त्वत्पाददर्शनाद् एव सर्वं ज्ञातं मया मुने । यथागमनपुण्येन वयम् आयोजितास् त्वया
मुनिवर, तुमच्या पायांचं दर्शन झालं आणि मला सर्व काही कळलं; पूर्वीच्या पुण्यामुळेच आम्ही आज तुमच्या भेटीला आलो आहोत.
चिरजीवितचर्चाभिर् वयं ते स्मृतिम् आगताः । तेनेमं पादपं पादैस् त्वं पवित्रितवान् अयम्
दीर्घायुष्याच्या चर्चा करत करत आम्ही पुन्हा तुझ्या स्मरणात आलो; आणि तुझ्या पावलांनी या झाडालाही पावन केलं.
ज्ञातत्वदागमो ऽप्य् एवं त्वां पृच्छामीह यन् मुने । भवद्वाक्यामृतास्वादवाञ्छा तत् प्रविजृम्भते
माझ्या माहितीत तुझं आगमन असलं तरी, मुनिवर, मी तुला इथे विचारतोय; कारण तुझ्या वचनांचं अमृत पुन्हा ऐकावंसं वाटतं.
इत्य् उक्तवान् असौ पक्षी भुसुण्डश् चिरजीवितः । त्रिकालामलसंवेदी तत्र प्रोक्तम् इदं मया
असं म्हणून, दीर्घायुष्य लाभलेला आणि त्रिकाळज्ञ भुसुंड नावाचा तो पक्षी बोलला; त्यावर मी हे उत्तर दिलं.
विहङ्गममहाराज सत्यम् एतत् त्वयोच्यते । द्रष्टुम् अभ्यागतो ऽस्म्य् अद्य त्वाम् एव चिरजीवितम्
हे पक्षिराज, तू जे बोललास ते अगदी खरं आहे. आज मी फक्त तुलाच, दीर्घायुषी असलेल्या तुला, भेटायला आलो आहे.
आशीतलान्तःकरणो दिष्ट्या कुशलवान् असि । पतितो ऽसि न शुद्धात्मन् भीषणां भववागुराम्
तुझं मन शांत आणि थंड आहे, आणि सुदैवाने तू सुखरूप आहेस. हे निर्मळ अंतःकरण असलेल्या, तू या भयानक संसाराच्या जाळ्यात पडलेला नाहीस.
तद् एतं संशयं छिन्द्धि भगवन् मम तत्त्वतः । कस्मिन् कुले भवाञ् जातो ज्ञातज्ञेयः कथं भवान्
म्हणून, भगवंत, माझ्या या शंकेचं पूर्णपणे निरसन कर. तू कोणत्या कुळात जन्म घेतलास आणि तुला हे जाणण्यासारखं ज्ञान कसं मिळालं?
कियद् आयुश् च ते साधो वृत्तं स्मरसि किं च वा । केन वायं निवासस् ते निर्दिष्टो दीर्घदर्शिना
सज्जनहो, तुझं वय किती आहे आणि तुला तुझ्या वागणुकीचं काय आठवतं? आणि हे दूरदृष्टी असलेल्या, तुला हे निवासस्थान कोणी दिलं?
यत् पृच्छसि मुने सर्वं तद् इदं कथयाम्य् अहम् । अनुद्वेगितयेयं नः कथा श्रव्या महात्मना
मुनिवर, तुम्ही जे विचारले आहे ते सर्व मी सांगतो. आपली ही गोष्ट शांत मनाने, मोठ्या मनाच्या माणसांनी ऐकावी.
युष्मद्विधास् त्रिभुवनप्रभुपूज्यरूपा आकर्णयन्ति यद् उदारधियो महान्तः । तेनाशुभं प्रकथितेन विनाशम् एति मेघस्य देहविभवेन यथार्कतापः
तुमच्यासारखे, तीनही लोकांचे राजे ज्या लोकांना मान देतात, असे उदार मनाचे महात्मे हे लक्षपूर्वक ऐकतात. अशा शुद्ध गोष्टी ऐकल्याने वाईट गोष्टी नाहीशा होतात, जसे सूर्याच्या उष्णतेने ढगाचा आकार विरघळतो.
