दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । भस्मभारभरापूर्णां स्मरामीमां धराम् अधः
मी या पृथ्वीला आठवतो, जी दहा हजार वर्षे आणि दहा शंभर वर्षे राखेच्या ढिगांनी भरलेली होती.
अनुत्पन्नदिनाधीशाम् अजातशशिमण्डलाम् । अविभक्तदिनालोकां संस्मरामि धराम् अधः
मी ती पृथ्वी आठवतो, जिथे दिवसांचे स्वामी अजून जन्मले नव्हते, चंद्राचा गोळा झाला नव्हता आणि दिवसाचा प्रकाश एकसंध होता.
मेरुरत्नतटोद्द्योतैर् अर्धप्रकटकोटरम् । लोकालोकम् इवाद्याद्रिं भुवनं संस्मराम्य् अहम्
मी तो आद्य पर्वत आठवतो, जो रत्नांनी झळाळणाऱ्या उतारांनी उजळलेला होता, त्याच्या गुहा अर्धवट उघड्या होत्या, जणू काही लोक आणि अलोक यांच्या सीमेसारखा.
प्रवृद्धासुरसङ्ग्रामे म्रियमाणान् नरान् इव । पलायमानान् अभितस् संस्मरामि सुरान् अहम्
मी आठवतो की, मोठ्या असुरांच्या युद्धात जसे माणसे मरतात तसेच सर्वत्र पळणारे देवही मी पाहिले.
चतुर्युगानि पञ्चाशद् असुरैर् मत्तकाशिभिः । दैत्यान्तःपुरतां प्राप्तां संस्मरामि धराम् इमाम्
मी या पृथ्वीवरची ती स्थिती आठवतो, जेव्हा पन्नास चतुर्व्युगे मदमस्त व तेजस्वी असुरांनी ताब्यात घेतली होती आणि ती दैत्यांच्या अंतःपुरासारखी झाली होती.
अत्यन्तान्तरितान्तान्तसमस्तासुरमण्डलाम् । अजदेवत्रयीशेषां संस्मरामि जगत्कुटीम्
मी हे जग आठवतो, जेव्हा ते संपूर्णपणे असुरांच्या समूहांनी व्यापलेले होते आणि केवळ देवांच्या तीन वेदांचा उरलेला होता.
चतुर्युगार्धं चरमं नीरन्ध्रां घनपादपैः । अदृष्टनरनिर्माणां संस्मरामि धराम् इमाम्
मी ही पृथ्वी आठवतो, जेव्हा अर्ध्या चतुर्व्युगा काळात ती घनदाट वृक्षांनी पूर्ण भरलेली होती आणि कुठेही मानवनिर्मिती दिसत नव्हती.
एवं चतुर्युगं साग्रं नीरन्ध्रैर् अचलैर् युताम् । अप्रवृत्तजनाचारां संस्मरामि धराम् इमाम्
अशा प्रकारे, मी ती पृथ्वी आठवतो, जेव्हा संपूर्ण चतुर्व्युगा काळात ती घनदाट पर्वतांनी भरलेली होती आणि माणसांचे आचार-विचार अजून सुरू झाले नव्हते.
अजातषण्मुखां मत्ततारकोद्वासितामराम् । दैत्यपक्षजयोद्रिक्तां संस्मरामि जगत्कुटीम्
षडाननाचा जन्मही झाला नव्हता, त्या वेळी मद्यधुंद तारकाने देवांना हाकलून दिले होते आणि दैत्यांचा पक्ष फारच प्रबळ झाला होता — अशी ती जगाची स्थिती मला आठवते.
चतुर्युगानि त्रीण्य् अम्बुपूरप्लुतककुम्मुखीम् । मेरुदण्डाङ्कितां मध्ये संस्मरामि धराम् इमाम्
तीन चतुर्व्युगे उलटली, पृथ्वीचे तोंड पाण्याने पूर्ण भरले होते, आणि मधोमध मेरू पर्वताचा खुणा उमटला होता — अशी ही पृथ्वी मला आठवते.
