हृत्क्षीरोदकसस्पन्दमन्दरेषु चलेष्व् अति । स्वसङ्कल्पविकल्पेषु न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
जिथे हृदयातील गूढ स्पंदन अगदी मंद आणि अस्थिर असतं, आणि स्वतःच्या कल्पनांच्या बदलत्या लाटांमध्ये, तिथे काहीच चांगलं किंवा टिकणारं नसतं.
अनारतागमापायपरास्व् अशिशिरास्व् अति । चित्राचारासु चेष्टासु न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
सतत येण्या-जाण्याच्या, थंड आणि उदास, वेगवेगळ्या प्रकारच्या कृतींमध्ये, काहीच चांगलं किंवा स्थिर आढळत नाही.
न वरम् एकमहीतलराजता न च वरं विविधामररूपता । न च वरं धरणीतलनागता स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
एका देशाचे राज्य मिळावे, किंवा वेगवेगळ्या देवतांची रूपे मिळावी, किंवा पृथ्वीवर मिळणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीची इच्छा करावी, यात काहीच शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य मिळत नाही.
न वरम् आकुलशास्त्रविचारणं न च वरं वरकाव्यविवेचनम् । न वरम् अग्र्यकथाक्रमचर्वणं स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
शास्त्रांचा अस्वस्थपणे विचार करणे, किंवा उत्तम काव्याचे परीक्षण करणे, किंवा उत्तम गोष्टी ऐकण्यात रमणे, यातही शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य मिळत नाही.
न वरम् आधिमयं चिरजीवितं न च वरं मरणं दृढमूढता । न च वरं नरको न च विष्टपं स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
दुःखांनी भरलेले दीर्घायुष्य, अथवा अज्ञानात मृत्यू, किंवा नरक, किंवा स्वर्ग, यापैकी काहीही शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य देत नाही.
इति विविधजगत्क्रमास् समस्ताश् चलमतिमूढतया नरस्य रूढाः । चलतरकलनाहिते पदार्थे कथम् उपयान्ति चिरं स्थितिं महान्तः
या जगातील सर्व मार्ग मनाच्या गोंधळामुळे अस्थिर झाले आहेत; अशा चंचल विचारांमध्ये गुंतलेल्या गोष्टींमध्ये थोर माणसांना कधीच खरे स्थैर्य मिळू शकत नाही.
एकैव केवलं दृष्टिर् अनपाया गतभ्रमा । विद्यते सर्वविच्छ्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठा समुन्नता
एकच अशी निर्मळ आणि अचूक दृष्टी आहे, जी कधीही चुकत नाही. ती सर्व ज्ञानांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांत उंच आणि सर्वोत्तम आहे.
आत्मचिन्ता समस्तानां दुःखानाम् अन्तकारिणी । चिरसम्भृतसन्तप्तसंसारश्रमहारिणी । निष्कलङ्कमनोमार्गविपुलाङ्गनचारिणी
स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार केल्याने सर्व दुःखांचा अंत होतो. हा विचार अनेक जन्मांची साठलेली आणि मनाला जाळणारी संसाराची थकवा दूर करतो आणि निर्मळ मनाच्या विशाल मार्गावर मुक्तपणे फिरतो.
तया समस्तदुःखानां सत्तानर्थविलासिनाम् । ज्योत्स्नयेवान्धकाराणाम् अलम् अन्तः प्रजायते
या विचारामुळे, दुःखांनी ग्रासलेल्या सर्व जीवांच्या अंतःकरणात एक तेज निर्माण होते, जसे चंद्रप्रकाशाने अंधार नाहीसा होतो.
सा स्वात्मचिन्ता भगवन् सर्वसङ्कल्पवर्जिता । युष्मदादिषु सुप्रापा दुष्प्रापैवास्मदादिषु
हे भगवन्, ही आत्मचिंतनाची अवस्था सर्व कल्पनांपासून मुक्त आहे. ती तुमच्यासारख्या लोकांना सहज मिळते, पण आमच्यासारख्यांना ती मिळवणे फार कठीण आहे.
