यद् अनर्थदशाहीनं निर्णीतं सद्भिर् आदितः । गुणानुबन्धि लोक्यं च तत्परं कारयेन् मनः
जे सुरुवातीपासूनच ज्ञानी लोकांनी दुःखरहित, सद्गुणांनी युक्त आणि अनुभवायला योग्य असं ठरवलं आहे, तिथेच मन लावावं.
पेशलं मधुरं हृद्यं स्वादु शीतम् अपक्षयम् । सुतीक्ष्णम् अतिनिर्णीतं तत्परं कारयेन् मनः
जे मनाला मोहक, गोड, आनंददायक, थंड, नाशरहित आणि अत्यंत सूक्ष्म आहे, तिथेच मन लावावं.
यद् बुद्धेः परम् आलोक्यम् आद्यं यद् अमृतं परम् । यद् अनुत्तमसौभाग्यं तत्परं कारयेन् मनः
जे बुद्धीला सर्वोच्च वाटतं, आद्य आहे, अमृतासारखं श्रेष्ठ आहे आणि अत्यंत भाग्यदायक आहे, तिथेच मन लावावं.
सामरे सहगन्धर्वे सविद्याधरकिन्नरे । ससुरस्त्रीगणे स्वर्गे न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
स्वर्गात, गंधर्व, विद्याधर, किन्नर आणि देवांगना यांच्या समूहात, काहीही खरं सुख किंवा स्थिर राहत नाही.
सनरे सनराधीशे सपर्वतपुरव्रजे । साम्बुधौ भूतले तात न किञ्चिच् छोभनं स्थिरम्
माणसांत, राजांत, पर्वतांवरील नगरांत, समुद्रात किंवा पृथ्वीवर, बाळा, काहीही सुंदर आणि टिकाऊ राहत नाही.
सनागे सासुरव्यूहे सासुरस्त्रीजने तथा । समस्त एव पाताले न किञ्चिच् छोभनं स्थिरम्
सापांमध्ये, राक्षसांच्या सैन्यात, राक्षसी स्त्रियांमध्ये, किंवा संपूर्ण पाताळात, काहीही सुंदर आणि कायमचं राहत नाही.
सस्वर्गे सधराभोगे सपाताले सदिक्तटे । जगत्य् अस्मिंस् तु सर्वस्मिन् न किञ्चिच् छोभनं स्थिरम्
स्वर्गात, पृथ्वीवर, पाताळात किंवा समुद्रकिनाऱ्यावर, या साऱ्या जगात कुठेही काहीही सुंदर आणि टिकून राहत नाही.
समुखे सकरे सांसे सपादे सोरुमण्डले । सरक्तमांसे देहे ऽस्मिन् न किञ्चिच् छोभनं स्थिरम्
चेहऱ्यात, हातात, मांडीमध्ये, पायात, सांध्यांच्या वर्तुळात, या रक्तमांसाच्या देहात काहीही सुंदर आणि कायमचं राहत नाही.
आधिव्याधिविलोलासु दुःखौघवलितासु च । क्रियासु नित्यतुच्छासु न किञ्चिच् छोभनं स्थिरम्
आजारोग्याच्या त्रासांनी अस्वस्थ झालेल्या आणि दुःखाच्या लाटा भरलेल्या कृतींमध्ये, ज्या नेहमीच रिकाम्या असतात, काहीच सुंदर किंवा टिकाऊ नसतं.
तरलीकृतचित्तासु हृदयामर्दनीषु च । चिन्तासु जीवकारासु न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
मन सतत अस्थिर असताना, हृदयाला वेदना देणाऱ्या विचारांमध्ये आणि आयुष्य व्यापून टाकणाऱ्या काळज्यांमध्ये, काहीच चांगलं किंवा स्थिर राहत नाही.
