आलोकिता लोकदशा दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः । नूनं सन्त्यक्तम् अस्माकं मनसा चञ्चलं वपुः
या जगातील स्थिती आपण पाहिल्या, अनेक उदाहरणे अनुभवली; आता आपले चंचल मन आणि शरीर आपण नक्कीच सोडून दिले आहे.
अनारतनिजालोके नित्यं चापरितापिनि । कल्पागस्योपरि सदा वेद्मि कालकलागतिम्
आपल्या अखंड आणि नेहमी दुःखरहित अशा जगात, मी नेहमीच कल्पांच्या पलीकडे असणारा काळाचा प्रवाह जाणतो.
रत्नगुच्छप्रकाशाढ्ये ब्रह्मन् कल्पलतागृहे । प्राणापानप्रवाहेण वेद्मि कालम् अखण्डितम्
रत्नांच्या घड्यांनी उजळलेल्या, इच्छा पूर्ण करणाऱ्या वेलाच्या घरात, हे ब्रह्मन्, श्वासोच्छ्वासाच्या प्रवाहातून मी अखंड काळ जाणतो.
अविज्ञातदिवारात्रे ऽप्य् अस्मिन्न् उच्चैश् शिलोच्चये । जानामि निजया बुद्ध्या लोककालक्रमस्थितिम्
या उंच डोंगरशिखरावर दिवस-रात्र कधीच कळत नसली, तरी माझ्या स्वतःच्या समजुतीने मी जगातील काळाचा क्रम आणि स्थिती ओळखतो.
सारासारपरिच्छेदि बोधाद् विश्रान्तिम् आगतम् । निरस्तचापलं शान्तं जातम् एव मुने मनः
जेव्हा सार आणि असार यातील फरक ओळखणाऱ्या ज्ञानामुळे मन शांत होतं, तेव्हा ते चंचलता सोडून विश्रांतीला येतं, हे मुनी.
संसारव्यवहारोत्थैर् आशापाशैर् असन्मयैः । उद्गालैर् इव भूकाको न वैवश्यं व्रजाम्य् अहम्
संसारातील व्यवहारातून निर्माण होणाऱ्या, खोट्या आशांच्या बंधनांनी मी कधीही अस्वस्थ होत नाही, जसा वाऱ्याच्या झोतांनी घुबड हलत नाही.
परोपशमधर्मिण्या वयम् आलोकशीतया । पश्यन्तो जागतीं मायां धिया धैर्यम् उपागताः
आपली मनं शांततेकडे वळलेली आहेत, आणि जागृतीच्या प्रकाशाने आम्ही शीतल झालो आहोत. या जगातील माया आम्ही समजून पाहतो आणि समजुतीमुळे आमच्या मनाला स्थैर्य मिळते.
भीमास्व् अपि महाबुद्धे दशास्व् अचलबुद्धयः । बिभिमो नोपलाकारास् सम्प्राप्तासु यथाक्रमम्
हे महात्म्या, कितीही भयंकर परिस्थिती आली तरी आमचं मन हलत नाही; त्या त्या अवस्थांमध्ये आम्ही न घाबरता, न बदलता, कायम स्थिर राहतो.
इयम् आरम्भसुभगा तरला जागती स्थितिः । भूयो भूयः परामृष्टा नेह किञ्चन सन्मयम्
ही जगातील स्थिती सुरुवातीला सुखद वाटते, पण ती फारच चंचल आहे. वारंवार तपासून पाहिल्यावर इथे काहीच खरं किंवा शाश्वत सापडत नाही.
सर्वाण्य् एव प्रयान्त्य् एव समायान्ति च वा न वा । भगवन् भूतजालानि भयम् अस्माकम् अत्र किम्
भगवन्, सर्व जीव येतात आणि जातात, किंवा कदाचित येतही नाहीत. या जीवसृष्टीत आपल्याला कशाचंही भय कशासाठी असावं?