समस्तकलनातीतं परां कोटिम् उपाश्रितम् । पदम् आसादयन्त्व् एतत् कथं सामान्यबुद्धयः
सर्व प्रकारच्या गणनेपलीकडील आणि अत्युच्च शिखर गाठलेल्या त्या अवस्थेला, सामान्य समज असलेल्या लोकांना कसे गाठता येईल?
आत्मचिन्ताविलासिन्यस् त्व् अस्यास् सख्यो महामते । किञ्चित् साम्यम् उपायाता विद्यन्ते शशिशीतलाः
हे महाज्ञानी, आत्मचिंतनाच्या या खेळातल्या काही मैत्रिणींना, ज्या चंद्रासारख्या शीतल आहेत, थोडेसे साम्य मिळाले आहे.
आत्मचिन्तासमानानां विविधानां मुनीश्वर । आत्मचिन्तावयस्यानां मध्याद् एकतमा मया
हे ऋषिश्रेष्ठ, आत्मचिंतनाच्या विविध मैत्रिणींमध्ये, म्हणजेच आत्मशोध करणाऱ्यांमध्ये, मी त्यांपैकी एक निवडली आहे.
सर्वदुःखक्षयकरी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । कारणं जीवितस्येयं प्राणचिन्ता समाश्रिता
ही प्राणचिंतन, जी जीवनाचे कारण आहे, सर्व दुःखांचा नाश करणारी आणि सर्व सौभाग्य वाढवणारी आहे.
इत्य् उक्तवन्तं विहगं भुसुण्डं पुनर् अप्य् अहम् । जानन्न् अपीदम् अव्यग्रः पृष्टवान् क्रीडया पुनः
असं म्हणून त्या भुशुण्ड पक्ष्यानं सांगितल्यावर, मी जरी हे आधीच जाणत होतो, तरी मी पुन्हा शांतपणे आणि खेळकरपणे त्याला विचारलं.
सर्वसंशयविच्छेदिन्न् अत्यन्तचिरजीवित । यथार्थं ब्रूहि मे साधो प्राणचिन्ता किम् उच्यते
सर्व शंका दूर करणाऱ्या आणि फार काळ जगलेल्या सज्जना, 'प्राणाची काळजी' म्हणजे नेमकं काय, ते खरं खरं मला सांग.
सर्ववेदान्तवेत्तासि सर्वसंशयनाशकः । माम् एतत् परिहासार्थं मुने पृच्छसि वायसम्
तुम्ही सर्व वेदांत जाणता आणि सर्व शंका दूर करता; मग, हे मुनी, तुम्ही मला—एक कावळ्याला—हे फक्त गंमतीने विचारता आहात का?
अथ वा भवताम् एव भवद्भ्यः परिशिक्षितम् । पुनः प्रत्युच्चरामीदं का मे क्षतिर् उपस्थिता
किंवा कदाचित, तुमच्यातच एकमेकांना शिकवायची पद्धत असेल; म्हणून मी हे पुन्हा सांगतो—माझं काय नुकसान होणार आहे?
भुसुण्डजीवितकरं भुसुण्डस्यात्मलाभदम् । शृणु प्राणसमाधानं कथ्यमानम् इदं मया
भुशुण्डाला आयुष्य देणारे आणि त्याला स्वतःची ओळख मिळवून देणारे, हे प्राण स्थिर करण्याचे उपाय मी सांगतो आहे, ते तू लक्ष देऊन ऐक.
पश्येदं भगवंस् तावद् देहगेहं मनोरमम् । त्रिप्रधानमहास्थूणं नवद्वारसमावृतम्
हे भगवंत, हे सुंदर शरीररूपी घर बघ, ज्याला तीन मुख्य आधार आहेत आणि नऊ दरवाजांनी वेढलेले आहे.
