तस्मिन् निवसति श्रीमान् भुसुण्डो नाम वायसः । वीतरागो बृहत्कोशे ब्रह्मेव निजपङ्कजे
त्या घरट्यात श्रीमंत, 'भुसुंड' नावाचा एक कावळा राहतो, ज्याला कोणत्याही गोष्टीचा मोह नाही आणि ज्याचे ज्ञान मोठे आहे, तो जणू ब्रह्मदेव आपल्या कमळात बसल्यासारखा आहे.
स यथा जगतः कोशे जीवतीह सुराश् चिरम् । चिरजीवी तथा स्वर्गे न भूतो न भविष्यति
जसे देवता या विश्वाच्या अंड्यात फार काळ जगतात, तसे तोही स्वर्गात फार वर्षे जगतो; इतका दीर्घायुषी कोणीही पूर्वी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.
स दीर्घायुस् स नीरोगस् स श्रीमान् स महामतिः । स विश्रान्तमतिश् शान्तस् स कान्तः कालकोविदः
तो दीर्घायुषी असतो, त्याला कोणताही आजार नसतो, तो श्रीमंत असतो, त्याची बुद्धी मोठी असते, त्याचे मन शांत आणि विश्रांत असते, तो सौम्य आणि आकर्षक असतो, आणि काळाचे ज्ञान असलेला असतो.
स यथा जीवति खगस् तथेह यदि जीव्यते । तद् भवेज् जीवितं पुंसां दीर्घं चादेयम् एव च
जर मनुष्य या जगात त्या पक्ष्यासारखा जगला, तर त्याचे आयुष्य दीर्घ आणि खरोखरच मूल्यवान होईल.
इति तेन भुसुण्डो ऽसौ भूयःपृष्टेन वर्णितः । यथावद् एव देवानां सभायां सत्यमूर्तिना
मग, देवांच्या सभेत सत्यमूर्तीने पुन्हा विचारल्यावर, त्या भुसुंड्याचे वर्णन योग्य प्रकारे केले.
कथावसरसंशान्ताव् अथ याते सुरव्रजे । भुसुण्डविहगं द्रष्टुम् अहं यातः कुतूहलात्
कथा संपल्यावर आणि देवांचा समूह सुटल्यावर, मला कुतूहलाने भुसुंड नावाच्या पक्ष्याला पाहायला जायची इच्छा झाली आणि मी तिथे गेलो.
भुसुण्डस् संस्थितो यत्र मेरोश् शृङ्गं तद् उन्नतम् । सम्प्राप्तवान् क्षणेनाहं पद्मरागमयं बृहत्
जिथे भुषुण्डा राहतो, तिथे मेरूच्या उंच शिखरावर मी क्षणात पोहोचलो. ते शिखर मोठं होतं आणि कमळमण्यापासून बनलेलं दिसत होतं.
द्रुतगैरिककान्तेन तेजसा वह्निवर्चसा । मध्वासवरसेनेव रञ्जयन् ककुभां गणम्
त्याचं तेज चटकदार चुन्यासारखं आणि अग्नीप्रमाणे झगमगत होतं. जणू काही उत्तम मधमिश्रित मद्याने सर्व दिशांना रंगवून टाकलं होतं.
कल्पान्तज्वलनज्वालापिण्डाद्रिम् इव सञ्चितम् । इन्द्रनीलशिलाधूमम् आलोकारुणिताम्बरम्
ते जणू कल्पाच्या शेवटी उठणाऱ्या ज्वाळांच्या डोंगरासारखं एकत्र जमलेलं होतं, आणि निळ्या मण्यांच्या धुरामुळे आकाश लालसर दिसत होतं.
सर्वेषाम् एव रागाणां राशिम् अद्राव् इव स्थितम् । सर्वसन्ध्याभ्रजालानां घनम् एकम् इवाकरम्
ते जणू सर्व लाल छटांचा एकच ढगासारखा उभं होतं, आणि सर्व संध्याकाळच्या मेघांचा एकमेव स्रोत असल्यासारखं वाटत होतं.
उत्क्रान्तिं कुर्वतो मेरोर् ब्रह्मनाड्येव निर्गतम् । मूर्धानम् आगतं कान्तं वाडवं जठरानलम्
मेरू पर्वताच्या शिखरावरून जणू काही अग्नीचा ज्वालामुखी बाहेर पडला आहे, तसा तेजस्वी आणि सुंदर अग्नी वरती उसळला आहे.
