मयि याते ततो दीर्घे गगनाध्वन्य् अदृश्यताम् । निवृत्तो ऽसौ विहङ्गेशो दुस्त्यजा सङ्गतिस् सताम्
मी आकाशमार्गावर खूप दूर गेल्यावर, तो पक्ष्यांचा राजा मला दिसेनासा झाला; सज्जनांची संगत सोडणं खरंच फार कठीण असतं.
अन्योऽन्यं मयि तस्मिंश् च तरङ्गक इवाम्बुधौ । व्योमन्य् अदृश्यतां याते गतस् स्मृत्या मुनीन् अहम्
मी आणि तो दोघं जसं आकाशात विरून गेलो, तसं समुद्रातल्या लाटांसारखं, तेव्हा मला ऋषींची आठवण झाली.
सप्तर्षिमण्डलं प्राप्य जायया परिपूजितः । विस्मयोत्फुल्लहृदयस् ततो ऽहं राघवावसम्
सप्तर्षींच्या मंडळात पोहोचल्यावर, माझ्या पत्नीने मला आदराने वंदन केलं; आश्चर्याने माझं हृदय फुलून आलं आणि मी तिथे राघवाबरोबर राहिलो.
भुसुण्डो भव्यतुण्डो ऽसौ तस्मिन् कल्पलतालये । समश् शान्तमना मान्यस् स्वसमाधानवान् अभूत्
तो शुभ चोचीचा भुसुंड त्या कल्पलतेच्या निवासात शांतचित्त, सर्वांचा मान्य, आणि आपल्या समाधीत स्थिर राहिला.
जीवत्य् अद्यापि मतिमांस् तस्मिन्न् एव लतादले । तत्रैव संस्थितो मेरोस् तथैव कनकद्रुमे
आजही तो ज्ञानी तिथेच त्या वेलील्या पानावर जगतो आहे, आणि मेरू पर्वताच्या सोन्याच्या झाडावर तसाच स्थिर आहे.
याते कृतयुगस्यादौ पुरा वर्षशतद्वये । सङ्गतो ऽहं भुसुण्डेन मेरौ शृङ्गद्रुमे ऽभवम्
पूर्वी कृतयुगाच्या सुरुवातीला दोनशे वर्षे गेल्यावर, मी मेरूच्या शिखरावरील झाडावर भुसुंडाशी भेटलो होतो.
अद्य राम कृते क्षीणे त्रेता सम्परिवर्तते । मध्ये त्रेतायुगस्यास्य जातस् त्वं रिपुसूदन
राम, आता कृतयुग संपून त्रेतायुग सुरू झाले आहे; या त्रेतायुगाच्या मधोमध, तू जन्माला आला आहेस, शत्रूंचा नाश करणारा.
पुनर् अद्याष्टमं वर्षं तत्रैवोपरि भूभृतः । मिलितो ऽभूद् भुसुण्डो ऽसौ तथैवाजररूपवान्
पुन्हा आज, आठव्या वर्षी, त्या पर्वताच्या शिखरावरच भुसुंडा तसाच वृद्धत्वरहित रूप घेऊन माझ्याशी भेटला.
इतीदं कथितं चित्रं भुसुण्डोदन्तम् उत्तमम् । श्रुत्वा विचार्य चैवान्तर् यद् युक्तं तत् समाचर
अशी ही भुसुण्डाचा अद्भुत आणि उत्तम कथा सांगितली आहे. हे सर्व ऐकून आणि मनन करून, जे योग्य वाटेल तेच करावे.
इति सुमुनिभुसुण्डसङ्कथां यो विमलमतिः प्रविचारयिष्यतीह । भवभयबहलां कुसंसृतिं स प्रसभम् असत्सरितं तरिष्यतीति
जो कोणी निर्मळ बुद्धीने या श्रेष्ठ भुसुण्ड ऋषीच्या संवादाचा विचार करील, तो या घनदाट, भयानक आणि खोट्या संसाररूपी प्रवाहाला नक्कीच पार करील.
एवं भुसुण्डवृत्तान्तः कथितस् ते मयानघ । अनया प्रज्ञया तीर्णो भुसुण्डो मोहसङ्कटात्
हे निष्पापा, मी तुला भुसुण्डाची गोष्ट सांगितली. या ज्ञानामुळे भुसुण्डाने मोहाच्या संकटातून सुटका केली.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य स्वप्राणाभ्यासपूर्विकाम् । भुसुण्डवन् महाबाहो भव तीर्णभवार्णवः
स्वतःच्या आत्मचिंतनाच्या सरावाने मिळणाऱ्या या दृष्टीला धरून, हे महाबाहो, भुसुण्डासारखा तूही संसाररूपी समुद्र पार कर.
यथा ज्ञानेन योगेन सन्तताभ्यासजन्मना । भुसुण्डो ऽवाप्तवान् प्राप्यं तथा साधय तत् पदम्
जसं भुसुंडानं सतत अभ्यासातून, ज्ञान आणि योगाने साध्य ते मिळवलं, तसं तूही त्या अवस्थेला पोहोचण्यासाठी प्रयत्न कर.
असक्तबुद्धयस् सन्तो भुसुण्डवद् अवस्थितिम् । प्राप्नुवन्ति परे तत्त्वे प्राणापानावलोकिनः
ज्यांची बुद्धी आसक्त नाही, जे प्राण-अपानाचं निरीक्षण करतात, असे ज्ञानी लोक भुसुंडासारखीच स्थिती, म्हणजेच परम तत्त्वातली स्थिती, प्राप्त करतात.
