समस्तकलनातीतं परां कोटिम् उपाश्रितम् । पदम् आसादयन्त्व् एतत् कथं सामान्यबुद्धयः
सर्व प्रकारच्या गणनेपलीकडील आणि अत्युच्च शिखर गाठलेल्या त्या अवस्थेला, सामान्य समज असलेल्या लोकांना कसे गाठता येईल?
आत्मचिन्ताविलासिन्यस् त्व् अस्यास् सख्यो महामते । किञ्चित् साम्यम् उपायाता विद्यन्ते शशिशीतलाः
हे महाज्ञानी, आत्मचिंतनाच्या या खेळातल्या काही मैत्रिणींना, ज्या चंद्रासारख्या शीतल आहेत, थोडेसे साम्य मिळाले आहे.
आत्मचिन्तासमानानां विविधानां मुनीश्वर । आत्मचिन्तावयस्यानां मध्याद् एकतमा मया
हे ऋषिश्रेष्ठ, आत्मचिंतनाच्या विविध मैत्रिणींमध्ये, म्हणजेच आत्मशोध करणाऱ्यांमध्ये, मी त्यांपैकी एक निवडली आहे.
सर्वदुःखक्षयकरी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । कारणं जीवितस्येयं प्राणचिन्ता समाश्रिता
ही प्राणचिंतन, जी जीवनाचे कारण आहे, सर्व दुःखांचा नाश करणारी आणि सर्व सौभाग्य वाढवणारी आहे.
इत्य् उक्तवन्तं विहगं भुसुण्डं पुनर् अप्य् अहम् । जानन्न् अपीदम् अव्यग्रः पृष्टवान् क्रीडया पुनः
असं म्हणून त्या भुशुण्ड पक्ष्यानं सांगितल्यावर, मी जरी हे आधीच जाणत होतो, तरी मी पुन्हा शांतपणे आणि खेळकरपणे त्याला विचारलं.
सर्वसंशयविच्छेदिन्न् अत्यन्तचिरजीवित । यथार्थं ब्रूहि मे साधो प्राणचिन्ता किम् उच्यते
सर्व शंका दूर करणाऱ्या आणि फार काळ जगलेल्या सज्जना, 'प्राणाची काळजी' म्हणजे नेमकं काय, ते खरं खरं मला सांग.
सर्ववेदान्तवेत्तासि सर्वसंशयनाशकः । माम् एतत् परिहासार्थं मुने पृच्छसि वायसम्
तुम्ही सर्व वेदांत जाणता आणि सर्व शंका दूर करता; मग, हे मुनी, तुम्ही मला—एक कावळ्याला—हे फक्त गंमतीने विचारता आहात का?
अथ वा भवताम् एव भवद्भ्यः परिशिक्षितम् । पुनः प्रत्युच्चरामीदं का मे क्षतिर् उपस्थिता
किंवा कदाचित, तुमच्यातच एकमेकांना शिकवायची पद्धत असेल; म्हणून मी हे पुन्हा सांगतो—माझं काय नुकसान होणार आहे?
भुसुण्डजीवितकरं भुसुण्डस्यात्मलाभदम् । शृणु प्राणसमाधानं कथ्यमानम् इदं मया
भुशुण्डाला आयुष्य देणारे आणि त्याला स्वतःची ओळख मिळवून देणारे, हे प्राण स्थिर करण्याचे उपाय मी सांगतो आहे, ते तू लक्ष देऊन ऐक.
पश्येदं भगवंस् तावद् देहगेहं मनोरमम् । त्रिप्रधानमहास्थूणं नवद्वारसमावृतम्
हे भगवंत, हे सुंदर शरीररूपी घर बघ, ज्याला तीन मुख्य आधार आहेत आणि नऊ दरवाजांनी वेढलेले आहे.