सुमेरुवनदेव्येव नवालक्तकरञ्जितम् । लीलयादातुम् इन्दुं खे नीतं हस्तं शिखाङ्गुलिम्
जणू सुमेरूच्या वनदेवीने नव्या आलक्तकात आपली बोट बुडवून, खेळकरपणे आकाशातल्या चंद्राला पकडण्यासाठी ती बोट वर नेली आहे.
ज्वालाभिर् इव मालाभिर् अरुणाभिः पयोमुचाम् । खं गन्तुम् इव सस्पन्दं शैलस्थम् इव वाडवम्
जणू काही लालसर ज्वाळांची माळच आकाशात जाण्यासाठी थरथरत आहे, किंवा पर्वतावर असलेला अग्नीचा ज्वालामुखी उसळी घेण्याच्या तयारीत आहे.
तारास् स्प्रष्टुम् इवाकाशम् अङ्गुलीभिर् इवाश्रिभिः । कचदंशुनखाग्राभिः परिचुम्बद् इवोन्नतम्
जणू तारका आपल्या चमकदार बोटांनी आकाशाला स्पर्श करायला निघाल्या आहेत, आणि आपल्या केसांच्या कडा व नखांच्या टोकांनी उंच शिखराला अलगद स्पर्श करत आहेत.
कचद्रत्नशिलाश्वभ्रं भास्वत्कनककन्दरम् । सरत्कुसुमरेण्वभ्रं भ्रमद्विद्याधरामरम्
तेथे स्फटिकासारखी शिलाखडी, रत्नजडित गुहा, तेजस्वी सोन्याच्या गुहा, फुलांच्या परागाने झाकलेली डोंगरातील ओढी, आणि देवगंधर्व फिरताना दिसत होते.
क्वणद्वंशलसद्वातं नृत्यद्रत्नलताङ्गनम् । गर्जज्जीमूतमुरजं भूभृतो नाट्यमण्डपम्
तेथे बांबूच्या गवतामधून वारा हळूवार वाजत होता, रत्नमाळांसारख्या लता-कन्या नाचत होत्या, ढगांचा गडगडाट ढोलासारखा घुमत होता, आणि तो डोंगर जणू काही नाट्याचा रंगमंचच झाला होता.
हसत्कुसुमगुच्छाढ्यं ध्वनत्षट्पदपेटकम् । दन्ततालं दलावल्या परिहासाद् इव स्फुटम्
तेथे हसणाऱ्या फुलांच्या घोसांनी जागा सजली होती, मधमाशा गोड गुणगुणत होत्या, आणि पानांची सळसळ जणू टाळ्यांसारखी आनंदाने वाजत होती.
दोलालोलाप्सरोवृन्दम् उद्दाममदमन्मथम् । शिलाविश्रान्तविबुधं मिथुनाश्रितकन्दरम्
अप्सरांचा समूह वेलांवर झुलत होता, प्रेम आणि आनंदाने भारावलेला होता; देवता शिलांवर विसावल्या होत्या, आणि जोडपी गुहेत आसरा घेत होती.
वराम्बराजिनं शुभ्रं गङ्गायज्ञोपवीति च । तापसं पिङ्गलम् इव वेणुदण्डधरं स्थितम्
तेथे एक तपस्वी उभा होता, त्याने सुंदर वल्कल आणि पांढरे कृष्णमृगचर्म घातले होते, गंगेची जणू यज्ञोपवीतासारखी शोभा त्याच्याजवळ होती. त्याचा वर्ण पिंगट होता आणि हातात काठी होती, जणू तो स्वतःच एक महान योगी होता.
गङ्गानिर्झरनिर्ह्रादि लतागृहगतामरम् । गन्धर्वगीतसुभगम् आमोदिमधुरानिलम्
त्या ठिकाणी लतागृहांत देवता वास करत होत्या, गंगेच्या धबधब्यांचा गडगडाट ऐकू येत होता, गंधर्वांच्या गाण्यांनी ते स्थळ गोड झाले होते आणि सुगंधी, आल्हाददायक वारे वाहत होते.
फुल्लहेमाम्बुजोत्तंसं तारारत्नविभूषितम् । व्योम्नः पारम् इव प्राप्तं पिङ्गलं मैरवं शिरः
सोन्याच्या उमललेल्या कमळांनी जणू अलंकार घातले होते, ताऱ्यांनी आणि रत्नांनी ते दृश्य सजले होते, आणि पिंगट मेरू शिखर जणू आकाशाच्या टोकापर्यंत पोहोचले होते.