अथ राम भुसुण्डो ऽसौ न प्रहृष्टो न जिह्मधीः । सर्वाङ्गसुन्दरश् श्यामः प्रावृषीव पयोधरः
राम, तो भुसुंड नावाचा महात्मा ना फार आनंदी होता, ना वाकड्या बुद्धीचा. त्याचे सर्व अंग सुंदर, काळसर आणि पावसाळ्यातील ढगासारखे होते.
स्निग्धगम्भीरवचनस् स्मितपूर्वाभिभाषणः । करस्थपालीवतवत्प्रतोलितजगत्त्रयः
त्याचे बोलणे मृदू आणि खोल होते, तो हसूनच बोलायचा. हातात काठी धरलेली, आणि जणू काही तो तीनही जगाचे तोल मोजत आहे असे वाटत होते.
तृणवद्दृष्टसकलः प्रमेयीकृतसंसृतिः । लोकाजवञ्जवीभावे दृष्टे ज्ञातपरावरः
त्याने साऱ्या जगाला गवतासारखं समजलं, हा सारा संसार तौलून पाहिला; जगाचं क्षणभंगुर रूप पाहून त्याला वरचं आणि खालचं सगळं कळलं.
धीरस् स्थिरसमाकारो विश्रान्त इव मन्दरः । परिपूर्णस् समश् शुद्धः पूर्णार्णव इवाहतः
तो धीर होता, स्थिर आणि शांत दिसत होता, जणू काही विश्रांती घेतलेला मंदार पर्वतच; तो पूर्ण, सम, निर्मळ, आणि भरलेल्या समुद्रासारखा अस्वस्थ न होता होता.
पदविश्रान्तधीश् शान्तः परमानन्दघूर्णितः । आविर्भावतिरोभावतज्ज्ञस् संसारजन्मिनाम्
त्याची बुद्धी स्वतःच्या अवस्थेत विसावलेली, शांत होती, आणि त्याला परमानंदाची लहर जाणवत होती; या जगात जन्म घेणाऱ्यांच्या प्रकट होण्या-लुप्त होण्याचं त्याला ज्ञान होतं.
सरभसवचनाभिरामरूपः प्रियमधुरोचितचारुहृद्यवाक्यः । स्वयम् इव नवम् आस्थितश् शरीरं सकलभयापहरः परः प्रकर्षः
त्याचं बोलणं उत्साही आणि मनमोहक होतं, गोड आणि प्रिय, हृदयाला भिडणारं; जणू तो नव्यानेच शरीर धारण करून आला आहे, असा तो साऱ्या भीती दूर करणारा आणि श्रेष्ठ होता.
इदम् अमलगिराह हासशुद्धं मृदुपदम् उज्झितसम्भ्रमं क्रमेण । कथयितुम् अखिलं निजं स्वरूपं मधुर इव स्तनितेन मुग्धमेघः
ही निर्मळ वाणी, हसण्याच्या सौम्यतेने शुद्ध झालेली, मृदू शब्दांतून हळूहळू आपले खरे स्वरूप उलगडते, जणू काही निरागस मेघ गोड गडगडाटात आपली भावना व्यक्त करतो.
अस्त्य् अस्मिञ् जगति ज्येष्ठस् सर्वनाकनिवासिनाम् । देवदेवो हरो नाम देवदेवाभिपूजितः
या जगात सर्व देवांच्या अधिपतींमध्ये एक श्रेष्ठ देव आहेत, त्यांचे नाव हर. त्यांची सर्व देवता भक्तीभावाने पूजा करतात.
षट्पदश्रेणिनयना यस्योच्चस्तबकस्तनी । विलासिनी शरीरार्धे लता चूततरोर् इव
ज्यांच्या शरीराच्या एका भागात सुंदर स्त्री आहे, तिच्या डोळ्यांत मधमाशांच्या रांगा भासतात, तिची उन्नत उरोज फुललेल्या मंजिरीसारखी आहेत, जणू आंब्याच्या झाडावर वेल फुलली आहे.
हिमहारसिता यस्य लहरीस्तबकोम्भिता । आवेष्टितजटाजूटा गङ्गा कुसुममालिका
ज्यांच्या जटांमध्ये गंगा विणलेली आहे, तिच्या लाटा हिमासारख्या शुभ्र आहेत, आणि त्या फुलांच्या गजऱ्यांनी सजलेल्या आहेत.