पुर्यष्टककलत्रेण तन्मात्रस्वजनेन च । अहङ्कारगृहस्थेन सर्वतः परिपालितम्
हे घर आठ अंगांनी बनलेल्या नगरीसारख्या पत्नीने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या नातेवाईकांनी आणि अहंकार या गृहस्थाने सर्व बाजूंनी जपलेले आहे.
अन्तस्सुषिरसत्कर्णशष्कुलीचन्द्रशालिकम् । शिरोरुहाच्छादनवद् विपुलाक्षगवाक्षकम्
याच्या आत पोकळी आहेत, कान वाऱ्याच्या झाऱ्यासारखे, तोंडात चंद्रासारखी जिभ, डोक्यावर केसांचे आवरण आणि मोठ्या डोळ्यांची खिडक्या आहेत.
आस्यप्रधानसद्द्वारं भुजपार्श्वोपमन्दिरं । दन्तालिकेतकस्रग्भिर् भूषितद्वारकोटरं
मुख हे मुख्य दार आहे, हात दोन्ही बाजूंच्या मांडवांसारखे आहेत; त्या दाराच्या कडांना दातांच्या आणि ओठांच्या माळांनी शोभा आलेली आहे.
अनारतरटद्रूपरसनाद्वारपालकम् । अङ्गुलीलोकवलितपादालिन्दकृतस्थिति
सदैव हलणारी आणि चवी घेणारी जीभ हे या दाराचे राखणदार आहे; तर बोटांनी वेढलेले पायांचे बोटे दाराच्या उंबरठ्यावर पहारा देत उभे आहेत.
रक्तमांसरसादिग्धस्नायुसन्ततिवेष्टितम् । स्थूलास्थिकाष्ठसद्बन्धं सुकुड्यं सुप्रमार्जितम्
हे घर रक्त, मांस आणि रस यांनी झाकलेले आहे, स्नायूंनी घट्ट बांधलेले आहे, जाड हाडांच्या चौकटीवर उभे आहे आणि नीट लिंपलेले व स्वच्छ ठेवलेले आहे.
ईदृशस्यास्य देहस्य गेहस्य मुनिनायक । सुषिरे कोमले मध्ये पार्शुकाभित्तिमालिते
मुनिश्रेष्ठा, या देहरूपी घराच्या आतल्या मऊ आणि पोकळ भागात, बरगड्यांनी वेढलेल्या मध्यभागी, आणखी काही आहे.
पद्मयुग्ममयं यन्त्रम् अस्थिमांसमयं मृदु । ऊर्ध्वाधोनालम् अन्योऽन्यमिलत्कोशं लसद्दलम्
हाड आणि मांस यांच्याने बनलेली, कमळाच्या जोडप्यासारखी एक यंत्रणा आहे. तिचे वरचे आणि खालचे देठ आहेत, एकमेकांवर झाकणाऱ्या आवरणांसह, आणि तिची पाकळी हळुवारपणे हलत असतात.
सततस्पन्दरूपेण सकलाकाशचारिणा । तस्य यन्त्रस्य पत्त्राणि मृदून्य् आत्तानि वायुना
सतत स्पंदन करणाऱ्या आणि सर्वत्र फिरणाऱ्या वाऱ्यामुळे या यंत्राच्या मऊ पाकळ्या हलू लागतात.
लसत्सु तेषु पत्त्रेषु स मरुत् परिवर्धते । वाताहतलतापत्त्रजाले बहिर् इवाभितः
त्या पाकळ्या डोलताना, आतला वारा अधिक वाढतो, जणू काही बाहेर झाडाच्या थरथरणाऱ्या पानांवर वारा आदळतो तसा.
वृद्धिं गतो ऽसौ पवनः कृत्वात्मानम् अनेकधा । ऊर्ध्वाधो दिक्षु चान्यासु देहे ऽस्मिन् प्रसरत्य् अथ
तो वारा वाढला की, तो अनेक भागांत विभागला जातो आणि मग या शरीरात वर, खाली आणि सर्व दिशांना पसरतो.
