पुर्यष्टककलत्रेण तन्मात्रस्वजनेन च । अहङ्कारगृहस्थेन सर्वतः परिपालितम्
हे घर आठ अंगांनी बनलेल्या नगरीसारख्या पत्नीने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या नातेवाईकांनी आणि अहंकार या गृहस्थाने सर्व बाजूंनी जपलेले आहे.
अन्तस्सुषिरसत्कर्णशष्कुलीचन्द्रशालिकम् । शिरोरुहाच्छादनवद् विपुलाक्षगवाक्षकम्
याच्या आत पोकळी आहेत, कान वाऱ्याच्या झाऱ्यासारखे, तोंडात चंद्रासारखी जिभ, डोक्यावर केसांचे आवरण आणि मोठ्या डोळ्यांची खिडक्या आहेत.
आस्यप्रधानसद्द्वारं भुजपार्श्वोपमन्दिरं । दन्तालिकेतकस्रग्भिर् भूषितद्वारकोटरं
मुख हे मुख्य दार आहे, हात दोन्ही बाजूंच्या मांडवांसारखे आहेत; त्या दाराच्या कडांना दातांच्या आणि ओठांच्या माळांनी शोभा आलेली आहे.
अनारतरटद्रूपरसनाद्वारपालकम् । अङ्गुलीलोकवलितपादालिन्दकृतस्थिति
सदैव हलणारी आणि चवी घेणारी जीभ हे या दाराचे राखणदार आहे; तर बोटांनी वेढलेले पायांचे बोटे दाराच्या उंबरठ्यावर पहारा देत उभे आहेत.
रक्तमांसरसादिग्धस्नायुसन्ततिवेष्टितम् । स्थूलास्थिकाष्ठसद्बन्धं सुकुड्यं सुप्रमार्जितम्
हे घर रक्त, मांस आणि रस यांनी झाकलेले आहे, स्नायूंनी घट्ट बांधलेले आहे, जाड हाडांच्या चौकटीवर उभे आहे आणि नीट लिंपलेले व स्वच्छ ठेवलेले आहे.
ईदृशस्यास्य देहस्य गेहस्य मुनिनायक । सुषिरे कोमले मध्ये पार्शुकाभित्तिमालिते
मुनिश्रेष्ठा, या देहरूपी घराच्या आतल्या मऊ आणि पोकळ भागात, बरगड्यांनी वेढलेल्या मध्यभागी, आणखी काही आहे.
पद्मयुग्ममयं यन्त्रम् अस्थिमांसमयं मृदु । ऊर्ध्वाधोनालम् अन्योऽन्यमिलत्कोशं लसद्दलम्
हाड आणि मांस यांच्याने बनलेली, कमळाच्या जोडप्यासारखी एक यंत्रणा आहे. तिचे वरचे आणि खालचे देठ आहेत, एकमेकांवर झाकणाऱ्या आवरणांसह, आणि तिची पाकळी हळुवारपणे हलत असतात.
सततस्पन्दरूपेण सकलाकाशचारिणा । तस्य यन्त्रस्य पत्त्राणि मृदून्य् आत्तानि वायुना
सतत स्पंदन करणाऱ्या आणि सर्वत्र फिरणाऱ्या वाऱ्यामुळे या यंत्राच्या मऊ पाकळ्या हलू लागतात.
लसत्सु तेषु पत्त्रेषु स मरुत् परिवर्धते । वाताहतलतापत्त्रजाले बहिर् इवाभितः
त्या पाकळ्या डोलताना, आतला वारा अधिक वाढतो, जणू काही बाहेर झाडाच्या थरथरणाऱ्या पानांवर वारा आदळतो तसा.
वृद्धिं गतो ऽसौ पवनः कृत्वात्मानम् अनेकधा । ऊर्ध्वाधो दिक्षु चान्यासु देहे ऽस्मिन् प्रसरत्य् अथ
तो वारा वाढला की, तो अनेक भागांत विभागला जातो आणि मग या शरीरात वर, खाली आणि सर्व दिशांना पसरतो.
