समैकसन्निवेशानि बहूनि विषमाणि च । तथार्धसमरूपाणि त्रिजगन्ति स्मराम्य् अहम्
माझ्या आठवणीत अनेक जग आहेत, काही अगदी सारखी रचना असलेली, काही वेगळी, तर काही अर्धवटच जुळणारी.
तान्य् एव तादृक्कर्माणि तथान्याचरणानि च । तत्कर्माणि तथान्यानि भूतानीह स्मराम्य् अहम्
माझ्या लक्षात आहेत तिथे केलेली तीच ती कृत्ये, तसेच इतर काही वागणे; इथेही मला ती कृत्ये आणि इतर जीव आठवतात.
प्रतिमन्वन्तरं ब्रह्मन् विपर्यस्ते जगत्क्रमे । सन्निवेशे ऽन्यथा जाते प्रयाते संस्तुते जने
ब्रह्मन्, प्रत्येक मन्वंतर बदलताना, जेव्हा जगाचा क्रम उलटतो, नवी रचना होते आणि लोक येतात-जतात,
ममान्यानि च मित्राणि ते ऽन्य एव च बन्धवः । अन्य एव नवा भृत्या अन्य एव समाश्रयाः
माझे मित्र वेगळे असतात, तुझे नातेवाईकही वेगळे असतात; नवे नोकर असतात, आणि आश्रय देणारेही वेगळेच असतात.
कदाचिद् अहम् एकान्ते विन्ध्यमूललताश्रयः । कदाचिन् मेरुशृङ्गाग्रकल्पवृक्षलताश्रयः
कधी मी एकटाच विंध्याच्या पायथ्याशी वेलीत निवांत राहतो, तर कधी मेरूच्या शिखरावर कल्पवृक्षाच्या वेलीमध्ये आश्रय घेतो.
कदाचित् सह्यनिलयः कदाचिद् दर्दुरालयः । कदाचिद् धिमवद्वासी कदाचिन् मलयाश्रयः
कधी मी सह्याद्रीमध्ये राहतो, कधी दर्दुर पर्वतात, कधी हिमालयात, तर कधी मलय पर्वतावर आश्रय घेतो.
कदाचित् प्राक्तनेनैव सन्निवेशेन भूधरम् । वनं वृक्षं च शाखां च प्राप्य नीडं करोम्य् अहम्
कधी पूर्वी ठरवल्याप्रमाणे मी डोंगरावर, जंगलात, झाडावर किंवा फांदीवर आपले घरटे बनवतो.
अद्यानन्तेषु यातेषु युगेषु मुनिनायक । प्राक्तनेनैव जातो ऽयं सन्निवेशेन पादपः
मुनीश्रेष्ठा, या युगांच्या ओघात, पूर्वी जसा होता तसाच हा वृक्ष पुन्हा जन्माला आला आहे.
ताते जीवति यैवाभूच् छोभास्य सुतरोस् तया । कृतप्राक्सन्निवेशो ऽयम् अहं स्थितिम् उपागतः
माझे वडील जिवंत असताना त्यांच्याकडून फार मोठा तेज होता; मी आधीच स्वतःला स्थिर केले आणि आता या अवस्थेला पोहोचलो आहे.
नेहाभूद् उत्तरा पूर्वं ककुम् नायं च भूधरः । दिग् उत्तराभूद् अन्यैव पूर्वं मेरुमहीधरा
इथे आधी ना उत्तरेकडील क्षितिज होतं, ना पूर्वेकडील, आणि हा डोंगरही नव्हता; जी दिशा आधी उत्तर होती ती वेगळीच होती, आणि पूर्वेकडील मेरू पर्वतही वेगळाच होता.
एकैकदेहसंस्थाननीतब्रह्मनिशागमः । ध्यानान्ते खस्थ एवैतत् सर्गम् आलोक्य वेद्म्य् अहम्
प्रत्येक देहाच्या स्थितीमुळे ब्रह्मरात्री येते; ध्यानाच्या शेवटी, आकाशात स्थिर राहून मी या सृष्टीकडे पाहतो आणि ती मला समजते.