क्षीरसागरसम्भूतः प्रसृतामृतनिर्झरः । प्रतिबिम्बशशश् श्रीमान् यस्य चूडामणिश् शशी
दूधाच्या समुद्रातून जन्मलेला, अमृताचे झरे वाहणारा, ज्याच्या शिरावर तेजस्वी आणि चमकणारा चंद्र मुकुटमणी आहे.
अनारतशिरश्चन्द्रप्रस्रवेणामरीकृतः । यस्येन्द्रनीलवत् कालकूटः कण्ठस्य भूषणम्
ज्याच्या शिरावरून अखंड चंद्रप्रकाश वाहतो आणि त्यामुळे त्याच्या गळ्यातील काळा विष सुद्धा निळ्या नीलमणीसारखा अमर झाला आहे.
धूलिलेखामहावर्तं स्वच्छं पावकसम्भवम् । परमाणुचयं भस्म यस्य स्नानजलं सितम्
ज्याचे स्नानाचे पाणी अग्नीतून निर्माण झालेल्या राखेचे असते, ते स्वच्छ असून त्यात मोठ्या धुळीचे वावटळ आणि असंख्य कण मिसळलेले असतात.
निर्मलानि जितेन्दूनि घृष्टानि घटितानि च । यस्यास्थीन्य् एव रत्नानि देहे कान्तिमयानि च
ज्याच्या हाडांना स्वतःच रत्नांचा तेजस्वीपणा लाभला आहे, ती हाडे निर्मळ, चंद्रापेक्षाही उजळ, घासून घडवलेली आणि देहात प्रकाशमान आहेत.
दशाशादशम् अम्भोदनीलं शीतलपल्लवम् । तारकाबिन्दुशबलं यस्य चाम्बरम् अम्बरम्
ज्याचं आकाश म्हणजे दहा दिशा आणि दहा दिशांचे प्रदेश आहेत, जे कोवळ्या पानांनी गारवा देणारे, समुद्रासारखे गडद निळे आणि ताऱ्यांनी व ठिपक्यांनी भरलेलं आहे.
भ्रमच्छिवाङ्गनं पक्वमहामांसौदनाकुलम् । बहुभूतेर् गृहं यस्य श्मशानं हिमपाण्डुरम्
ज्याचं निवासस्थान म्हणजे स्मशान आहे, जे हिमासारखं फिकट पांढरं आहे, शंकराच्या गणांच्या भटकणाऱ्या रूपांनी भरलेलं, मोठ्या शिजलेल्या मांसाच्या राशींनी गच्च झालेलं आणि अनेक जीवांचं घर आहे.
कपालमालाभरणाः पीतरक्तरसासवाः । अन्त्रस्रग्दामवलिता बन्धवो यस्य मातरः
ज्याच्या मातांजवळ कवटींच्या माळा दागिन्यांसारख्या आहेत, त्या पिवळ्या आणि लाल रक्ताच्या मद्याचा आस्वाद घेतात, आणि ज्यांच्या गळ्यात आतड्यांच्या माळा आहेत.
प्रस्फुरन्मूर्धमणयश् चोपन्तो मसृणाङ्गकाः । भुजगा वलया यस्य प्रकचत्कनकत्विषः
त्यांचे तेजस्वी दागिने म्हणजे त्यांच्या डोक्यावरच्या चमकणाऱ्या रत्ने, गुळगुळीत अंग, आणि सोन्यासारखा प्रकाश देणाऱ्या सापांचे कडे, जे त्यांच्या हातात वळलेले आहेत.
दृक्पातप्लुष्टशैलेन्द्रं जगत्कवलनालसम् । भैरवाचरितं यस्य लीलासन्त्रासितामरम्
ज्याच्या लीलेने देवतांनाही भीती वाटते, ज्याच्या नजरेने पर्वतही जळून जातो, आणि जो साऱ्या जगाला गिळायला नेहमीच तयार असतो, असा तो भैरव आहे.
स्वस्थीकृतजगज्जीवस् स्वव्यापारस्थचेतसः । यदृच्छया करस्पन्दो यस्यासुरपुरक्षयः
जो स्वतःमध्ये स्थिर आहे, ज्याचे मन नेहमी आपल्या कार्यात रमलेले आहे, आणि जो जगातील सर्व जीवांना आधार देतो; त्याच्या हाताच्या हलक्याशा हालचालीने, त्याच्या इच्छेने, असुरांची नगरे नष्ट होतात.