विकसितेन सितेन मनोमुषा वरविचारणशीतलरोचिषा । गुणवता हृदयेन विराजसे त्वम् अमलेन नभश् शशिना यथा
तुझं मन निर्मळ आणि विस्तारलेलं आहे, उत्तम विचारांनी ते शीतल आणि उजळ झालं आहे, म्हणून तू गुणी आणि पवित्र हृदयाने तसाच तेजस्वी दिसतोस, जसा आकाशात चंद्र चमकतो.
परिपूर्णमना मान्यः प्रष्टुं जानासि राघव । वेत्सि चोक्तं च तेनाहं प्रवृत्तो वक्तुम् आदरात्
राघव, तुझं मन पूर्ण आहे, तू आदरणीय आहेस, विचार कसा विचारायचा हे तुला माहीत आहे आणि सांगितलेलं तुला समजतं, म्हणून मी आणखी सांगायला उत्सुक आहे.
रजस्तमोभ्यां रहितां शुद्धसत्त्वानुपातिनीम् । मतिम् आत्मनि संस्थाप्य ज्ञानं श्रोतुं स्थिरो भव
राजस आणि तमस या दोन्ही गुणांपासून मुक्त, शुद्ध सत्त्वाकडे झुकणारी अशी बुद्धी मनात ठेऊन, हे ज्ञान ऐकण्यासाठी मन स्थिर ठेव.
विद्यते त्वयि सर्वैव पृच्छकस्य गुणावली । वक्तुर् गुणाली च मयि रत्नश्रीर् जलधौ यथा
प्रश्न विचारणाऱ्याचे सर्व गुण तुझ्यात आहेत आणि सांगणाऱ्याचे गुण माझ्यात आहेत, जसे समुद्रात रत्नांची शोभा असते.
आत्तवान् असि वैराग्यं विवेकासङ्गजं मुने । चन्द्रकान्त इवार्द्रत्वं लग्नचन्द्रकरोत्करः
मुनिवर, तु विवेक आणि विरक्तीमुळे निर्माण झालेली वैराग्य प्राप्त केली आहेस, जशी चंद्रकांत मणीला चंद्राच्या किरणांनी शीतलता मिळते.
चिरम् आ शैशवाद् एव तवाभ्यासो ऽस्ति सद्गुणैः । शुद्धैश् शुद्धस्य दीर्घैश् च पद्मस्येवातिसन्ततैः
लहानपणापासूनच तुझा उत्तम गुणांचा सराव आहे, हे गुण शुद्ध आणि टिकाऊ आहेत, जसे कमळाच्या देठासारखे सतत आणि निर्मळ असतात.
अतश् शृणु कथां वक्ष्ये त्वम् एवास्या हि भाजनम् । न हि चन्द्रं विना शुद्धा सविकासा कुमुद्वती
म्हणून आता मी तुला ही गोष्ट सांगतो, कारण ह्या गोष्टीसाठी फक्त तूच योग्य आहेस. जसं चंद्राशिवाय कुमुदाचं फूल पूर्णपणे उमलत नाही, तसंच तुझ्याशिवाय ही कथा पूर्ण होत नाही.
ये केचन समारम्भा याश् च काश्चन दृष्टयः । ते च ताश् च पदे दृष्टे निश्शेषं यान्ति वै शमम्
कोणतीही कामं असोत किंवा ज्या काही कल्पना मनात येतात, त्या सगळ्या, जेव्हा अंतिम सत्याची अनुभूती होते, तेव्हा पूर्णपणे शांत होतात.
यदि विज्ञानविश्रान्तिर् न भवेद् भव्यचेतसः । तद् अस्यां संसृतौ साधुश् चिन्तां सोढुं सहेत कः
जर साधकाच्या मनाला खरी ज्ञानाची विश्रांती मिळाली नाही, तर या जगात कोणाला अखंड चिंता सहन करता येईल?
परप्राप्त्या विलीयन्ते सर्वा मननवृत्तयः । कल्पान्तार्कगणासङ्गात् कुलशैलशिला इव
परम सत्य मिळाल्यावर मनाच्या सगळ्या विचारधारा विरघळून जातात, जसं कल्पांताच्या सूर्याच्या प्रखरतेने डोंगरावरच्या मोठ्या शिळा वाहून जातात.
दुस्सहा राम संसारविषावेशविषूचिका । योगगारुडमन्त्रेण पावनेन प्रशाम्यति
हे राम, संसाराच्या विषारी तापाने होणारी असह्य वेदना, योगरुपी गरुडमंत्राच्या पावन प्रभावाने शांत होते.
