृगारम्भो देहो ऽयं मानसस् स्मृतः
हे राम, जसं हे शरीर मनाच्या हालचालींनी तयार झालं आहे, तसंच हे शरीरही मनाच्या इच्छेने घडलेलं मानलं जातं.
इदं धनम् अयं देहो देशो ऽयम् इति यो भ्रमः । तत् सर्वं चित्तवीर्यस्य सङ्कल्पस्य विजृम्भितम्
‘हे धन आहे’, ‘हे शरीर आहे’, ‘हा प्रदेश आहे’ असे जे समज आहेत, ते सगळं मनाच्या ठाम इच्छेच्या सामर्थ्याचं प्रकट रूप आहे.
दीर्घं स्वप्नम् इमं विद्धि दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं रघुनन्दन
रघुनंदना, हा संसार म्हणजे एक दीर्घ स्वप्न आहे, किंवा मनाचा दीर्घ काळ गोंधळ आहे, किंवा कल्पनेचं लांबच लांब राज्य आहे, असं समज.
प्रबोधम् एष्यसि यदा परम् आत्मेच्छया स्वया । द्रक्ष्यसि त्वं तदा सम्यग् इदम् ऊर्ध्वाद् अधो यथा
जेव्हा तू आपल्या सर्वोच्च इच्छेने जागृत होशील, तेव्हा वरखाली सगळं जसं आहे तसं तुला खरं खरं दिसेल.