सर्वारम्भांस् त्यजन् स्वस्थः कुर्वंश् चापि बुधो जनः । प्राणापानगतीः प्राप्य सुस्वस्थस् सुखम् एधते
सर्व कामना सोडून, मन शांत ठेवून आणि सुज्ञपणे वागत, जो कोणी माणूस प्राण आणि अपान यांच्या गतीला पोहोचतो, तो पूर्णपणे स्थिर राहून सुखात वाढतो.
प्राणस्याभ्युदयो ब्रह्मन् पद्मयन्त्राद् धृदि स्थितात् । द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते प्राणो ऽस्तं यात्य् अयं बहिः
हे ब्रह्मन्, हृदयात असलेल्या कमळासारख्या यंत्रातून प्राणाची चाल वर जाते; हा प्राण बाहेर बारा बोटांपर्यंत पसरतो.
अपानस्योदयो बाह्याद् द्वादशान्तान् महामुने । अस्तङ्गतिर् अथाम्भोजयन्त्रे हृदयसंस्थिते
हे महर्षे, अपानाची चाल बाहेरून बारा बोटांपर्यंत येते; नंतर ती हृदयातील कमळाच्या यंत्रात शांत होते.
प्राणो यत्रास्तम् आयाति द्वादशान्ते नभःपदे । पदात् तस्माद् अपानो ऽयम् उदेति समनन्तरम्
जिथे प्राण बारा बोटांवर आकाशात शांत होतो, तिथून लगेचच अपान पुन्हा वर येतो.
बाह्याकाशोन्मुखः प्राणो वहत्य् अग्निशिखा यथा । हृदाकाशोन्मुखो ऽपानो निम्ने वहति वारिवत्
प्राण बाहेरील आकाशाकडे तोंड करून अग्नीच्या ज्वाळेसारखा वाहतो, आणि अपान हृदयाच्या आकाशाकडे वळून पाण्यासारखा खाली वाहतो.
अपानश् चन्द्रमा देहम् आप्याययति बाह्यतः । प्राणस् सूर्यो ऽग्निर् अथ वा पचत्य् अन्तर् इदं वपुः
अपान चंद्रासारखा बाहेरून शरीराला पोसतो, तर प्राण सूर्य किंवा अग्नीप्रमाणे आतून हे शरीर शिजवतो.
प्राणो हि हृदयाकाशं तापयित्वा प्रतिक्षणम् । मुखाग्रगगनं पश्चात् तापयत्य् उत्तमो रविः
प्राण प्रत्येक क्षणी हृदयातील आकाश तापवतो, आणि नंतर उत्तम सूर्य तोंडाच्या टोकावरील आकाश तापवतो.
अपानेन्दुर् मुखाग्रे खं प्याययित्वा हृदम्बरम् । पश्चाद् आप्याययत्य् एष निमेषसमनन्तरम्
अपान हा चंद्रासारखा तोंडाच्या टोकावरील आकाश भरून लगेचच, डोळ्याच्या पापणी लवायच्या वेळेत, हृदयातील आकाशही भरतो.
अपानशशिनो ऽन्तस्स्थाः कलाः प्राणविवस्वता । यत्र ग्रस्तास् तद् आसाद्य पदं भूयो न शोच्यते
अपानाच्या अंतरंगातील चंद्राच्या किरणांना जेव्हा प्राणरूपी सूर्य गिळून टाकतो, तेव्हा त्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर पुन्हा दुःख उरत नाही.
प्राणार्कस्य कलान्तस्स्था यत्रापानहिमांशुना । ग्रस्ता तत् पदम् आसाद्य न भूयो जन्मभाङ् मनः
प्राणरूपी सूर्याच्या अंतरंगातील किरणांना जेव्हा अपानरूपी चंद्र गिळतो, तेव्हा त्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर मनाला पुन्हा जन्म घेण्याची गरज राहत नाही.