विकौतुका विगतविकल्पविप्लवा यथा स्थिता हरिहरपद्मजादयः । नरोत्तमास् समधिगतात्मदीपकास् तथा स्थिता जगति विबुद्धबुद्धयः
जसे हरि, हर, ब्रह्मा आणि इतर देवता कुतूहल आणि अस्थिरतेपासून मुक्त राहतात, तसेच ज्यांच्या अंतरात्म्यातील प्रकाश प्रकट झाला आहे, असे श्रेष्ठ पुरुषही या जगात जागृत बुध्दीने स्थिर राहतात.
परिक्षीणे मोहे गलति च घने ऽज्ञानजलदे परिज्ञाते तत्त्वे समधिगत आत्मन्य् अभिमते । विचार्यार्यैस् सार्धं गलितवपुषोर् वा सदसतोर् धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्
मोह संपला, अज्ञानाचा घनदाट ढग विरळ झाला, सत्य ओळखले गेले आणि आत्मा प्रत्यक्ष जाणवला—शहाण्यांसोबत विचार करून किंवा ज्यांचे देह क्षीण झाले आहेत अशांमध्ये अस्तित्व-अनस्तित्वाचे सत्य पाहून—तेव्हा हे जगातील भटकंती आनंद आणि खेळ वाटू लागते.
प्रसन्ने चित्तत्त्वे हृदि सविभवे वल्गति परे समाभोगीभूतास्व् अखिलकलनादृष्टिषु पुरः । शमं यान्तीष्व् अन्तःकरणघटनास्व् आहितरसं धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्
मनाचा खरा स्वरूप हृदयात स्वच्छ आणि तेजस्वी झाला, सर्व अनुभव एकरूप दिसू लागले, आणि अंतःकरणाच्या हालचाली शांत झाल्या—तेव्हा बुध्दीने सत्य पाहिल्यावर हे जगातील फिरणे आनंद आणि खेळ बनते.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य पुष्टात्मानस् सुबुद्धयः । विचरन्त्य् असमुन्नद्धा महान्तो ऽभ्युदिता इव
ही दृष्टी मनाशी धरून, ज्यांची आत्मा बळकट आहे आणि ज्यांची बुद्धी निर्मळ आहे, असे महात्मे कोणत्याही गोष्टीने अस्वस्थ न होता, नव्याने उगवलेल्या प्रमाणे, जगात वावरतात.
न शोचन्ति न याचन्ते न वाञ्छन्ति शुभाशुभम् । सर्वम् एव च कुर्वन्ति कुर्वन्ति न च किञ्चन
ते दुःख करत नाहीत, काही मागत नाहीत, चांगले किंवा वाईट काहीही इच्छित नाहीत. ते सर्व काही करतात, पण प्रत्यक्षात काहीच करत नाहीत.
स्वस्थम् एवावतिष्ठन्ति स्वस्थं कुर्वन्ति यान्ति च । हेयोपादेयतापक्षरहितास् स्वात्मनि स्थिताः
ते स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहतात, इतरांनाही त्यांच्या स्वरूपात स्थिर करतात आणि जगात वावरतात. त्यांना काही टाकायचे किंवा स्वीकारायचे असे भान नसते, कारण ते स्वतःमध्येच स्थिर असतात.
आयान्ति च न चायान्ति वनं यान्ति न यान्ति च । न कुर्वन्त्य् अपि कुर्वन्ति न वदन्ति वदन्ति च
ते येतात आणि तरीही येत नाहीत; ते वनात जातात आणि तरीही जात नाहीत; काही करत नाहीत तरीही करतात; बोलत नाहीत तरीही बोलतात.
ये केचन समारम्भा याश् च काश्चन दृष्टयः । हेयादेयदृशो यास् ताः क्षीयन्ते ऽधिगते पदे
ज्या काही कृती असतात किंवा ज्या काही कल्पना मनात येतात, त्या स्वीकाराव्यात की नाकाराव्यात असे वाटणाऱ्या गोष्टी, जेव्हा परमपद मिळते तेव्हा आपोआप नाहीशा होतात.
परित्यक्तसमस्तेहं मनो मधुरवृत्तिमत् । सर्वतस् सुखम् अभ्येति चन्द्रबिम्ब इव स्थितम्
सर्व इच्छा सोडल्यावर, मन गोडपणे वागते आणि सर्वत्र सुख अनुभवते, जणू काही चंद्राचा पूर्ण गोल स्थिर आहे तसं.