हृत्क्षीरोदकसस्पन्दमन्दरेषु चलेष्व् अति । स्वसङ्कल्पविकल्पेषु न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
जिथे हृदयातील गूढ स्पंदन अगदी मंद आणि अस्थिर असतं, आणि स्वतःच्या कल्पनांच्या बदलत्या लाटांमध्ये, तिथे काहीच चांगलं किंवा टिकणारं नसतं.
अनारतागमापायपरास्व् अशिशिरास्व् अति । चित्राचारासु चेष्टासु न किञ्चित् सुस्थिरं शुभम्
सतत येण्या-जाण्याच्या, थंड आणि उदास, वेगवेगळ्या प्रकारच्या कृतींमध्ये, काहीच चांगलं किंवा स्थिर आढळत नाही.
न वरम् एकमहीतलराजता न च वरं विविधामररूपता । न च वरं धरणीतलनागता स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
एका देशाचे राज्य मिळावे, किंवा वेगवेगळ्या देवतांची रूपे मिळावी, किंवा पृथ्वीवर मिळणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीची इच्छा करावी, यात काहीच शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य मिळत नाही.
न वरम् आकुलशास्त्रविचारणं न च वरं वरकाव्यविवेचनम् । न वरम् अग्र्यकथाक्रमचर्वणं स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
शास्त्रांचा अस्वस्थपणे विचार करणे, किंवा उत्तम काव्याचे परीक्षण करणे, किंवा उत्तम गोष्टी ऐकण्यात रमणे, यातही शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य मिळत नाही.
न वरम् आधिमयं चिरजीवितं न च वरं मरणं दृढमूढता । न च वरं नरको न च विष्टपं स्थितिम् उपैति हि यत्र सतां मनः
दुःखांनी भरलेले दीर्घायुष्य, अथवा अज्ञानात मृत्यू, किंवा नरक, किंवा स्वर्ग, यापैकी काहीही शहाण्या माणसाच्या मनाला स्थैर्य देत नाही.
इति विविधजगत्क्रमास् समस्ताश् चलमतिमूढतया नरस्य रूढाः । चलतरकलनाहिते पदार्थे कथम् उपयान्ति चिरं स्थितिं महान्तः
या जगातील सर्व मार्ग मनाच्या गोंधळामुळे अस्थिर झाले आहेत; अशा चंचल विचारांमध्ये गुंतलेल्या गोष्टींमध्ये थोर माणसांना कधीच खरे स्थैर्य मिळू शकत नाही.
एकैव केवलं दृष्टिर् अनपाया गतभ्रमा । विद्यते सर्वविच्छ्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठा समुन्नता
एकच अशी निर्मळ आणि अचूक दृष्टी आहे, जी कधीही चुकत नाही. ती सर्व ज्ञानांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांत उंच आणि सर्वोत्तम आहे.
आत्मचिन्ता समस्तानां दुःखानाम् अन्तकारिणी । चिरसम्भृतसन्तप्तसंसारश्रमहारिणी । निष्कलङ्कमनोमार्गविपुलाङ्गनचारिणी
स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार केल्याने सर्व दुःखांचा अंत होतो. हा विचार अनेक जन्मांची साठलेली आणि मनाला जाळणारी संसाराची थकवा दूर करतो आणि निर्मळ मनाच्या विशाल मार्गावर मुक्तपणे फिरतो.
तया समस्तदुःखानां सत्तानर्थविलासिनाम् । ज्योत्स्नयेवान्धकाराणाम् अलम् अन्तः प्रजायते
या विचारामुळे, दुःखांनी ग्रासलेल्या सर्व जीवांच्या अंतःकरणात एक तेज निर्माण होते, जसे चंद्रप्रकाशाने अंधार नाहीसा होतो.
सा स्वात्मचिन्ता भगवन् सर्वसङ्कल्पवर्जिता । युष्मदादिषु सुप्रापा दुष्प्रापैवास्मदादिषु
हे भगवन्, ही आत्मचिंतनाची अवस्था सर्व कल्पनांपासून मुक्त आहे. ती तुमच्यासारख्या लोकांना सहज मिळते, पण आमच्यासारख्यांना ती मिळवणे फार कठीण आहे.