प्राणापानसमानाद्यैस् ततस् स हृदयानिलः । सङ्केतैः प्रोच्यते तज्ज्ञैर् विचित्राचारचेष्टितः
हृदयातील तो वायू, त्याच्या वेगवेगळ्या हालचालींमुळे आणि चिन्हांमुळे जाणकारांना प्राण, अपान, समान वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
हृत्पद्मयन्त्रकुहरात् समस्ताः प्राणशक्तयः । ऊर्ध्वाधः प्रसृता देहे चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः
हृदयकमळाच्या यंत्रातून सर्व प्राणशक्ती शरीरात वरखाली पसरतात, जणू काही चंद्राच्या गोलापासून किरणे पसरतात तशी.
यान्त्य् आयान्ति विवल्गन्ति हरन्ति विहरन्ति च । उत्पतन्ति पतन्त्य् आशु ता एताः प्राणशक्तयः
या प्राणशक्ती जातात, येतात, उड्या मारतात, वाहून नेतात, फिरतात, पटकन वर जातात आणि खाली पडतात—त्यांची हीच क्रिया आहे.
स एष हृत्पद्मगतः प्राण इत्य् उच्यते बुधैः । अस्य काचिन् मुने शक्तिः प्रस्पन्दयति लोचने
हृदयकमळात असणाऱ्या या वायूला जाणकार 'प्राण' म्हणतात; रे मुनी, त्याच्या शक्तींपैकी एक डोळ्यांना पापणी लवायला लावते.
काचित् स्पर्शम् उपादत्ते काचिद् वहति नासया । काचिद् अन्नं जरयति काचिद् वक्ति वचांसि च
एखादी शक्ती स्पर्श स्वीकारते, दुसरी वास नाकात नेते, तिसरी अन्न पचवते, आणि आणखी एक शब्द बोलते.
बहुनात्र किम् उक्तेन सर्वम् एव शरीरके । करोति भगवान् वायुर् यन्त्रेहाम् इव यान्त्रिकः
याहून अधिक काय सांगावे? देहात सर्व काही तो परमवायू करतो, जसा यंत्रकार यंत्राच्या मदतीने काम करतो.
तत्रोर्ध्वाधो द्विसङ्केतौ प्रसृताव् अनिलौ मुने । प्राणापानाव् इति ख्यातौ प्रकटौ तौ वरानिलौ
मुनिवर, तेथे वरखाली जाणारे दोन वायू स्पष्टपणे ओळखले जातात—त्यांना प्राण आणि अपान असे म्हणतात, हे दोन श्रेष्ठ वायू आहेत.
तयोर् अनुसरन् नित्यं मुने गतिम् अहं स्थितः । शीतोष्णवपुषोर् नित्यं नित्यम् अम्बरपान्थयोः
मुनिवर, मी नेहमी त्यांचा मार्ग अनुसरतो आणि त्यांच्या गतीतच स्थिर असतो—नेहमीच थंडी-उष्णतेच्या रूपात, आणि आकाशात भ्रमण करणाऱ्या प्रवाशांसारखा.
कलेवरमहायन्त्रे वाहयोश् श्रमहीनयोः । हृदाकाशार्कशशिनोर् अग्नीषोमस्वरूपयोः
या देहरूपी मोठ्या यंत्रात दोन घोडे आहेत, जे कधीही थकत नाहीत. हे घोडे जणू हृदयाच्या आकाशातील सूर्य आणि चंद्रासारखे आहेत, ज्यांच्यात अग्नी आणि सोम यांचे स्वरूप आहे.
शरीरपुरपालस्य मनसो रथचक्रयोः । अहङ्कारेश्वरस्यास्य प्रशस्तेष्टतुरङ्गयोः
शरीररूपी नगराचा रक्षक असलेल्या मनासाठी हे दोन्ही त्या रथाची चाकं आहेत; आणि अहंकार नावाच्या स्वामीसाठी हे उत्तम, नीट शिकलेले घोडे आहेत.
