व्यपगतमदमोहो मानमात्सर्यमुक्तश् चिरतरम् उदितात्मा शान्तशोकश् चिरेण । पुनर् असुखम् अगच्छन् स्वच्छयैकान्तबुद्ध्या वदसि यद् असि साधो तत् करिष्ये विशङ्कम्
माझ्या मनातून गर्व, मोह, अहंकार आणि मत्सर खूप आधीच निघून गेले आहेत. माझं मन शांत झालं आहे, दुःखही आता नाही. माझी बुद्धी निर्मळ आणि स्थिर आहे. साधू, तू जे सांगशील ते मी निःसंशयपणे करीन.
सम्यग्ज्ञानविलासेन वासनाविलयोदये । जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन् वद विश्रम्यते कथम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा खरी ज्ञानप्राप्ती होते आणि वासनांचा नाश होतो, जिवंतपणी मुक्तीची अवस्था मिळते, तेव्हा त्या स्थितीत माणूस कसा निवांत राहतो, ते मला सांग.
संसारोत्तरणे युक्तिर् योगशब्देन कथ्यते । तां विद्धि द्विप्रकारां त्वं चित्तोपशमधर्मिणीम्
संसाराच्या पार जाण्याचा उपाय 'योग' या नावाने ओळखला जातो. तो मन शांत करणाऱ्या दोन प्रकारांचा आहे, हे तू जाण.
आत्मज्ञानं प्रकारो ऽस्या एकः प्रकथितो भुवि । द्वितीयः प्राणसंरोधश् शृणु सो ऽयं मयोच्यते
त्यातील एक प्रकार म्हणजे आत्मज्ञान असे सांगितले आहे. दुसरा म्हणजे श्वास रोखणे; तो मी आता सांगतो, नीट ऐक.
सुलभत्वाद् अदुःखत्वात् कतरश् शोभनो ऽनयोः । येनावगतमात्रेण भूयः क्षोभो न बाधते
या दोन्हीपैकी जो सोपा आहे आणि दुःखरहित आहे, तोच श्रेष्ठ आहे. तो एकदा मिळाला की पुन्हा मन अस्वस्थ होत नाही.
प्रकारौ द्वाव् अपि प्रोक्तौ योगशब्देन यद्य् अपि । तथापि रूढिम् आयातः प्राणयुक्ताव् असौ भृशम्
दोन्ही प्रकार 'योग' या नावाने ओळखले जातात, पण श्वासाशी संबंधित जो प्रकार आहे, तोच लोकांमध्ये जास्त प्रचलित झाला आहे.
एवं योगस् तथा ज्ञानं संसारोत्तरणक्रमे । समाव् उपायौ द्वाव् एव प्रोक्ताव् एकफलप्रदौ
योग आणि ज्ञान हे दोन्ही संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याचे मार्ग आहेत. हे दोनच उपाय सांगितले गेले आहेत आणि दोन्हींचा परिणाम एकच मिळतो.
असाध्यः कस्यचिद् योगः कस्यचिज् ज्ञाननिश्चयः । मम त्व् अभिमतस् साधो सुसाधो ज्ञानजः क्रमः
काहींसाठी योग साध्य होत नाही, तर काहींसाठी ज्ञानात ठामपणा येत नाही. पण मला वाटते, हे सज्जना, ज्ञानातून येणारा मार्ग सर्वात सोपा आहे.
यज् ज्ञातं न तद् अज्ञातं स्वप्नेष्व् अपि पुनर् भवेत् । ज्ञानं सर्वास्व् अवस्थासु नित्यम् एव प्रवर्तते
जे एकदा समजले, ते पुन्हा कधीही — अगदी स्वप्नातसुद्धा — विसरले जात नाही. ज्ञान सर्व अवस्थांमध्ये नेहमीच कार्यरत असते.
धारणासनदेशादिसाध्यत्वेन सुसाधतां । नायाति योगो ह्य् अथ वा विकल्पो नैष शोभनः
योगाला धारणा, आसन, जागा वगैरे गोष्टींवर अवलंबून राहावे लागते, म्हणून तो सहज साध्य होत नाही; आणि हे पर्याय देखील फारसे चांगले नाहीत.
द्वाव् एव किल यत्नोत्थौ ज्ञानयोगौ रघूद्वह । तत्रोक्तं भवतो ज्ञानम् अन्तस्स्थज्ञेयनिर्मलम्
रघुकुळातील राजकुमार, खऱ्या अर्थाने दोनच साधना आहेत — ज्ञानयोग आणि कर्मयोग. त्यात तुम्ही सांगितलेलं ज्ञान हे अंतःकरणातील सर्व विषयांपासून निर्मळ आणि शुद्ध आहे.