समस्तकलनातीतं परां कोटिम् उपाश्रितम् । पदम् आसादयन्त्व् एतत् कथं सामान्यबुद्धयः
सर्व प्रकारच्या गणनेपलीकडील आणि अत्युच्च शिखर गाठलेल्या त्या अवस्थेला, सामान्य समज असलेल्या लोकांना कसे गाठता येईल?
आत्मचिन्ताविलासिन्यस् त्व् अस्यास् सख्यो महामते । किञ्चित् साम्यम् उपायाता विद्यन्ते शशिशीतलाः
हे महाज्ञानी, आत्मचिंतनाच्या या खेळातल्या काही मैत्रिणींना, ज्या चंद्रासारख्या शीतल आहेत, थोडेसे साम्य मिळाले आहे.
आत्मचिन्तासमानानां विविधानां मुनीश्वर । आत्मचिन्तावयस्यानां मध्याद् एकतमा मया
हे ऋषिश्रेष्ठ, आत्मचिंतनाच्या विविध मैत्रिणींमध्ये, म्हणजेच आत्मशोध करणाऱ्यांमध्ये, मी त्यांपैकी एक निवडली आहे.
सर्वदुःखक्षयकरी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । कारणं जीवितस्येयं प्राणचिन्ता समाश्रिता
ही प्राणचिंतन, जी जीवनाचे कारण आहे, सर्व दुःखांचा नाश करणारी आणि सर्व सौभाग्य वाढवणारी आहे.
इत्य् उक्तवन्तं विहगं भुसुण्डं पुनर् अप्य् अहम् । जानन्न् अपीदम् अव्यग्रः पृष्टवान् क्रीडया पुनः
असं म्हणून त्या भुशुण्ड पक्ष्यानं सांगितल्यावर, मी जरी हे आधीच जाणत होतो, तरी मी पुन्हा शांतपणे आणि खेळकरपणे त्याला विचारलं.
सर्वसंशयविच्छेदिन्न् अत्यन्तचिरजीवित । यथार्थं ब्रूहि मे साधो प्राणचिन्ता किम् उच्यते
सर्व शंका दूर करणाऱ्या आणि फार काळ जगलेल्या सज्जना, 'प्राणाची काळजी' म्हणजे नेमकं काय, ते खरं खरं मला सांग.
सर्ववेदान्तवेत्तासि सर्वसंशयनाशकः । माम् एतत् परिहासार्थं मुने पृच्छसि वायसम्
तुम्ही सर्व वेदांत जाणता आणि सर्व शंका दूर करता; मग, हे मुनी, तुम्ही मला—एक कावळ्याला—हे फक्त गंमतीने विचारता आहात का?
अथ वा भवताम् एव भवद्भ्यः परिशिक्षितम् । पुनः प्रत्युच्चरामीदं का मे क्षतिर् उपस्थिता
किंवा कदाचित, तुमच्यातच एकमेकांना शिकवायची पद्धत असेल; म्हणून मी हे पुन्हा सांगतो—माझं काय नुकसान होणार आहे?
भुसुण्डजीवितकरं भुसुण्डस्यात्मलाभदम् । शृणु प्राणसमाधानं कथ्यमानम् इदं मया
भुशुण्डाला आयुष्य देणारे आणि त्याला स्वतःची ओळख मिळवून देणारे, हे प्राण स्थिर करण्याचे उपाय मी सांगतो आहे, ते तू लक्ष देऊन ऐक.
पश्येदं भगवंस् तावद् देहगेहं मनोरमम् । त्रिप्रधानमहास्थूणं नवद्वारसमावृतम्
हे भगवंत, हे सुंदर शरीररूपी घर बघ, ज्याला तीन मुख्य आधार आहेत आणि नऊ दरवाजांनी वेढलेले आहे.