प्राणे त्व् अस्तङ्गते बाह्याद् अपानः प्रोदयेत् क्षणात् । आतपे परितो नष्टे छायेवाशु पदे नवा
जेव्हा प्राण बाहेर शांत होतो, तेव्हा अपान क्षणातच उगवतो, जणू सर्वत्र सूर्यप्रकाश नाहीसा झाला की नवीन सावली उमटते.
प्राणजन्मावनौ नष्टम् अपानं विद्धि सन्मते । अपानजन्मभूमौ च प्राणं नष्टम् अवैहि हि
हे ज्ञानी, जेव्हा प्राणाचा जन्म होतो, तेव्हा अपान पृथ्वीमध्ये लुप्त होतो; आणि जेव्हा अपानाचा जन्म होतो, तेव्हा त्याच्या जागी प्राण नाहीसा होतो.
अस्तङ्गतवति प्राणे त्व् अपाने ऽभ्युदयोन्मुखे । बहिःकुम्भकम् आलम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते
प्राण शांत झाल्यावर आणि अपान उगवण्याच्या तयारीत असताना, जर बाह्य कुम्भक दीर्घकाळ धरला, तर पुन्हा दुःख उरत नाही.
अपाने ऽस्तङ्गते प्राणे किञ्चिद् अभ्युदयोन्मुखे । अन्तःकुम्भकम् आलम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते
अपान शांत झाल्यावर आणि प्राण उगवण्याच्या तयारीत असताना, जर अंतःकुम्भक दीर्घकाळ धरला, तर पुन्हा दुःख उरत नाही.
प्राणरेचकमूलस्थम् अपानापूरकोटिगम् । स्वस्थं कुम्भकम् अभ्यस्य न भूयः परितप्यते
प्राणाचा श्वास सोडताना जो मूळभागात स्थिर असतो आणि अपानाचा श्वास घेताना जो टोकाला पोहोचतो, अशा कुम्भकाचा सराव केल्यावर मन शांत राहते आणि पुन्हा त्रास होत नाही.
अपानरेचकाधारं प्राणपूरान्तसंस्थितम् । स्वसंस्थं कुम्भकं दृष्ट्वा न भूयः परितप्यते
अपानाचा श्वास सोडताना जो आधार असतो आणि प्राणाचा श्वास घेतल्यावर जो शेवटचा टप्पा असतो, तिथे स्वतःमध्ये स्थिर झालेला कुम्भक पाहिल्यावर मन पुन्हा अस्वस्थ होत नाही.
प्राणापानाव् उभाव् अन्तर् यत्रैतौ विलयं गतौ । तद् आलम्ब्य पदं शान्तम् आत्मना नानुतप्यते
जेव्हा प्राण आणि अपान दोन्ही आतल्या आत एकत्र विलीन होतात, त्या शांत अवस्थेला धरून राहिल्यावर मनाला पुन्हा दुःख लागत नाही.
प्राणभक्ष्योन्मुखापानं देशं कालं च निष्कलम् । विचार्य बहिर् अन्तर् वा न भूयः परिशोच्यते
प्राणाला गिळायला सज्ज झालेला अपान, त्याचा काळ आणि जागा, हे बाहेर किंवा आत कुठेही विचारात घेतल्यावर पुन्हा मनाला शोक राहत नाही.
अपानभक्षणपरं प्राणं हृदि तथा बहिः । देशं कालं च सम्प्रेक्ष्य न भूयो जायते मनः
अपानाच्या सेवनात मग्न असलेला प्राण, हृदयात आणि बाहेर ज्या स्थळी आणि ज्या वेळी असतो, त्या स्थानाचा आणि काळाचा विचार केल्यावर, मन पुन्हा उभे राहत नाही.
यत्र प्राणो ह्य् अपानेन प्राणेनापान एव च । निगीर्णो बहिर् अन्तश् च देशौ कालौ च पश्य तौ
जिथे प्राण अपानात विलीन होतो आणि अपान प्राणात विलीन होतो, बाहेर आणि आत अशा दोन्ही ठिकाणी, त्या स्थानांना आणि त्या काळांना पाहा.