प्राण एवार्कतां याति सबाह्याभ्यन्तरे ऽम्बरे । आप्यायनकरीं पश्चाच् छशिताम् अधिगच्छति
प्राण स्वतःच बाह्य आणि अंतरिक्ष या दोन्ही ठिकाणी सूर्य होतो; नंतर तो पोषण करणाऱ्या चंद्राच्या अवस्थेला प्राप्त होतो.
प्राण एवेन्दुतां त्यक्त्वा शरीराप्यायकारिणीम् । क्षणाद् आयाति सूर्यत्वं संशोषणकरं परम्
प्राण शरीराला पोषण देणाऱ्या चंद्राची अवस्था सोडून क्षणातच सगळं वाळवणाऱ्या श्रेष्ठ सूर्याच्या अवस्थेला प्राप्त होतो.
अर्कतां सम्परित्यज्य न यावच् चन्द्रतां गतः । प्राणस् तावद् विचार्यान्तर् देशकालौ न शोच्यते
प्राण सूर्याची अवस्था सोडून अजून चंद्राची अवस्था मिळवलेली नाही, तोपर्यंत त्याचा विचार करावा लागतो; पण त्या काळात जागा किंवा वेळ याबद्दल दुःख करायचं कारण नाही.
हृदि चन्द्रार्कयोर् ज्ञात्वा नित्यम् अस्तमयोदयम् । आत्मनो निजम् आधारं न भूयो जायते मनः
हृदयात सूर्य आणि चंद्र यांचा नेहमीचा उगवणं आणि मावळणं ओळखून, आणि स्वतःचा खरा आधार समजून घेतल्यावर, मन पुन्हा जन्म घेत नाही.
सोदयास्तमयं सेन्दुं सरश्मिं ससमागमम् । हृदये भास्करं देवं यः पश्यति स पश्यति
जो आपल्या हृदयात चंद्र, किरणे आणि सर्व सहवासांसह, उगवणं आणि मावळणं असलेला दिव्य सूर्य पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
नाक्षीणं न परिक्षीणं बहिस्स्थं सिद्धये तमः । हार्दं तु क्षपयेद् ध्वान्तं यत्क्षये सिद्धिर् उत्तमा
बाहेरील अंधार कमी झाला किंवा पूर्णपणे नाहीसा झाला, तरी त्याने सिद्धी मिळत नाही; पण हृदयातील अंधार नाहीसा झाला की, तेव्हा खरी श्रेष्ठ सिद्धी मिळते.
बाह्ये तमसि सङ्क्षीणे लोकालोकः प्रजायते । हार्दे तु तमसि क्षीणे स्वालोको जायते परः
बाहेरील अंधार कमी झाला की, जग आणि त्याच्या पलीकडचं दिसू लागतं; पण हृदयातील अंधार कमी झाला की, आपलं स्वतःचं श्रेष्ठ तेज प्रकट होतं.
हार्दान्धकारक्षयदं परिज्ञातं विमुक्तिदम् । सोदयास्तमयं यत्नात् प्राणार्कम् अवलोकयेत्
हृदयातील अंधार नाहीसा झाला की, खरी मुक्ती मिळते हे ओळखावं; म्हणून श्वासरूपी सूर्याचा उगवणं आणि मावळणं काळजीपूर्वक पाहावं.
अपानेन्दुः प्रयात्य् अस्तं यत्र हृत्पद्मकोटरे । पदात् तस्माद् उदेत्य् अन्तः प्राणार्को बहिरुन्मुखः
जेव्हा अपानाचा चंद्र हृदयकमळाच्या मध्यात मावळतो, तेव्हा तिथूनच आतून प्राणाचा सूर्य बाहेरच्या दिशेने उगवतो.
अपाने ऽस्तङ्गते प्राणस् समुदेति हृदम्बुजात् । छायायां गलिताङ्गायां तत्रैवाशु यथातपः
अपान मावळला की, प्राण हृदयकमळातून उगवतो; जसं सावली नाहीशी झाली की, तिथेच लगेच सूर्य प्रकटतो.