तयोर् ममानुसरतः प्राणापानाभिधानयोः । गतिं शरीरमरुतोर् आशरीरम् अरुद्धयोः
ही दोन, ज्यांना प्राण आणि अपान म्हणतात आणि जी मी माझी समजतो, ती शरीरातील वाऱ्यांची गती आहेत—एक साकार, एक निराकार, दोन्हीही अडथळ्याविना फिरणारी.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु सदैव समरूपयोः । सुषुप्तसंस्थितस्येव ब्रह्मन् गच्छन्ति वासराः
जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांमध्ये ही दोन्ही नेहमी सारखीच राहतात; जणू सुषुप्तीमध्येच स्थिर आहेत, असे वाटते की ब्रह्मासाठी दिवस सहजपणे जातात.
सहस्रधा निकृत्ताङ्गाद् बिसतन्तुलवाद् अपि । दुर्लक्ष्या विद्यमाना च गतिस् सूक्ष्मतरा तयोः
कमळाच्या देठातील तंतूंप्रमाणे शरीराचे हजार तुकडे झाले तरी, त्यांची हालचाल त्याहूनही सूक्ष्म असते—ती ओळखता येत नाही, पण ती असतेच.
अविरतगतयोर् गतिं विदित्वा हृदि मरुतोर् अनुसृत्य चोदितां ताम् । न पुनर् इह हि जायते महात्मन् मुदितमनाः पुरुषः प्रणष्टपाशः
हृदयातील या नेहमीच चालणाऱ्या वाऱ्यांची गती जाणून, त्यांच्या मागे जाऊन, ज्याचे सर्व बंधन तुटले आहे आणि मन आनंदी आहे असा महात्मा पुन्हा या जन्मात येत नाही.
जानन्न् अपि मुने सर्वं किं मां पृच्छसि लीलया । यथापृष्टम् अहं वच्मि तत्रापि शृणु मे वचः
तू सर्व काही जाणतोस तरी, हे मुनी, मला सहजपणे का विचारतोस? तरीही, तू विचारले आहेस म्हणून मी सांगतो—माझे हे शब्द ऐक.
प्राणो ऽयम् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे प्राणो ऽयम् उपरि स्थितः
हे ब्रह्मन्, हा प्राण नेहमीच स्पंदनशक्ती आहे, तो सदैव चालू असतो; शरीराच्या आत आणि बाहेर, हा प्राण वरच्या ठिकाणी स्थिर असतो.
अपानो ऽप्य् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे त्व् अपानो ऽयम् अवाक् स्थितः
हे ब्रह्मन्, अपानही नेहमीच हालचालीची शक्ती आहे आणि सतत कार्यरत असते. हा अपान शरीराच्या आत आणि बाहेर, दोन्हीकडे, खालीच्या बाजूला स्थित आहे.
जाग्रतस् स्वपतश् चैव प्राणायामो ऽयम् उत्तमः । प्रवर्तते यस् तज्ज्ञस्य तं तावच् छ्रेयसे शृणु
श्वासोच्छ्वासाचा हा श्रेष्ठ नियम जागेपणी आणि झोपेतही चालू असतो. ज्ञानी लोकांनी जो आचरण केल्यावर सर्वोत्तम कल्याण मिळते, तो आता ऐक.
बाह्योन्मुखत्वं प्राणानां यद् धृदम्भोजकोटरात् । स्वैरम् एवात्तयत्नानां तं धीरा रेचकं विदुः
हृदयातील कमळाच्या गुहेतून श्वास सहज आणि प्रयत्न न करता बाहेर जातो, तेव्हा ज्ञानी लोक त्याला रेचक म्हणजेच श्वास सोडणे असे ओळखतात.
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं बाह्यम् आक्रमतां हृदः । प्राणानाम् अङ्गसंस्पर्शो यस् स पूरक उच्यते
श्वास जेव्हा हृदयातून बाहेर पडून बारा बोटांच्या अंतरापर्यंत अंगांना स्पर्श करतो, तेव्हा त्याला पूरक म्हणजेच श्वास घेणे असे म्हणतात.