अर्कादेर् ऋक्षसञ्चारान् मेर्वादेस् स्थानकाद् दिशाम् । संस्थानम् अन्यथा तस्मिन् स्थिते यान्ति दिशो ऽन्यथा
सूर्य आणि तार्यांच्या हालचालीमुळे, मेरू वगैरे पर्वतांच्या स्थानामुळे दिशा बदलतात; ते तसेच राहिल्यावर दिशा वेगळ्या जातात.
न सन् नासज् जगन् मन्ये भ्रमो ऽयं केवलं धियः । आत्मस्पन्दचमत्कारविभवो ऽयं विजृम्भते
हे जग आहे की नाही, असं मी मानत नाही; हे फक्त मनाची गोंधळलेली अवस्था आहे. आत्म्याच्या स्पंदनाच्या अद्भुततेतून हे सर्व प्रकट होतं.
पुत्रः पितृत्वम् आयातो मित्राणि त्व् अरितां तथा । स्त्रीत्वं च शतशो यातान् पुंसश् चैव स्मराम्य् अहम्
मी मुलगा होतो, नंतर वडील झालो, मैत्रीण शत्रू झाली, आणि मी शेकडो वेळा स्त्री आणि पुरुषही झालो, हे मला आठवतं.
कलौ कृतयुगाचारान् कृते कलियुगस्थितीः । त्रेतायां द्वापरे चैव संस्मरामि मुनीश्वर
मुनिश्रेष्ठा, कलियुगात मला कृतयुगातील वागणूक आठवते, कृतयुगात कलियुगातील अवस्था आठवते, आणि तसेच त्रेतायुग व द्वापरयुगातही त्या त्या काळातील गोष्टी मला आठवतात.
अदृष्टवेदवेदार्थान् स्वसङ्केतविहारिणः । सर्गान् निरर्गलाचारान् क्वचित् कांश्चित् स्मराम्य् अहम्
कधी कधी मला अशा सृष्टी आठवतात, जिथे वेद आणि त्यांचा अर्थ कुणालाही माहीत नव्हता, लोक आपापल्या चिन्हांनुसार वागत होते आणि त्यांच्या वागण्यात कोणतीही बंधनं नव्हती.
ध्यातरि ब्रह्मणि ब्रह्मन् ससुरासुरमानुषम् । चतुर्युगसहस्रे द्वे जगच् छून्यं स्मराम्य् अहम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा मन ब्रह्मध्ये ध्यानस्थ होते, तेव्हा मला आठवते की दोन हजार चतुर्व्युगी काळापर्यंत देव, दैत्य आणि माणसे असलेले हे जग पूर्णपणे रिकामे होते.
विचित्रसंस्थानविशेषदेशान् विचित्रकार्याकुलभूतकोशान् । विचित्रविन्यासविलासवेषान् स्मराम्य् अहं ब्रह्मदिनेष्व् अशेषान्
मी ब्रह्मदेवाच्या प्रत्येक दिवशी सगळ्या वेगवेगळ्या रूपांचे, वेगवेगळ्या प्रदेशांचे, निरनिराळ्या कामांत गुंतलेल्या सर्व सृष्टींचे, आणि रंगीबेरंगी रचनेचे व खेळकर रूपांचे स्मरण करतो.
अथासौ वायसश्रेष्ठो जिज्ञासार्थम् इदं मया । भूयः पृष्टो महाबाहो कल्पवृक्षलताग्रखे
मग त्या श्रेष्ठ कावळ्याला, जो कल्पवृक्षाच्या फांदीवर बसला होता, मी पुन्हा एकदा विचारण्यासाठी प्रश्न केला, हे महाबाहो.
चरतां जगतः कोशे व्यवहारवताम् अपि । कथं विहगराजेन्द्र देहं मृत्युर् न बाधते
हे पक्षीराज, जगात वावरणाऱ्या आणि नेहमीच्या व्यवहारात गुंतलेल्या जीवांना मृत्यू त्यांच्या शरीराला कसा त्रास देत नाही, हे मला सांग.