भयाद् अन्तर्हिताशेषवैमानिकनभश्चराम् । द्यां निरृक्षनिशेशार्कां संस्मरामि तमोमयीम्
भीतीमुळे सर्व देव आणि आकाशातील जीव अदृश्य झाले होते, सूर्यही पूर्णपणे दिसत नव्हता, आणि आकाश फक्त अंधाराने भरले होते — असे ते आकाश मला आठवते.
अनगस्त्याम् अगस्त्याशाम् एकपर्वततां गतां । मत्ते विन्ध्यमहाशैले संस्मरामि जगत्कुटीम्
दक्षिण दिशेला फक्त एकच पर्वत उरला होता, आणि विंध्याचल पर्वत मद्यधुंद झाला होता — अशा त्या जगाची स्थिती मला आठवते.
एतांश् चान्यांश् च वृत्तान्तान् संस्मरामि बहून् अपि । किं तेन बहुनोक्तेन सारं सङ्क्षेपतश् शृणु
मी हे आणि असे अनेक प्रसंग आठवतो; पण इतकं सगळं सांगून काय उपयोग? आता त्याचा सारांश थोडक्यात ऐक.
असङ्ख्यातान् मनून् ब्रह्मन् स्मरामि शतशो गतान् । सर्गान् आरम्भबहुलांश् चतुर्युगशतानि च
ब्रह्मन्, मी असंख्य मनू गेलेले आणि शेकडो सृष्टींचे आरंभ आठवतो, तसेच चार युगांची शेकडो चक्रंही मला आठवतात.
एकदेवमयं शुद्धं पुरुषासुरवर्जितम् । अलोकत्रितयं चैकस्वर्गं सर्गं स्मराम्य् अहम्
मी अशी एक निर्मळ सृष्टी आठवतो, जिथे एकच देव होता, माणसं किंवा राक्षस नव्हते, तीन लोकही नव्हते आणि एकच स्वर्ग होता.
सुरापब्राह्मणं मत्तं निषिद्धसुरशूद्रकम् । बहुनाथसतीकं च कञ्चित् सर्गं स्मराम्य् अहम्
मी अशी एक सृष्टी आठवतो, जिथे ब्राह्मण मद्यपान करत, नशेत असायचे, निषिद्ध देव आणि शूद्र होते, आणि अनेक नवरे-बायका होते.
वृक्षनीरन्ध्रभूलोकम् अकल्पितमहार्णवम् । स्वर्गसञ्जातपुरुषं कञ्चित् सर्गं स्मराम्य् अहम्
माझ्या आठवणीत असं एक सृष्टीचं रूप आहे, जिथे पृथ्वी झाडाच्या ढोलीसारखी पोकळ होती, तिथे मोठं समुद्र नव्हतं आणि लोक स्वर्गात जन्म घेत होते.
अपर्वतम् अभूमिं च व्योमस्थामरमानवम् । अचन्द्रार्कप्रकाशाढ्यं कञ्चित् सर्गं स्मराम्य् अहम्
माझ्या स्मरणात असं एक सृष्टीचं रूप आहे, जिथे डोंगर नव्हते, जमीनही नव्हती, देव आणि माणसं आकाशातच राहत होती आणि तिथे चंद्र किंवा सूर्य नसतानाही प्रकाश भरलेला होता.
अनिन्द्रम् अमहीपालम् अमध्यस्थाधमोत्तमम् । समसर्वककुब्भूतं कञ्चित् सर्गं स्मराम्य् अहम्
माझ्या आठवणीत असं एक सृष्टीचं रूप आहे, जिथे इंद्र नव्हता, राजे नव्हते, मधला, खालचा किंवा वरचा असा कुठलाही भेद नव्हता; सगळ्या दिशा सारख्याच होत्या आणि सर्वत्र एकसारखं वातावरण होतं.
सर्गप्रारम्भकलनाविभागे भुवनत्रये । देवासुरविनिर्माणं द्वीपाब्धिवलयोदयः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जेव्हा तीनही लोकांचं विभागणं झालं, तेव्हा देव आणि असुरांची निर्मिती झाली आणि द्वीप व समुद्र उगवले.
