द्वाव् एव किल यत्नोत्थौ ज्ञानयोगौ रघूद्वह । तत्रोक्तं भवतो ज्ञानम् अन्तस्स्थज्ञेयनिर्मलम्
रघुकुळातील राजकुमार, खऱ्या अर्थाने दोनच साधना आहेत — ज्ञानयोग आणि कर्मयोग. त्यात तुम्ही सांगितलेलं ज्ञान हे अंतःकरणातील सर्व विषयांपासून निर्मळ आणि शुद्ध आहे.
प्राणापानरथारूढो गूढदेहगुहाशयः । अनन्तसिद्धिदस् साधो योगो ऽयं प्रोच्यते शृणु
प्राण आणि अपान या दोन वायूंच्या रथावर आरूढ होऊन, देहाच्या आतल्या गुहेत गुप्तपणे वास करणारा हा योग सर्व सिद्धी देणारा आहे, हे साधू, ऐक.
मुखानिलस्फुरणनिरोधसम्भवे स्थितिं गते नृपसुत चेतसः क्षये । समाहितस्थितिर् इह योगयुक्तितः परे पदे विगलितभीर् निवत्स्यसि
म्हणूनच, जेव्हा तोंडातून जाणाऱ्या वायूंची हालचाल थांबते आणि मन स्थिर होऊन नाहीसं होतं, राजकुमार, तेव्हा योगाच्या एकाग्रतेने तू भीतीपासून मुक्त होऊन त्या परम अवस्थेत स्थिर राहशील.
अस्ति तावद् अनन्तस्य खस्य क्वचिद् अयं किल । जगद्रूपः परिस्पन्दो मृगतृष्णा मराव् इव
कुठेतरी या अनंत आकाशात हे विश्वरूप फक्त एक लहरी आहे, जशी वाळवंटात मृगजळ दिसतं, तशीच.
तत्र कारणतां यातो ब्रह्मा कमलसम्भवः । स्थितः पितामहत्वेन सृष्टभूतभरभ्रमः
त्या ठिकाणी कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा हे सृष्टीचे कारण म्हणून वावरतात; ते पितामह म्हणून स्थिर आहेत आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या जीवांचा भार सांभाळतात.
तस्याहं मानसः पुत्रो वसिष्ठश् श्रेष्ठचेष्टितः । ऋक्षचक्रे ध्रुववृते निवसामि युगं प्रति
मी त्यांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र वसिष्ठ आहे, उत्तम कृत्य करणारा; मी ऋक्षमंडळात, ध्रुवाच्या भोवती फिरत, प्रत्येक युगात वास करतो.
सो ऽहं कदाचिद् आस्थाने स्वर्गे तिष्ठञ् शतक्रतोः । श्रुतवान् नारदादिभ्यः कथां सुचिरजीविनाम्
कधीतरी मी इंद्राच्या सभेत, स्वर्गात राहात असताना, नारद आणि इतरांकडून दीर्घायुषी लोकांच्या कथा ऐकल्या.
कथाप्रसङ्गे कस्मिंश्चिद् अथ तत्राभ्युवाच ह । शातातपो नाम मुनिर् मौनी मानी महामतिः
त्या कथा सांगताना, तिथे शातातप नावाचे एक मुनि, जे मौन धारण करणारे, अभिमानी आणि अत्यंत बुद्धिमान होते, त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
मेरोर् ईशानकोणस्थपद्मरागमये दिवि । अस्ति कल्पतरुश् श्रीमाञ् शृङ्गे चूड इति श्रुतः
मेरू पर्वताच्या ईशान्य शिखरावर, पद्मराग मणीपासून बनलेल्या आकाशात एक सुंदर, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे झाड आहे, ज्याला 'चूड' असे नाव आहे.
तस्य कल्पतरोर् मूर्ध्नि दक्षिणस्कन्धकोटरे । कलधौतलताप्रान्ते विद्यते विहगालयः
त्या कल्पवृक्षाच्या टोकावर, दक्षिणेकडील फांदीच्या कपारीत, चांदीसारख्या वेलाच्या शेवटी, पक्ष्यांचे घरटे आहे.
