प्राणापानसमानाद्यैस् ततस् स हृदयानिलः । सङ्केतैः प्रोच्यते तज्ज्ञैर् विचित्राचारचेष्टितः
हृदयातील तो वायू, त्याच्या वेगवेगळ्या हालचालींमुळे आणि चिन्हांमुळे जाणकारांना प्राण, अपान, समान वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
हृत्पद्मयन्त्रकुहरात् समस्ताः प्राणशक्तयः । ऊर्ध्वाधः प्रसृता देहे चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः
हृदयकमळाच्या यंत्रातून सर्व प्राणशक्ती शरीरात वरखाली पसरतात, जणू काही चंद्राच्या गोलापासून किरणे पसरतात तशी.
यान्त्य् आयान्ति विवल्गन्ति हरन्ति विहरन्ति च । उत्पतन्ति पतन्त्य् आशु ता एताः प्राणशक्तयः
या प्राणशक्ती जातात, येतात, उड्या मारतात, वाहून नेतात, फिरतात, पटकन वर जातात आणि खाली पडतात—त्यांची हीच क्रिया आहे.
स एष हृत्पद्मगतः प्राण इत्य् उच्यते बुधैः । अस्य काचिन् मुने शक्तिः प्रस्पन्दयति लोचने
हृदयकमळात असणाऱ्या या वायूला जाणकार 'प्राण' म्हणतात; रे मुनी, त्याच्या शक्तींपैकी एक डोळ्यांना पापणी लवायला लावते.
काचित् स्पर्शम् उपादत्ते काचिद् वहति नासया । काचिद् अन्नं जरयति काचिद् वक्ति वचांसि च
एखादी शक्ती स्पर्श स्वीकारते, दुसरी वास नाकात नेते, तिसरी अन्न पचवते, आणि आणखी एक शब्द बोलते.
बहुनात्र किम् उक्तेन सर्वम् एव शरीरके । करोति भगवान् वायुर् यन्त्रेहाम् इव यान्त्रिकः
याहून अधिक काय सांगावे? देहात सर्व काही तो परमवायू करतो, जसा यंत्रकार यंत्राच्या मदतीने काम करतो.
तत्रोर्ध्वाधो द्विसङ्केतौ प्रसृताव् अनिलौ मुने । प्राणापानाव् इति ख्यातौ प्रकटौ तौ वरानिलौ
मुनिवर, तेथे वरखाली जाणारे दोन वायू स्पष्टपणे ओळखले जातात—त्यांना प्राण आणि अपान असे म्हणतात, हे दोन श्रेष्ठ वायू आहेत.
तयोर् अनुसरन् नित्यं मुने गतिम् अहं स्थितः । शीतोष्णवपुषोर् नित्यं नित्यम् अम्बरपान्थयोः
मुनिवर, मी नेहमी त्यांचा मार्ग अनुसरतो आणि त्यांच्या गतीतच स्थिर असतो—नेहमीच थंडी-उष्णतेच्या रूपात, आणि आकाशात भ्रमण करणाऱ्या प्रवाशांसारखा.
कलेवरमहायन्त्रे वाहयोश् श्रमहीनयोः । हृदाकाशार्कशशिनोर् अग्नीषोमस्वरूपयोः
या देहरूपी मोठ्या यंत्रात दोन घोडे आहेत, जे कधीही थकत नाहीत. हे घोडे जणू हृदयाच्या आकाशातील सूर्य आणि चंद्रासारखे आहेत, ज्यांच्यात अग्नी आणि सोम यांचे स्वरूप आहे.
शरीरपुरपालस्य मनसो रथचक्रयोः । अहङ्कारेश्वरस्यास्य प्रशस्तेष्टतुरङ्गयोः
शरीररूपी नगराचा रक्षक असलेल्या मनासाठी हे दोन्ही त्या रथाची चाकं आहेत; आणि अहंकार नावाच्या स्वामीसाठी हे उत्तम, नीट शिकलेले घोडे आहेत.