जानन्न् अपि हि सर्वज्ञ ब्रह्मञ् जिज्ञासयैव माम् । पृच्छसि प्रभवो नित्यं भृत्यं वाचालयन्ति हि
तुम्ही सर्व काही जाणता, हे ब्रह्मन्, तरीही केवळ जिज्ञासेने मला विचारता. खरं तर, मालक नेहमीच आपल्या सेवकाला बोलण्यात गुंतवतात.
तथापि यत् पृच्छसि मां तत् ते प्रकथयाम्य् अहम् । अनाज्ञाभङ्गम् एवाहुर् मुख्यम् आराधनं सताम्
तरीही, तुम्ही मला जे विचारता ते मी सांगतो; कारण ज्ञानी लोक म्हणतात की आज्ञा न मोडणे हेच खरं आराधन आहे.
दोषमुक्ताफलप्रोता वासनातन्तुसन्ततिः । हृदि न ग्रथिता यस्य मृत्युस् तं न जिघांसति
ज्याच्या मनात दोष आणि फळांनी विणलेल्या वासनांच्या दोऱ्यांनी बांधलेपण नाही, त्याला मृत्यू त्रास देत नाही.
विश्वासवृक्षक्रकचास् सर्वे देहलताघुणाः । आधयो यं न भिन्दन्ति मृत्युस् तं न जिघांसति
ज्याला शरीररूपी वेलेला छेदणाऱ्या शंकेच्या करवतीसारख्या सगळ्या दुःखांच्या कुऱ्हाडी तोडू शकत नाहीत, त्याला मृत्यू त्रास देत नाही.
षण्डात् षण्डं निपतितं शाखामृगम् इवोद्धतं । न चञ्चलं मनो यस्य तं मृत्युर् न जिघांसति
ज्याचं मन शांत आहे, ज्याचं मन उधळलेल्या शाकाहारी प्राण्यासारखं चंचल नाही, त्याला मृत्यू धरत नाही.
शरीरतरुसर्पौघाश् चित्तौर्वशिखिनश् शिखाः । आशा यं न दहन्त्य् अन्तस् तं मृत्युर् न जिघांसति
ज्याच्या मनात शरीररूपी जंगलातल्या इच्छा आणि आशेच्या ज्वाळा आतून जाळत नाहीत, त्याला मृत्यू धरत नाही.
रागद्वेषविषापूरस् स्वमनोबिलमन्दिरः । लोभव्यालो न भुङ्क्ते यं मृत्युस् तं न जिघांसति
ज्याचं मन राग-द्वेषाच्या विषानं भरलेलं असलं तरी त्याला लोभाचा साप गिळत नाही, त्याला मृत्यू धरत नाही.
पीताशेषविवेकाम्बुश् शरीराम्भोधिवाडवः । न निर्दहति यं कोपस् तं मृत्युर् न जिघांसति
ज्याने विवेकाचं पाणी पूर्णपणे प्यायलं आहे आणि शरीररूपी समुद्रातला आग विझवला आहे, त्याला राग जाळू शकत नाही, आणि त्याला मृत्यू धरत नाही.
यन्त्रं तिलानां कठिनं राशिम् उग्रम् इवाकुलम् । यं पीडयति नानङ्गस् तं मृत्युर् न जिघांसति
ज्याला कामाची छळणूक होत नाही, त्याला मृत्यूही पकडू इच्छित नाही; जसं कठीण घाण्यावरती तीळांचा ढीग दाबला जात नाही.
एकस्मिन् निर्मले येन पदे परमपावने । संश्रिता दृढविश्रान्तिस् तं मृत्युर् न जिघांसति
जो एकाच निर्मळ, पवित्र अवस्थेत पूर्ण विश्वासानं आणि शांततेनं विसावलेला असतो, त्याला मृत्यूही पकडू इच्छित नाही.