भूतजालतरङ्गिण्या विशन्त्याः कालसागरम् । वयं संसारसरितस् तटस्था अप्य् अनाकुलाः
जगातील सगळ्या जीवांची नदी काळाच्या महासागराकडे वाहत जाते, पण आपण या संसाराच्या काठी उभे राहूनही पूर्णपणे शांत आणि अस्थिर राहतो.
नोज्झामो न च गृह्णीमस् तिष्ठामो नैव च स्थिताः । मृदवो ऽपि भृशं क्रूरा वयम् अस्मिन् द्रुमे स्थिताः
आपण काहीही सोडत नाही, काहीही धरत नाही, आणि एका जागीही थांबत नाही; आपण मृदू असलो तरी या वृक्षावर ठामपणे, अत्यंत दृढपणे उभे आहोत.
वीतशोकभयायासैस् त्वादृशैः पुरुषोत्तमैः । तुष्टैर् अनुगृहीतास् स्मस् संस्थिता विगतज्वराः
दुःख, भीती आणि थकवा यांपासून मुक्त होऊन, तुमच्यासारख्या श्रेष्ठ पुरुषांच्या समाधानामुळे आम्हाला आधार मिळाला आहे; त्यामुळे आपण सर्व चिंता सोडून स्थिर आहोत.
नेतश् चेतश् च पर्यस्तं लुलितं न च वृत्तिषु । नापरामृष्टतत्त्वार्थम् अस्माकं भगवन् मनः
भगवंत, आमचं मन कुठेही भटकत नाही, त्याच्या वृत्तींमध्ये अस्वस्थ होत नाही आणि सत्याच्या सारांशाशिवाय दुसऱ्या कशातही गुंतत नाही.
निर्विकारे गतक्षोभे स्वात्मन्य् उपशमं गते । अतरङ्गाः प्रपूर्णास् स्मः पर्वणीव महाब्धयः
मन शांत, स्थिर आणि आपल्याच स्वरूपात विसावले, सगळे हलकल्लोळ थांबले की, आपण जणू पौर्णिमेच्या रात्रीचा समुद्र होतो — पूर्ण, गूढ आणि लाटांशिवाय.
भवदागमनाद् ब्रह्मन्न् इदानीं मुदिताशयाः । फलिताशेषसङ्कल्पाः परमां पूर्णतां गताः
ब्रह्मन्, तुझ्या आगमनामुळे आमच्या मनात आनंद भरून गेला आहे; आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत आणि आम्ही सर्वोच्च समाधानाला पोहोचलो आहोत.
रसायनमयी शीता परमानन्ददायिनी । नानन्दयति कं नाम साधुसङ्गतिचन्द्रिका
सज्जनांच्या संगतीचं चांदणं गारवा देणारं, अमृतासारखं आणि परमानंद देणारं असतं; अशा संगतीचा आनंद कोणाला होत नाही?
सत्सङ्गमानन्दरसः केनायम् उपमीयते । मन्दरोद्धूतसर्वाम्बुः क्षीरोदो येन खर्व्यते
सज्जनांच्या संगतीत मिळणाऱ्या आनंदाची तुलना कशाशी करावी? मंदार पर्वताने हालवलेल्या क्षीरसागरासारखा हा आनंद कधीच आटत नाही.
नातः परतरं किञ्चिन् मन्ये कुशलम् आत्मनः । सन्तो यद् अनुगम्यन्ते सन्त्यक्तसकलैषणम्
स्वतःसाठी यापेक्षा अधिक हितकारक काहीच नाही, असं मला वाटतं — ज्यांनी सगळ्या इच्छा सोडल्या आहेत, अशा सज्जनांचा मागोवा घेणं हेच खरं कल्याण आहे.
आपातमात्ररम्येभ्यो भोगेभ्यः किम् अवाप्यते । सत्सङ्गचिन्तामणितस् सर्वं सारम् अवाप्यते
फक्त पहिल्या क्षणी आकर्षक वाटणाऱ्या सुखांमधून खरंच काय मिळतं? पण सज्जनांच्या संगतीच्या चिंतामणीमुळे सर्व आवश्यक गोष्टी मिळतात.