कुलपर्वतसंस्थानं जम्बुद्वीपे पृथक्स्थितिम् । वर्णधर्मधियं सृष्टिविभागं मण्डलावलेः
जंबूद्वीपातले डोंगरांचे रांगा, त्यांची रचना, वेगवेगळ्या जाती-धर्मांची विभागणी, आणि जगाच्या विविध भागांची निर्मिती — हे सर्व कसे घडले, हे सांगितले आहे.
ऋक्षचक्रकसंस्थानं ध्रुवनिर्माणम् एव च । जन्मेन्दुभास्करादीनाम् इन्द्रोपेन्द्रव्यवस्थितिः
ताऱ्यांच्या मंडळांची मांडणी, ध्रुवताऱ्याची निर्मिती, चंद्र, सूर्य यांचा जन्म, आणि इंद्र-उपेन्द्र यांची ठराविक जागा — हेही या कथेत आले आहे.
हिरण्याक्षापहरणं वराहोद्धरणं क्षितेः । कल्पनं पार्थिवानां च वेदानयनम् एव च
हिरण्याक्षाने पृथ्वीचे अपहरण करणे, वराहाने पृथ्वी उचलणे, पृथ्वीवरील जीवांची निर्मिती, आणि वेदांचा प्रकट होणे — हे सर्व प्रसंग येथे सांगितले आहेत.
मन्दरोद्धूननं चाब्धेर् अमृतार्थे च मन्थनम् । अजातपक्षो गरुडस् सागराणां च सम्भवः
मंदर पर्वताने समुद्र मंथन करून अमृत काढणे, अजून पंख न आलेला गरुड, आणि समुद्रांची उत्पत्ती — हेही या कथेत नमूद केले आहे.
इत्यादिका यास् स्मृतयस् स्वल्पातीतमनुक्रमाः । बालैर् अपि हि तास् तात स्मर्यन्ते तासु किं ग्रहः
अशा कथा, ज्या आठवणीला येतात आणि ज्यांचा फारसा क्रम नसतो, त्या लहान मुलांनाही सहज आठवतात, प्रिय. मग अशा गोष्टी लक्षात ठेवण्यात काय अर्थ आहे?
गरुडवाहनम् अगरुडवाहनं सितविवाहनम् असितविवाहनम् । सुवृषवाहनम् असुवृषवाहनं कलितवान् अहम् अकलितजीवितः
गरुडावर बसणारा, गरुडावर न बसणारा; पांढऱ्याशी विवाह, काळ्याशी विवाह; शुभ वृषभावर बसणारा, अशुभ वृषभावर बसणारा—मी स्वतःला जिवंत समजलं आणि कधी न समजलं.
ततो जगति जातेषु भगवन् युष्मदादिषु । भरद्वाजपुलस्त्यात्रिनारदेन्द्रमरीचिषु
मग या जगात जेव्हा जीव निर्माण झाले, तेव्हा भगवंत, तुमच्यासारख्या आणि इतर—भरद्वाज, पुलस्त्य, अत्री, नारद, इंद्र, मरीचि—यांच्यातही.
पुलहोद्दालकाद्येषु क्रतुभृग्वङ्गिरस्सु च । सनत्कुमारभृङ्गीशस्कन्देभवदनादिषु
पुलह, उद्दालक आणि इतर, क्रतु, भृगु, अंगिरस, तसेच सनत्कुमार, भृंगीश, स्कंद, भव आणि इतरांमध्येही.
गौरीसरस्वतीलक्ष्मीगायत्र्याद्यासु भूरिषु । मेरुमन्दरकैलासहिमवद्दर्दुरादिषु
गौरी, सरस्वती, लक्ष्मी, गायत्री आणि अशा अनेक देवींमध्ये, तसेच मेरू, मंदार, कैलास, हिमवत, दर्धुर आणि इतर पर्वतांमध्ये,
हयग्रीवहिरण्याक्षकालनेमिबलादिषु । हिरण्यकशिपुक्राथबडिप्रह्लादकादिषु
हयग्रीव, हिरण्याक्ष, कालनेमि, बळी आणि अशा इतरांमध्ये, तसेच हिरण्यकशिपु, क्राथ, बडी, प्रह्लाद आणि त्यांच्या सारख्यांमध्ये,