एता विचित्रा भवता श्रुता विज्ञानदृष्टयः । इदानीं धियम् आलम्ब्य यथेच्छसि तथा कुरु
हे विविध ज्ञानाचे दृष्टिकोन तू ऐकलेस; आता आपल्या समजुतीवर आधार ठेवून, जसं वाटतं तसं कर.
भगवन् भवता भूमिभास्वता ज्ञानरश्मिभिः । हार्दम् उद्दामदौरात्म्यं प्रमृष्टम् अखिलं तमः
भगवंत, आपल्या तेजाने आणि ज्ञानाच्या किरणांनी, मनातली सगळी गडद वाईटता पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे.
प्रबुद्धास् स्मः प्रहृष्टास् स्मः प्रविष्टास् स्मस् स्वम् आस्पदम् । स्थितास् स्मो ज्ञातविज्ञेया भवन्तो ह्य् अपरा इव
आम्ही जागृत झालो आहोत, आनंदित झालो आहोत, आमच्या स्वतःच्या स्थानात प्रवेश केला आहे. आता आम्ही जे जाणायचे ते जाणले आहे आणि त्यात स्थिर झालो आहोत. खरं तर, आम्ही आता अगदी वेगळेच वाटतो.
अहो भुसुण्डचरितं परं विस्मयकारकम् । भगवन् भवता प्रोक्तम् उत्तमार्थावबोधदम्
अहो, भुसुंडाचं चरित्र खरंच फारच अद्भुत आहे! भगवंत, तुम्ही सांगितलेली ही कथा श्रेष्ठ अर्थाची खरी समज देणारी आहे.
भुसुण्डचरिते ब्रह्मन्न् एतस्मिन् यत् त्वया विभो । तच् छरीरगृहं प्रोक्तं मांसचर्मास्थिनिर्मितम्
ब्रह्मन्, या भुसुंडाच्या चरित्रात तुम्ही शरीराचं घर म्हणून जे वर्णन केलं, ते मांस, त्वचा आणि हाडांनी बनलेलं आहे असं सांगितलं आहे.
तत् केन नाम रचितं कुतो वा तत् समुत्थितम् । कथं वा स्थितिम् आयातं को वा तत्रावतिष्ठते
हे घर नेमकं कोणी तयार केलं? ते कुठून आलं? ते कसं निर्माण झालं आणि त्यात कोण राहतो?
परमार्थावबोधाय दोषापाकरणाय च । शृणु राघव तत्त्वेन वक्ष्यमाणम् इदं मया
खऱ्या समजुतीसाठी आणि चुकांची दूर करण्यासाठी, हे राघव, मी तुला जे सांगतोय ते नीट ऐक.
अस्थिस्थूणं नवद्वारं रक्तमांसावलेपनम् । शरीरसदनं राम न केनचिद् इदं कृतम्
हे शरीर म्हणजे हाडांचा कळस, नऊ दारे असलेलं, रक्त-मांसाने माखलेलं घर आहे, राम, हे कुणी बनवलेलं नाही.
आभासमात्रम् एवेदम् इत्थम् एवावभासते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारं सद् असच् च व्यवस्थितम्
हे फक्त भास आहे; जसं दोन चंद्र दिसतात तसा भ्रम वाटतो, खरं आणि खोटं दोन्ही एकत्र दिसतं.
द्विचन्द्रविभ्रमविधौ द्विचन्द्रत्वं सद् एव हि । वस्तुतश् चैक एवेन्दुस् स्थितिर् देहे तथैव हि
दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमात खरा चंद्र एकच असतो; तसंच शरीराबद्दलही, प्रत्यक्षात ते एकच आहे.
देहप्रत्ययकाले हि देहो ऽयं सन् व्यवस्थितः । असन्न् एव वस्तुतस् स प्रोक्तस् सदसदात्मकः
शरीर जाणवताना हे शरीर खरं वाटतं; पण खऱ्या अर्थानं ते नाहीच आहे, कारण त्याला अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीचं स्वरूप आहे.
स्वप्नस् स्वप्नविधौ सत्यस् त्व् अन्यदा स मुधैव हि । बुद्बुदो बुद्बुदविधौ सत्यो मिथ्यैव चान्यदा
स्वप्न असताना स्वप्न खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटंच असतं; फुग्याचा फुगा असताना तो खरा वाटतो, पण नंतर तो नाहीसा होतो.
देहो देहावधौ सत्यो ऽप्य् असत्य इतरावधौ । प्रतिभासावधौ तापे जलं सद् असद् अन्यदा
शरीर जिवंत असताना ते खरं वाटतं, पण दुसऱ्या वेळी ते खोटं ठरतं; मृगजळात पाणी दिसतं, पण प्रत्यक्षात ते नसतं.
प्रतिभासावधौ देहस् सन्न् असंस् त्व् अन्यदा स्मृतः । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति भासते
दिसताना शरीर खरं मानलं जातं, पण दुसऱ्या वेळी ते नसल्याचं समजलं जातं; म्हणून हे सर्व फक्त भासच आहे असं आत्ता दिसतं.
अयं नामाहम् इत्य् अन्तर् गृहीतमननं स्थितम्
‘मी अमुक आहे’ अशी जी कल्पना आहे, ती मनातच धरून ठेवलेली असते.
मांसास्थिमयनिर्माणं देहो नान्यद् इति भ्रमम् । त्यज सङ्कल्पनिर्माणा देहास् सन्ति सहस्रशः
मांस आणि हाडांनी बनलेला हा देह म्हणजेच मी आहे, अशी समजूत ही फक्त भ्रम आहे. ही कल्पनेतून निर्माण झालेली चुकीची धारणा सोडून दे, कारण अशा देहांच्या हजारो कल्पना मनात तयार होतात.