क्षणम् अस्तङ्गतप्राणम् अपानोदयवर्जितम् । अयत्नसिद्धं बाह्यस्थं कुम्भकं तत् पदं विदुः
क्षणभर प्राण अस्ताला गेलेला आणि अपानाचा उदय न झालेला असतो, तेव्हा सहजपणे साधलेला, बाहेर स्थिरावलेला कुम्भक, तेच खरे पद मानतात.
क्षणम् अस्तङ्गतापानः प्राणोदयविवर्जितः । अयत्नसिद्धो ह्य् अन्तस्स्थः कुम्भकः परमं पदम्
क्षणभर अपान अस्ताला गेलेला आणि प्राणाचा उदय न झालेला असतो, तेव्हा सहजपणे साधलेला, आत स्थिरावलेला कुम्भक, हेच परमपद आहे.
एतत् तद् आत्मनो रूपं शुद्धैषा सा परैव चित् । एतत् सद् असदाभासम् एतत् प्राप्य न शोच्यते
हेच आत्म्याचं खरं स्वरूप आहे — पूर्णपणे शुद्ध, सर्वोच्च चैतन्य. हे अस्तित्व आणि नास्तित्व अशा दोन्ही रूपांत दिसतं; हे मिळवल्यावर कोणताही शोक राहत नाही.
पुष्पस्यान्तर् इवामोदं प्राणस्यान्तर् अवस्थितम् । न च प्राणं न चापानं चिदात्मानम् उपास्महे
फुलात जसं सुगंध असतो, तसं प्राणामध्ये चैतन्य असतं. आपण प्राण किंवा त्याचा बाहेर जाणारा प्रवाह यांची पूजा करत नाही, तर आत्म्यातील त्या चैतन्याचीच उपासना करतो.
प्राणक्षयपदान्तस्थम् अपानक्षयकोटिगम् । अपानप्राणयोर् मध्यं चिदात्मानम् उपास्महे
प्राणाचा शेवटचा क्षण आणि अपानाच्या टोकावर, तसेच श्वासोच्छ्वासाच्या मधल्या जागेत असलेल्या आत्म्यातील चैतन्याची आपण उपासना करतो.
प्राणस्य प्राणनं प्रोच्चैः परं जीवस्य जीवितम् । देहस्य धारणं धुर्यं चिदात्मानम् उपास्महे
प्राणाची खरी शक्ती, जीवाचं सर्वोच्च जीवन आणि देहाला धारण करणारी ताकद — या सर्वांचा आधार असलेल्या आत्म्यातील चैतन्याची आपण उपासना करतो.
यस्मिन् सर्वं यतस् सर्वं यस् सर्वं सर्वतश् च यः । यश् च सर्वमयो नित्यं चिदात्मानम् उपास्महे
ज्याच्यात सर्व काही आहे, ज्याच्यापासून सर्व काही निर्माण होतं, जो सर्वत्र आहे, जो नेहमीच सर्वव्यापी आहे, त्या चेतनात्म्याची आपण भक्ती करतो.
आलोकालोकनं पुण्यं सर्वपावनपावनम् । भावाभावनम् अन्यूनं चिदात्मनम् उपास्महे
जे प्रकाशाचं पवित्र दर्शन आहे, जे सर्व अपवित्रता दूर करतं, सर्व अवस्था जिथे आहेत आणि नाहीत, आणि ज्यामध्ये काहीच कमी नाही, त्या चेतनात्म्याची आपण भक्ती करतो.
परस्परोपसङ्घट्टे हृदये मरुतोस् स्थितम् । बहिर् अन्तस् तथाकाशे चिदात्मनम् उपास्महे
जी चेतना हृदयात प्राणवायूंच्या संगमात स्थिर आहे, जी बाहेर आणि आत, दोन्हीकडे आकाशासारखी व्यापलेली आहे, त्या चेतनात्म्याची आपण भक्ती करतो.
अपानो ऽस्तङ्गतो यत्र प्राणो नाभ्युदितः क्षणम् । कलाकलङ्करहितं तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
जिथे अपानवायू थांबलेला आहे, प्राणवायू अजून सुरू झालेला नाही, आणि जिथे कोणताही ठसा किंवा चिन्ह नाही, त्या शुद्ध चेतनतत्त्वाची आपण भक्ती करतो.