स्निग्धगम्भीरमसृणमधुरोदारधीरवाक् । त्रैलोक्यपद्मकोशे ऽस्मिंस् त्वम् एकष् षट्पदायसे
मृदू, खोल, गुळगुळीत, गोड, उदार आणि स्थिर वाणी असलेले, या तिन्ही लोकांच्या कमळात फक्त तूच मधमाशी आहेस.
अधिगतपरमात्मनो ऽपि मन्ये भवदवलोकनशान्तदुष्कृतस्य । मम सफलम् इहाद्य जन्म साधो सकलभयापहरो हि साधुसङ्गः
परमात्मा प्राप्त झालेल्यालाही, तुझं दर्शन झालं की, ज्याचं पाप शांत झालं आहे, असं मला वाटतं — आजचं माझं जन्म सार्थक झालं. कारण सज्जनांची संगत सर्व भीती दूर करते.
युगक्षोभेषु घोरेषु वात्यासु विषमासु च । सुस्थिरः कल्पवृक्षो ऽयं न कदाचन कम्पते
युगांच्या भीषण गोंधळात किंवा प्रचंड वादळांमध्येही हा कल्पवृक्ष नेहमीच स्थिर राहतो, कधीच हलत नाही.
अगम्यो ऽयं समग्राणां लोकान्तरविहारिणाम् । भूतानां तेन तिष्ठामस् सुखम् अस्मिन् वनस्पतौ
इतर लोकांमध्ये किंवा जगांत भटकणाऱ्या सर्व जीवांना हा वृक्ष गाठता येत नाही; म्हणूनच आपण या वृक्षाच्या सावलीत आनंदाने राहतो.
हिरण्याक्षो धरापीठं द्वीपसप्तकवेष्टितम् । यदा जहार तरसा नाकम्पत तदा द्रुमः
हिरण्याक्षाने जेव्हा सात बेटांनी वेढलेली पृथ्वी जबरदस्तीने उचलली, तेव्हाही हा वृक्ष हलला नाही.
यदा दोलायितवपुर् बभूवामरपर्वतः । सर्वतो दत्तझम्पाद्रिर् नाकम्पत तदा द्रुमः
जेव्हा देवांचा पर्वत सर्व बाजूंनी हलवला गेला आणि त्याचे रूप डोलू लागले, तेव्हाही हा वृक्ष हलला नाही.
भुजावष्टम्भविनमन्मेरुर् नारायणो यदा । मन्दरं प्रोद्दधाराद्रिं नाकम्पत तदा द्रुमः
नारायणाने आपल्या हातांनी मेरू पर्वताला घट्ट धरून, मंदार पर्वत उचलला, तेव्हाही हा वृक्ष हलला नाही.
उन्मूलिताद्रीन्द्रशिला यदोत्पातानिला ववुः । आधूतमेरुतरवस् तदा नाकम्पत द्रुमः
जेव्हा वादळांनी पर्वत उन्मळून टाकले आणि त्यांच्या शिखरांना उडवून दिले, मेरूचा गडगडाट झाला, तरी हा वृक्ष हलला नाही.
यदा सुरासुरक्षोभस्फुरच्चन्द्रार्कमण्डलम् । आसीज् जगद् अतिक्षुब्धं तदा नाकम्पत द्रुमः
देव आणि दानवांच्या संघर्षामुळे चंद्र-सूर्याचं आकाश थरथरलं, आणि सगळं जग अस्वस्थ झालं, तरी हा वृक्ष हलला नाही.
यदा क्षीरोदलोलाद्रिकन्दरानिलकम्पिताः । कल्पाभ्रपङ्क्तयः पेतुस् तदा नाकम्पत द्रुमः
समुद्र मंथनाच्या पर्वताच्या गुंफांमधून आलेल्या वाऱ्यामुळे कल्पांताच्या मेघांच्या रांगा खाली पडल्या, तरी हा वृक्ष हलला नाही.