प्राणे त्व् अस्तङ्गते बाह्याद् अपानः प्रोदयेत् क्षणात् । आतपे परितो नष्टे छायेवाशु पदे नवा
जेव्हा प्राण बाहेर शांत होतो, तेव्हा अपान क्षणातच उगवतो, जणू सर्वत्र सूर्यप्रकाश नाहीसा झाला की नवीन सावली उमटते.
प्राणजन्मावनौ नष्टम् अपानं विद्धि सन्मते । अपानजन्मभूमौ च प्राणं नष्टम् अवैहि हि
हे ज्ञानी, जेव्हा प्राणाचा जन्म होतो, तेव्हा अपान पृथ्वीमध्ये लुप्त होतो; आणि जेव्हा अपानाचा जन्म होतो, तेव्हा त्याच्या जागी प्राण नाहीसा होतो.
अस्तङ्गतवति प्राणे त्व् अपाने ऽभ्युदयोन्मुखे । बहिःकुम्भकम् आलम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते
प्राण शांत झाल्यावर आणि अपान उगवण्याच्या तयारीत असताना, जर बाह्य कुम्भक दीर्घकाळ धरला, तर पुन्हा दुःख उरत नाही.
अपाने ऽस्तङ्गते प्राणे किञ्चिद् अभ्युदयोन्मुखे । अन्तःकुम्भकम् आलम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते
अपान शांत झाल्यावर आणि प्राण उगवण्याच्या तयारीत असताना, जर अंतःकुम्भक दीर्घकाळ धरला, तर पुन्हा दुःख उरत नाही.
प्राणरेचकमूलस्थम् अपानापूरकोटिगम् । स्वस्थं कुम्भकम् अभ्यस्य न भूयः परितप्यते
प्राणाचा श्वास सोडताना जो मूळभागात स्थिर असतो आणि अपानाचा श्वास घेताना जो टोकाला पोहोचतो, अशा कुम्भकाचा सराव केल्यावर मन शांत राहते आणि पुन्हा त्रास होत नाही.
अपानरेचकाधारं प्राणपूरान्तसंस्थितम् । स्वसंस्थं कुम्भकं दृष्ट्वा न भूयः परितप्यते
अपानाचा श्वास सोडताना जो आधार असतो आणि प्राणाचा श्वास घेतल्यावर जो शेवटचा टप्पा असतो, तिथे स्वतःमध्ये स्थिर झालेला कुम्भक पाहिल्यावर मन पुन्हा अस्वस्थ होत नाही.
प्राणापानाव् उभाव् अन्तर् यत्रैतौ विलयं गतौ । तद् आलम्ब्य पदं शान्तम् आत्मना नानुतप्यते
जेव्हा प्राण आणि अपान दोन्ही आतल्या आत एकत्र विलीन होतात, त्या शांत अवस्थेला धरून राहिल्यावर मनाला पुन्हा दुःख लागत नाही.
प्राणभक्ष्योन्मुखापानं देशं कालं च निष्कलम् । विचार्य बहिर् अन्तर् वा न भूयः परिशोच्यते
प्राणाला गिळायला सज्ज झालेला अपान, त्याचा काळ आणि जागा, हे बाहेर किंवा आत कुठेही विचारात घेतल्यावर पुन्हा मनाला शोक राहत नाही.
अपानभक्षणपरं प्राणं हृदि तथा बहिः । देशं कालं च सम्प्रेक्ष्य न भूयो जायते मनः
अपानाच्या सेवनात मग्न असलेला प्राण, हृदयात आणि बाहेर ज्या स्थळी आणि ज्या वेळी असतो, त्या स्थानाचा आणि काळाचा विचार केल्यावर, मन पुन्हा उभे राहत नाही.
यत्र प्राणो ह्य् अपानेन प्राणेनापान एव च । निगीर्णो बहिर् अन्तश् च देशौ कालौ च पश्य तौ
जिथे प्राण अपानात विलीन होतो आणि अपान प्राणात विलीन होतो, बाहेर आणि आत अशा दोन्ही ठिकाणी, त्या स्थानांना आणि त्या काळांना पाहा.