नापानो ऽभ्युदितो यत्र प्राणश् चास्तम् उपागतः । नासाग्रगगनावर्तं तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
जिथे न श्वास खाली जातो, ना वर जातो, जिथे नाकाच्या टोकाजवळील आकाशासारखा वावटळ आहे, त्या मनाच्या मूळ स्वरूपाचा आपण ध्यान करतो.
प्राणापानोद्भवस्थाने बाह्याभ्यन्तरसंस्थिते । ये द्वे योगिपदाधारं तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
जिथे श्वास आणि अपान यांचा उगम आणि ठाव आहे, बाहेर आणि आत अशा दोन्ही ठिकाणी, आणि जे दोन योगस्थितींचे आधार आहे, त्या मनाच्या मूळ स्वरूपाचा आपण ध्यान करतो.
प्राणापानरथारूढम् अप्राणापानम् आततम् । यच् छक्तिरूपं शक्तीनां तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
श्वास आणि अपान या रथावर आरूढ असूनही, ज्याला या दोन्हींपासून काहीच फरक पडत नाही, आणि जी सर्व शक्तींमध्ये श्रेष्ठ आहे, त्या मनाच्या मूळ स्वरूपाचा आपण ध्यान करतो.
हृत्प्राणकुम्भकं देवं बहिश् चापानकुम्भकम् । पूरकांशविमृष्टं यत् तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
हृदयात श्वास रोखलेला असतो, बाहेर अपान रोखलेला असतो, आणि श्वास घेतल्यावर त्याचा स्पर्श होतो, त्या मनाच्या मूळ स्वरूपाचा आपण ध्यान करतो.
प्राणापानपरामर्शसत्तारूपावबोधकम् । यत् प्राप्यं प्राणमननात् तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
ज्या मनाच्या तत्त्वामुळे श्वासोच्छ्वासाच्या स्पर्शाची जाणीव होते आणि ज्यामुळे अस्तित्वाची खरी ओळख होते, त्या मनाच्या तत्त्वाचे आपण ध्यान करतो, जे श्वास आणि मन यांच्याद्वारे मिळते.
यत् प्राणपवनस्पन्दो यत् स्पन्दानन्दकारणम् । कारणं कारणानां यत् तच् चित्तत्त्वम् उपास्महे
ज्या मनाच्या तत्त्वामुळे प्राणाचा स्पंदन होतो, ज्यामुळे स्पंदनाचा आनंद मिळतो आणि जे सर्व कारणांचे मूळ आहे, त्या मनाच्या तत्त्वाचे आपण ध्यान करतो.
यद् अखिलकलनाकलङ्कहीनं परिवलितं च सदा कलागणेन । अनुभवविभवं पदं तद् अग्र्यं सकलसुरावनतं परं प्रपद्ये
ज्या श्रेष्ठ अवस्थेला सर्व देवता वंदन करतात, जी नेहमी सर्व कलांनी वेढलेली आहे, जिच्यात कोणतीही कल्पना किंवा दोष नाही, आणि जी अनुभवाचा सर्वोच्च स्तर आहे, त्या परमतत्त्वाला मी शरण जातो.
एषा हि चिति विश्रान्तिर् मया प्राणसमाधिना । क्रमेणानेन सम्प्राप्ता स्वयम् आत्मनि निर्मले
हीच ती चैतन्याची विश्रांती आहे, जी मी प्राणसमाधीच्या साहाय्याने हळूहळू माझ्या शुद्ध स्वरूपात प्राप्त केली आहे.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य संस्थितो ऽस्मि महामुने । न चलामि निमेषांशम् अपि मेरुर् इवाचलः
हे महर्षे, या दृष्टीवर मी ठाम उभा आहे; मेरू पर्वत जसा हलत नाही, तसाच मी डोळ्याच्या पापणीइतकाही हलत नाही.
गच्छतस् तिष्ठतो वापि जाग्रतस् स्वपतो ऽपि वा । स्वप्ने ऽपि न चलत्य् एष सुसमाधिर् ममात्मनि
चालत असो वा थांबलेलो, जागृत असो वा झोपेत, अगदी स्वप्नातही, माझ्या आत्म्यातील ही गाढ तल्लीनता कधीच सुटत नाही.