पुर्यष्टककलत्रेण तन्मात्रस्वजनेन च । अहङ्कारगृहस्थेन सर्वतः परिपालितम्
हे घर आठ अंगांनी बनलेल्या नगरीसारख्या पत्नीने, सूक्ष्म तत्त्वांच्या नातेवाईकांनी आणि अहंकार या गृहस्थाने सर्व बाजूंनी जपलेले आहे.
अन्तस्सुषिरसत्कर्णशष्कुलीचन्द्रशालिकम् । शिरोरुहाच्छादनवद् विपुलाक्षगवाक्षकम्
याच्या आत पोकळी आहेत, कान वाऱ्याच्या झाऱ्यासारखे, तोंडात चंद्रासारखी जिभ, डोक्यावर केसांचे आवरण आणि मोठ्या डोळ्यांची खिडक्या आहेत.
आस्यप्रधानसद्द्वारं भुजपार्श्वोपमन्दिरं । दन्तालिकेतकस्रग्भिर् भूषितद्वारकोटरं
मुख हे मुख्य दार आहे, हात दोन्ही बाजूंच्या मांडवांसारखे आहेत; त्या दाराच्या कडांना दातांच्या आणि ओठांच्या माळांनी शोभा आलेली आहे.
अनारतरटद्रूपरसनाद्वारपालकम् । अङ्गुलीलोकवलितपादालिन्दकृतस्थिति
सदैव हलणारी आणि चवी घेणारी जीभ हे या दाराचे राखणदार आहे; तर बोटांनी वेढलेले पायांचे बोटे दाराच्या उंबरठ्यावर पहारा देत उभे आहेत.
रक्तमांसरसादिग्धस्नायुसन्ततिवेष्टितम् । स्थूलास्थिकाष्ठसद्बन्धं सुकुड्यं सुप्रमार्जितम्
हे घर रक्त, मांस आणि रस यांनी झाकलेले आहे, स्नायूंनी घट्ट बांधलेले आहे, जाड हाडांच्या चौकटीवर उभे आहे आणि नीट लिंपलेले व स्वच्छ ठेवलेले आहे.
ईदृशस्यास्य देहस्य गेहस्य मुनिनायक । सुषिरे कोमले मध्ये पार्शुकाभित्तिमालिते
मुनिश्रेष्ठा, या देहरूपी घराच्या आतल्या मऊ आणि पोकळ भागात, बरगड्यांनी वेढलेल्या मध्यभागी, आणखी काही आहे.
पद्मयुग्ममयं यन्त्रम् अस्थिमांसमयं मृदु । ऊर्ध्वाधोनालम् अन्योऽन्यमिलत्कोशं लसद्दलम्
हाड आणि मांस यांच्याने बनलेली, कमळाच्या जोडप्यासारखी एक यंत्रणा आहे. तिचे वरचे आणि खालचे देठ आहेत, एकमेकांवर झाकणाऱ्या आवरणांसह, आणि तिची पाकळी हळुवारपणे हलत असतात.
सततस्पन्दरूपेण सकलाकाशचारिणा । तस्य यन्त्रस्य पत्त्राणि मृदून्य् आत्तानि वायुना
सतत स्पंदन करणाऱ्या आणि सर्वत्र फिरणाऱ्या वाऱ्यामुळे या यंत्राच्या मऊ पाकळ्या हलू लागतात.
लसत्सु तेषु पत्त्रेषु स मरुत् परिवर्धते । वाताहतलतापत्त्रजाले बहिर् इवाभितः
त्या पाकळ्या डोलताना, आतला वारा अधिक वाढतो, जणू काही बाहेर झाडाच्या थरथरणाऱ्या पानांवर वारा आदळतो तसा.
वृद्धिं गतो ऽसौ पवनः कृत्वात्मानम् अनेकधा । ऊर्ध्वाधो दिक्षु चान्यासु देहे ऽस्मिन् प्रसरत्य् अथ
तो वारा वाढला की, तो अनेक भागांत विभागला जातो आणि मग या शरीरात वर, खाली आणि सर्व दिशांना पसरतो.