प्राणापानसमानाद्यैस् ततस् स हृदयानिलः । सङ्केतैः प्रोच्यते तज्ज्ञैर् विचित्राचारचेष्टितः
हृदयातील तो वायू, त्याच्या वेगवेगळ्या हालचालींमुळे आणि चिन्हांमुळे जाणकारांना प्राण, अपान, समान वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
हृत्पद्मयन्त्रकुहरात् समस्ताः प्राणशक्तयः । ऊर्ध्वाधः प्रसृता देहे चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः
हृदयकमळाच्या यंत्रातून सर्व प्राणशक्ती शरीरात वरखाली पसरतात, जणू काही चंद्राच्या गोलापासून किरणे पसरतात तशी.
यान्त्य् आयान्ति विवल्गन्ति हरन्ति विहरन्ति च । उत्पतन्ति पतन्त्य् आशु ता एताः प्राणशक्तयः
या प्राणशक्ती जातात, येतात, उड्या मारतात, वाहून नेतात, फिरतात, पटकन वर जातात आणि खाली पडतात—त्यांची हीच क्रिया आहे.
स एष हृत्पद्मगतः प्राण इत्य् उच्यते बुधैः । अस्य काचिन् मुने शक्तिः प्रस्पन्दयति लोचने
हृदयकमळात असणाऱ्या या वायूला जाणकार 'प्राण' म्हणतात; रे मुनी, त्याच्या शक्तींपैकी एक डोळ्यांना पापणी लवायला लावते.
काचित् स्पर्शम् उपादत्ते काचिद् वहति नासया । काचिद् अन्नं जरयति काचिद् वक्ति वचांसि च
एखादी शक्ती स्पर्श स्वीकारते, दुसरी वास नाकात नेते, तिसरी अन्न पचवते, आणि आणखी एक शब्द बोलते.
बहुनात्र किम् उक्तेन सर्वम् एव शरीरके । करोति भगवान् वायुर् यन्त्रेहाम् इव यान्त्रिकः
याहून अधिक काय सांगावे? देहात सर्व काही तो परमवायू करतो, जसा यंत्रकार यंत्राच्या मदतीने काम करतो.
तत्रोर्ध्वाधो द्विसङ्केतौ प्रसृताव् अनिलौ मुने । प्राणापानाव् इति ख्यातौ प्रकटौ तौ वरानिलौ
मुनिवर, तेथे वरखाली जाणारे दोन वायू स्पष्टपणे ओळखले जातात—त्यांना प्राण आणि अपान असे म्हणतात, हे दोन श्रेष्ठ वायू आहेत.
तयोर् अनुसरन् नित्यं मुने गतिम् अहं स्थितः । शीतोष्णवपुषोर् नित्यं नित्यम् अम्बरपान्थयोः
मुनिवर, मी नेहमी त्यांचा मार्ग अनुसरतो आणि त्यांच्या गतीतच स्थिर असतो—नेहमीच थंडी-उष्णतेच्या रूपात, आणि आकाशात भ्रमण करणाऱ्या प्रवाशांसारखा.
कलेवरमहायन्त्रे वाहयोश् श्रमहीनयोः । हृदाकाशार्कशशिनोर् अग्नीषोमस्वरूपयोः
या देहरूपी मोठ्या यंत्रात दोन घोडे आहेत, जे कधीही थकत नाहीत. हे घोडे जणू हृदयाच्या आकाशातील सूर्य आणि चंद्रासारखे आहेत, ज्यांच्यात अग्नी आणि सोम यांचे स्वरूप आहे.
शरीरपुरपालस्य मनसो रथचक्रयोः । अहङ्कारेश्वरस्यास्य प्रशस्तेष्टतुरङ्गयोः
शरीररूपी नगराचा रक्षक असलेल्या मनासाठी हे दोन्ही त्या रथाची चाकं आहेत; आणि अहंकार नावाच्या स्वामीसाठी हे उत्तम, नीट शिकलेले घोडे आहेत.