अपि निर्मननारम्भम् अप्य् अस्ताखिलकौतुकम् । आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तर् इन्दाव् इव रसायनम्
काही निर्माण न करता किंवा काही नवीन सुरू न करता, सर्व कुतूहल शांत झाल्यावरही, माणूस स्वतःमध्ये गुंग होत नाही, जसं चंद्राला अमृत गुंग करत नाही.
न करोतीन्द्रजालानि नानुधावति वासनाम् । बालचापलम् उत्सृज्य पूर्णम् एव विराजते
तो कोणतीही जादूगिरी करत नाही, ना इच्छांच्या मागे धावतो. लहानपणीचं चंचलपण सोडून, तो पूर्णपणे तेजस्वीपणे वावरतो.
स्वानुभूतेस् सुशास्त्रस्य गुरोश् चैवैकवाक्यता । यत्राभ्यासेन तेनात्मा सन्ततेनावलोक्यते
आपल्या अनुभव, उत्तम शास्त्र आणि गुरूंचे शब्द यांचं एकरूपत्व जेथे सातत्याने साधनेमुळे उमगतं, तेथे आत्मा नेहमीच स्पष्टपणे जाणवतो.
अवहेलितशास्त्रार्थैर् अवज्ञातमहाजनैः । कष्टाम् अप्य् आपदं प्राप्तो न मूढैस् समताम् इयात्
जो शास्त्रार्थाचा अपमान करतो आणि ज्ञानी लोकांकडून दुर्लक्षित होतो, तो मोठ्या संकटात सापडला तरी मूर्खांसारखी समता कधीच धरू नये.
न व्याधिर् न विषं नापत् तथा नामास्ति भूतले । खेदाय स्वशरीरस्थं मौर्ख्यम् एव यथा नृणाम्
या पृथ्वीवर असा कोणताही आजार, विष किंवा अपघात नाही, जो माणसाच्या अंगात असलेल्या मूर्खपणाइतका त्रास देतो.
किञ्चित्संस्कृतबुद्धीनां श्रव्यं शास्त्रम् इदं यथा । मौर्ख्यापहं तथा शास्त्रम् अन्यद् अस्ति न किञ्चन
ज्यांची बुद्धी थोडी तरी सुसंस्कृत आहे, त्यांच्यासाठी हे शास्त्र ऐकण्यासारखे आहे; अज्ञान दूर करणारे दुसरे कोणतेही शास्त्र नाही.
इदं श्रव्यं सुखकरं कथादृष्टान्तसुन्दरम् । अविरुद्धम् अशेषेण शास्त्रवाक्यार्थबन्धुना
हे शास्त्र ऐकायला सुखद आहे, गोष्टी आणि उदाहरणांनी सुंदर झालेले आहे, आणि सर्व शास्त्रवचनांच्या अर्थाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे.
आपदो या दुरुत्तारा याश् च तुच्छाः कुयोनयः । तास् ता मौर्ख्यात् प्रसूयन्ते खदिरात् कण्टका इव
ज्या आपत्ती टाळता येत नाहीत आणि ज्या क्षुल्लक वाईट कृत्ये आहेत, त्या सर्व अज्ञानातूनच निर्माण होतात, जसे खदिराच्या झाडाला काटे येतात.
वरं शरावहस्तस्य चण्डालागारवीथिषु । भिक्षार्थम् अटनं राम न मौर्ख्यहतजीवितम्
राम, अज्ञानामुळे जीवन वाया घालवण्यापेक्षा, चांडाळांच्या वेशीत हातात भिक्षापात्र घेऊन भिक्षा मागत फिरणे केव्हाही श्रेष्ठ आहे.
रथस् स्फारो देहस् तुरगरचना चेन्द्रियगतिः परिस्पन्दो वाताद् अहम् अकलितानन्तविषमः । परो वार्वाग् देही जगति विहरामीत्य् अनघया धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्
हे शरीर म्हणजे रथ आहे, त्याची स्थिरता म्हणजे त्याची मजबुती आहे. इंद्रियांची हालचाल म्हणजे घोड्यांची धाव आहे. शरीरातील सूक्ष्म हालचाल वाऱ्यामुळे होते. पण मी मात्र मोजता न येणारा, अनंत, भेदरहित असा आहे, या सर्वांमध्ये मी नाही. देहधारी म्हणून जगात वावरणारे असो किंवा परमात्मा म्हणून, शुद्ध बुद्धीने सत्य पाहताना, हे जगातील फिरणे म्हणजे केवळ एक खेळ आहे.