तस्मिन् निवसति श्रीमान् भुसुण्डो नाम वायसः । वीतरागो बृहत्कोशे ब्रह्मेव निजपङ्कजे
त्या घरट्यात श्रीमंत, 'भुसुंड' नावाचा एक कावळा राहतो, ज्याला कोणत्याही गोष्टीचा मोह नाही आणि ज्याचे ज्ञान मोठे आहे, तो जणू ब्रह्मदेव आपल्या कमळात बसल्यासारखा आहे.
स यथा जगतः कोशे जीवतीह सुराश् चिरम् । चिरजीवी तथा स्वर्गे न भूतो न भविष्यति
जसे देवता या विश्वाच्या अंड्यात फार काळ जगतात, तसे तोही स्वर्गात फार वर्षे जगतो; इतका दीर्घायुषी कोणीही पूर्वी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.
स दीर्घायुस् स नीरोगस् स श्रीमान् स महामतिः । स विश्रान्तमतिश् शान्तस् स कान्तः कालकोविदः
तो दीर्घायुषी असतो, त्याला कोणताही आजार नसतो, तो श्रीमंत असतो, त्याची बुद्धी मोठी असते, त्याचे मन शांत आणि विश्रांत असते, तो सौम्य आणि आकर्षक असतो, आणि काळाचे ज्ञान असलेला असतो.
स यथा जीवति खगस् तथेह यदि जीव्यते । तद् भवेज् जीवितं पुंसां दीर्घं चादेयम् एव च
जर मनुष्य या जगात त्या पक्ष्यासारखा जगला, तर त्याचे आयुष्य दीर्घ आणि खरोखरच मूल्यवान होईल.
इति तेन भुसुण्डो ऽसौ भूयःपृष्टेन वर्णितः । यथावद् एव देवानां सभायां सत्यमूर्तिना
मग, देवांच्या सभेत सत्यमूर्तीने पुन्हा विचारल्यावर, त्या भुसुंड्याचे वर्णन योग्य प्रकारे केले.
कथावसरसंशान्ताव् अथ याते सुरव्रजे । भुसुण्डविहगं द्रष्टुम् अहं यातः कुतूहलात्
कथा संपल्यावर आणि देवांचा समूह सुटल्यावर, मला कुतूहलाने भुसुंड नावाच्या पक्ष्याला पाहायला जायची इच्छा झाली आणि मी तिथे गेलो.
भुसुण्डस् संस्थितो यत्र मेरोश् शृङ्गं तद् उन्नतम् । सम्प्राप्तवान् क्षणेनाहं पद्मरागमयं बृहत्
जिथे भुषुण्डा राहतो, तिथे मेरूच्या उंच शिखरावर मी क्षणात पोहोचलो. ते शिखर मोठं होतं आणि कमळमण्यापासून बनलेलं दिसत होतं.
द्रुतगैरिककान्तेन तेजसा वह्निवर्चसा । मध्वासवरसेनेव रञ्जयन् ककुभां गणम्
त्याचं तेज चटकदार चुन्यासारखं आणि अग्नीप्रमाणे झगमगत होतं. जणू काही उत्तम मधमिश्रित मद्याने सर्व दिशांना रंगवून टाकलं होतं.
कल्पान्तज्वलनज्वालापिण्डाद्रिम् इव सञ्चितम् । इन्द्रनीलशिलाधूमम् आलोकारुणिताम्बरम्
ते जणू कल्पाच्या शेवटी उठणाऱ्या ज्वाळांच्या डोंगरासारखं एकत्र जमलेलं होतं, आणि निळ्या मण्यांच्या धुरामुळे आकाश लालसर दिसत होतं.
सर्वेषाम् एव रागाणां राशिम् अद्राव् इव स्थितम् । सर्वसन्ध्याभ्रजालानां घनम् एकम् इवाकरम्
ते जणू सर्व लाल छटांचा एकच ढगासारखा उभं होतं, आणि सर्व संध्याकाळच्या मेघांचा एकमेव स्रोत असल्यासारखं वाटत होतं.
उत्क्रान्तिं कुर्वतो मेरोर् ब्रह्मनाड्येव निर्गतम् । मूर्धानम् आगतं कान्तं वाडवं जठरानलम्
मेरू पर्वताच्या शिखरावरून जणू काही अग्नीचा ज्वालामुखी बाहेर पडला आहे, तसा तेजस्वी आणि सुंदर अग्नी वरती उसळला आहे.