तयोर् ममानुसरतः प्राणापानाभिधानयोः । गतिं शरीरमरुतोर् आशरीरम् अरुद्धयोः
ही दोन, ज्यांना प्राण आणि अपान म्हणतात आणि जी मी माझी समजतो, ती शरीरातील वाऱ्यांची गती आहेत—एक साकार, एक निराकार, दोन्हीही अडथळ्याविना फिरणारी.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु सदैव समरूपयोः । सुषुप्तसंस्थितस्येव ब्रह्मन् गच्छन्ति वासराः
जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांमध्ये ही दोन्ही नेहमी सारखीच राहतात; जणू सुषुप्तीमध्येच स्थिर आहेत, असे वाटते की ब्रह्मासाठी दिवस सहजपणे जातात.
सहस्रधा निकृत्ताङ्गाद् बिसतन्तुलवाद् अपि । दुर्लक्ष्या विद्यमाना च गतिस् सूक्ष्मतरा तयोः
कमळाच्या देठातील तंतूंप्रमाणे शरीराचे हजार तुकडे झाले तरी, त्यांची हालचाल त्याहूनही सूक्ष्म असते—ती ओळखता येत नाही, पण ती असतेच.
अविरतगतयोर् गतिं विदित्वा हृदि मरुतोर् अनुसृत्य चोदितां ताम् । न पुनर् इह हि जायते महात्मन् मुदितमनाः पुरुषः प्रणष्टपाशः
हृदयातील या नेहमीच चालणाऱ्या वाऱ्यांची गती जाणून, त्यांच्या मागे जाऊन, ज्याचे सर्व बंधन तुटले आहे आणि मन आनंदी आहे असा महात्मा पुन्हा या जन्मात येत नाही.
जानन्न् अपि मुने सर्वं किं मां पृच्छसि लीलया । यथापृष्टम् अहं वच्मि तत्रापि शृणु मे वचः
तू सर्व काही जाणतोस तरी, हे मुनी, मला सहजपणे का विचारतोस? तरीही, तू विचारले आहेस म्हणून मी सांगतो—माझे हे शब्द ऐक.
प्राणो ऽयम् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे प्राणो ऽयम् उपरि स्थितः
हे ब्रह्मन्, हा प्राण नेहमीच स्पंदनशक्ती आहे, तो सदैव चालू असतो; शरीराच्या आत आणि बाहेर, हा प्राण वरच्या ठिकाणी स्थिर असतो.
अपानो ऽप्य् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे त्व् अपानो ऽयम् अवाक् स्थितः
हे ब्रह्मन्, अपानही नेहमीच हालचालीची शक्ती आहे आणि सतत कार्यरत असते. हा अपान शरीराच्या आत आणि बाहेर, दोन्हीकडे, खालीच्या बाजूला स्थित आहे.
जाग्रतस् स्वपतश् चैव प्राणायामो ऽयम् उत्तमः । प्रवर्तते यस् तज्ज्ञस्य तं तावच् छ्रेयसे शृणु
श्वासोच्छ्वासाचा हा श्रेष्ठ नियम जागेपणी आणि झोपेतही चालू असतो. ज्ञानी लोकांनी जो आचरण केल्यावर सर्वोत्तम कल्याण मिळते, तो आता ऐक.
बाह्योन्मुखत्वं प्राणानां यद् धृदम्भोजकोटरात् । स्वैरम् एवात्तयत्नानां तं धीरा रेचकं विदुः
हृदयातील कमळाच्या गुहेतून श्वास सहज आणि प्रयत्न न करता बाहेर जातो, तेव्हा ज्ञानी लोक त्याला रेचक म्हणजेच श्वास सोडणे असे ओळखतात.
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं बाह्यम् आक्रमतां हृदः । प्राणानाम् अङ्गसंस्पर्शो यस् स पूरक उच्यते
श्वास जेव्हा हृदयातून बाहेर पडून बारा बोटांच्या अंतरापर्यंत अंगांना स्पर्श करतो, तेव्हा त्याला पूरक म्हणजेच श्वास घेणे असे म्हणतात.