सितहरितपीतपाटलधवलैर् मणिकुसुमराशिनवरङ्गैः । विधिविहितामलचित्रं लीलाचलम् अमरयुवतिलोकस्य
पांढरे, हिरवे, पिवळे, गुलाबी आणि शुभ्र अशा रंगांच्या क्रिस्टलच्या आणि रत्नांच्या, फुलांच्या राशीने सजलेल्या टेहळण्यांनी तो पर्वत सुंदर आणि निर्मळ असा दिसत होता, जणू देवयुवतींच्या खेळण्याचे एक अद्भुत लोकच आहे.
कुसुमापूर्णकल्पाभ्रकुन्तले तस्य मूर्धनि । कल्पागम् अहम् अद्राक्षं शिखाचक्रम् इव स्थितम्
त्याच्या डोक्यावर फुलांनी भरलेल्या ढगांचा मुकुट होता. त्या मुकुटावर मी कल्पयुगांचा वर्तुळ जणू शिखरावर ठेवलेला रत्नासारखा चमकत आहे असे पाहिले.
पुष्परेण्वभ्रवलितं रत्नस्तबकदन्तुरम् । उत्सेधनिर्जिताकाशं शृङ्गे शृङ्गम् इवार्पितम्
त्या वर्तुळावर फुलांच्या माळा, ढगांसारख्या रेषा आणि रत्नांच्या गाठींनी सजलेले होते. ते इतके उंच होते की आकाशही त्यासमोर फिके वाटत होते, जणू शिखरावर दुसरे शिखर ठेवले आहे.
ताराद्विगुणपुष्पौघं मेघद्विगुणपल्लवम् । रश्मिद्विगुणरेण्वभ्रं तडिद्द्विगुणपिञ्जरम्
त्यावर असंख्य फुले ताऱ्यांपेक्षा जास्त होती, पानांची गर्दी ढगांपेक्षा दाट होती, किरणांपेक्षा उजळ धूळ होती आणि विजेपेक्षा तेजस्वी सोनेरी झळाळी होती.
स्कन्धेषु किन्नरीगीतद्विगुणभ्रमरीस्वनम् । दोलालोलाप्सरोलोकद्विगुणीकृतसल्लतम्
त्याच्या उतारावर किन्नरींच्या गाण्यांपेक्षा दुप्पट गूंजणाऱ्या मधमाश्यांचा गूंज होता आणि अप्सरांच्या झुलत्या बागा अधिकच घनदाट आणि सुंदर वाटत होत्या.
सिद्धगन्धर्वसङ्घातद्विगुणाग्र्यविहङ्गमम् । रत्नकान्त्यच्छनीहारद्विगुणत्वग्वृतांशुकम्
तेथे सिद्ध आणि गंधर्व यांच्या झुंडींपेक्षा दुर्मीळ पक्ष्यांची संख्या दुप्पट होती, आणि रत्नांची चमक उत्तम रेशमी वस्त्रांपेक्षा अधिक उजळून निघाली होती.
चन्द्रबिम्बसमाश्लेषद्विगुणाग्र्यबृहत्फलम् । मूकसंलीनकल्पाभ्रद्विगुणीकृतपर्वकम्
त्या ठिकाणी चंद्राच्या पूर्णाकृतीला बिलगणारी मोठी फळे दुप्पट शोभिवंत दिसत होती, आणि शांत मेघांनी झाकलेली शिखरे दुप्पट भव्य वाटत होती.
सुरसंवलितस्कन्धं पत्त्रविश्रान्तकिन्नरम् । निकुञ्जकूजज्जीमूतं कच्छसुप्तसुरार्भकम्
त्या डोंगराच्या उतारांना देवतांनी वेढले होते, त्याच्या पानांवर किंनर विश्रांती घेत होते, कुंजांमध्ये मेघांचा गूंज ऐकू येत होता, आणि कपारीमध्ये देवांचे लहान मुले झोपलेली होती.
स्वाकारविपुलान् भृङ्गान् उत्सार्य वलयस्वनैः । अप्सरोभ्रमरीभिश् च गृहीतकुसुमान्तरम्
तेथे मोठे भुंगे बांगड्यांच्या आवाजाने दूर पळवले गेले, आणि अप्सरा-भुंगे फुलांच्या मधोमध जाऊन बसले होते.