सुमेरुवनदेव्येव नवालक्तकरञ्जितम् । लीलयादातुम् इन्दुं खे नीतं हस्तं शिखाङ्गुलिम्
जणू सुमेरूच्या वनदेवीने नव्या आलक्तकात आपली बोट बुडवून, खेळकरपणे आकाशातल्या चंद्राला पकडण्यासाठी ती बोट वर नेली आहे.
ज्वालाभिर् इव मालाभिर् अरुणाभिः पयोमुचाम् । खं गन्तुम् इव सस्पन्दं शैलस्थम् इव वाडवम्
जणू काही लालसर ज्वाळांची माळच आकाशात जाण्यासाठी थरथरत आहे, किंवा पर्वतावर असलेला अग्नीचा ज्वालामुखी उसळी घेण्याच्या तयारीत आहे.
तारास् स्प्रष्टुम् इवाकाशम् अङ्गुलीभिर् इवाश्रिभिः । कचदंशुनखाग्राभिः परिचुम्बद् इवोन्नतम्
जणू तारका आपल्या चमकदार बोटांनी आकाशाला स्पर्श करायला निघाल्या आहेत, आणि आपल्या केसांच्या कडा व नखांच्या टोकांनी उंच शिखराला अलगद स्पर्श करत आहेत.
कचद्रत्नशिलाश्वभ्रं भास्वत्कनककन्दरम् । सरत्कुसुमरेण्वभ्रं भ्रमद्विद्याधरामरम्
तेथे स्फटिकासारखी शिलाखडी, रत्नजडित गुहा, तेजस्वी सोन्याच्या गुहा, फुलांच्या परागाने झाकलेली डोंगरातील ओढी, आणि देवगंधर्व फिरताना दिसत होते.
क्वणद्वंशलसद्वातं नृत्यद्रत्नलताङ्गनम् । गर्जज्जीमूतमुरजं भूभृतो नाट्यमण्डपम्
तेथे बांबूच्या गवतामधून वारा हळूवार वाजत होता, रत्नमाळांसारख्या लता-कन्या नाचत होत्या, ढगांचा गडगडाट ढोलासारखा घुमत होता, आणि तो डोंगर जणू काही नाट्याचा रंगमंचच झाला होता.
हसत्कुसुमगुच्छाढ्यं ध्वनत्षट्पदपेटकम् । दन्ततालं दलावल्या परिहासाद् इव स्फुटम्
तेथे हसणाऱ्या फुलांच्या घोसांनी जागा सजली होती, मधमाशा गोड गुणगुणत होत्या, आणि पानांची सळसळ जणू टाळ्यांसारखी आनंदाने वाजत होती.
दोलालोलाप्सरोवृन्दम् उद्दाममदमन्मथम् । शिलाविश्रान्तविबुधं मिथुनाश्रितकन्दरम्
अप्सरांचा समूह वेलांवर झुलत होता, प्रेम आणि आनंदाने भारावलेला होता; देवता शिलांवर विसावल्या होत्या, आणि जोडपी गुहेत आसरा घेत होती.
वराम्बराजिनं शुभ्रं गङ्गायज्ञोपवीति च । तापसं पिङ्गलम् इव वेणुदण्डधरं स्थितम्
तेथे एक तपस्वी उभा होता, त्याने सुंदर वल्कल आणि पांढरे कृष्णमृगचर्म घातले होते, गंगेची जणू यज्ञोपवीतासारखी शोभा त्याच्याजवळ होती. त्याचा वर्ण पिंगट होता आणि हातात काठी होती, जणू तो स्वतःच एक महान योगी होता.
गङ्गानिर्झरनिर्ह्रादि लतागृहगतामरम् । गन्धर्वगीतसुभगम् आमोदिमधुरानिलम्
त्या ठिकाणी लतागृहांत देवता वास करत होत्या, गंगेच्या धबधब्यांचा गडगडाट ऐकू येत होता, गंधर्वांच्या गाण्यांनी ते स्थळ गोड झाले होते आणि सुगंधी, आल्हाददायक वारे वाहत होते.