बाह्यात् परापतत्य् अन्तर् अपाने यत्नवर्जितम् । यो ऽङ्गप्रपूरणे स्पर्शो विदुस् तम् अपि पूरकम्
बाहेरून श्वास सहजपणे आत अपानामध्ये जातो आणि सर्व अंगांमध्ये भरल्यासारखं वाटतं, तेही ज्ञानी लोकांनी पूरक असं समजलं आहे.
अपाने ऽस्तङ्गते प्राणो यावन् नाभ्युदितो हृदि । तावत् सा कुम्भकावस्था योगिभिर् यानुभूयते
जेव्हा प्राण अपानामध्ये विसावतो आणि अजून हृदयात उगवलेला नसतो, तोपर्यंतची स्थिती योगींना कुम्भक म्हणून अनुभवता येते.
पूरकः कुम्भकश् चैव रेचकश् च द्विधा स्थितः । अपानस्योदयस्थाने द्वादशान्ताभिधे बहिः
पूरक, कुम्भक आणि रेचक या दोन ठिकाणी स्थिर असतात — एक म्हणजे जिथे अपानाचा उदय होतो आणि दुसरं म्हणजे बाहेरील द्वादशांत नावाच्या टोकावर.
स्वभावात् सर्वकालस्थास् सोम्या यत्नविवर्जिताः । ये प्रोक्तास् स्फारमतिभिस् तांस् त्वं शृणु महामते
हे महाज्ञानी, ज्यांना मोठ्या समजुतीचे लोक नैसर्गिक, सर्व काळ असणारे आणि प्रयत्नाशिवाय असणारे म्हणतात, त्या विस्तृत अवस्थांबद्दल आता ऐक.
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ताद् बाह्याद् अभ्युदितः प्रभो । अपानस् तस्य तत्रैव स्वभावात् पूरकादयः
हे प्रभो, बाहेरून बारा बोटांपर्यंत जेव्हा आपान निर्माण होतो, तिथेच त्याच्या स्वभावाने पूरक वगैरेही असतात.
मृदन्तरस्थानिष्पन्नघटवद् या स्थितिर् बहिः । व्योम्नि नित्यम् अपानस्य तं विदुः कुम्भकं बुधाः
मडक्याच्या आतले आकाश जसे बाहेर असते, तसेच आपानाची जी स्थिती नेहमी बाहेरच्या आकाशात असते, तिला ज्ञानी लोक कुम्भक म्हणतात.
बाह्योन्मुखत्वं वायोर् या नासिकाग्रावधिर् गतिः । तं बाह्यपूरकं त्व् आद्यं विदुर् योगविदो जनाः
श्वासाची जी बाहेर जाणारी गती नाकाच्या टोकापर्यंत पोहोचते, तिला योग जाणणारे लोक पहिले बाह्यपूरक म्हणतात.
नासाग्राद् अपि निर्गत्य द्वादशान्तावधिर् गतिः । या वायोस् तं विदुर् धीरा अपरं बाह्यपूरकम्
श्वासाची गती नाकाच्या टोकातून बाहेर जाऊन बारा बोटांपर्यंत पोहोचते, तिला शहाणे लोक दुसरा बाह्यपूरक म्हणतात.
अत्रैवास्तङ्गते प्राणे यावन् नापान उद्गतः । तावत् पूर्णां समावस्थां बहिस्स्थं कुम्भकं विदुः
इथेच प्राण शांत झाला आणि अपान अजून उठलेला नाही, तोपर्यंतची पूर्ण स्थिती जाणणाऱ्यांनी बाहेरील कुम्भक म्हणून ओळखली आहे.
यत् तदन्तर्मुखत्वं स्याद् अपानस्योदयं विना । तं बाह्यरेचकं विद्याच् चिन्त्यमानं विमुक्तिदम्
अपान न उठता जी अंतर्मुखता येते, तिला बाह्य रेचक म्हणतात. तिचा विचार केल्यास ती मुक्ती देते.