प्राणापानरथारूढो गूढदेहगुहाशयः । अनन्तसिद्धिदस् साधो योगो ऽयं प्रोच्यते शृणु
प्राण आणि अपान या दोन वायूंच्या रथावर आरूढ होऊन, देहाच्या आतल्या गुहेत गुप्तपणे वास करणारा हा योग सर्व सिद्धी देणारा आहे, हे साधू, ऐक.
मुखानिलस्फुरणनिरोधसम्भवे स्थितिं गते नृपसुत चेतसः क्षये । समाहितस्थितिर् इह योगयुक्तितः परे पदे विगलितभीर् निवत्स्यसि
म्हणूनच, जेव्हा तोंडातून जाणाऱ्या वायूंची हालचाल थांबते आणि मन स्थिर होऊन नाहीसं होतं, राजकुमार, तेव्हा योगाच्या एकाग्रतेने तू भीतीपासून मुक्त होऊन त्या परम अवस्थेत स्थिर राहशील.
अस्ति तावद् अनन्तस्य खस्य क्वचिद् अयं किल । जगद्रूपः परिस्पन्दो मृगतृष्णा मराव् इव
कुठेतरी या अनंत आकाशात हे विश्वरूप फक्त एक लहरी आहे, जशी वाळवंटात मृगजळ दिसतं, तशीच.
तत्र कारणतां यातो ब्रह्मा कमलसम्भवः । स्थितः पितामहत्वेन सृष्टभूतभरभ्रमः
त्या ठिकाणी कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा हे सृष्टीचे कारण म्हणून वावरतात; ते पितामह म्हणून स्थिर आहेत आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या जीवांचा भार सांभाळतात.
तस्याहं मानसः पुत्रो वसिष्ठश् श्रेष्ठचेष्टितः । ऋक्षचक्रे ध्रुववृते निवसामि युगं प्रति
मी त्यांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र वसिष्ठ आहे, उत्तम कृत्य करणारा; मी ऋक्षमंडळात, ध्रुवाच्या भोवती फिरत, प्रत्येक युगात वास करतो.
सो ऽहं कदाचिद् आस्थाने स्वर्गे तिष्ठञ् शतक्रतोः । श्रुतवान् नारदादिभ्यः कथां सुचिरजीविनाम्
कधीतरी मी इंद्राच्या सभेत, स्वर्गात राहात असताना, नारद आणि इतरांकडून दीर्घायुषी लोकांच्या कथा ऐकल्या.
कथाप्रसङ्गे कस्मिंश्चिद् अथ तत्राभ्युवाच ह । शातातपो नाम मुनिर् मौनी मानी महामतिः
त्या कथा सांगताना, तिथे शातातप नावाचे एक मुनि, जे मौन धारण करणारे, अभिमानी आणि अत्यंत बुद्धिमान होते, त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
मेरोर् ईशानकोणस्थपद्मरागमये दिवि । अस्ति कल्पतरुश् श्रीमाञ् शृङ्गे चूड इति श्रुतः
मेरू पर्वताच्या ईशान्य शिखरावर, पद्मराग मणीपासून बनलेल्या आकाशात एक सुंदर, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे झाड आहे, ज्याला 'चूड' असे नाव आहे.
तस्य कल्पतरोर् मूर्ध्नि दक्षिणस्कन्धकोटरे । कलधौतलताप्रान्ते विद्यते विहगालयः
त्या कल्पवृक्षाच्या टोकावर, दक्षिणेकडील फांदीच्या कपारीत, चांदीसारख्या वेलाच्या शेवटी, पक्ष्यांचे घरटे आहे.
तस्मिन् निवसति श्रीमान् भुसुण्डो नाम वायसः । वीतरागो बृहत्कोशे ब्रह्मेव निजपङ्कजे
त्या घरट्यात श्रीमंत, 'भुसुंड' नावाचा एक कावळा राहतो, ज्याला कोणत्याही गोष्टीचा मोह नाही आणि ज्याचे ज्ञान मोठे आहे, तो जणू ब्रह्मदेव आपल्या कमळात बसल्यासारखा आहे.
स यथा जगतः कोशे जीवतीह सुराश् चिरम् । चिरजीवी तथा स्वर्गे न भूतो न भविष्यति
जसे देवता या विश्वाच्या अंड्यात फार काळ जगतात, तसे तोही स्वर्गात फार वर्षे जगतो; इतका दीर्घायुषी कोणीही पूर्वी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.
स दीर्घायुस् स नीरोगस् स श्रीमान् स महामतिः । स विश्रान्तमतिश् शान्तस् स कान्तः कालकोविदः
तो दीर्घायुषी असतो, त्याला कोणताही आजार नसतो, तो श्रीमंत असतो, त्याची बुद्धी मोठी असते, त्याचे मन शांत आणि विश्रांत असते, तो सौम्य आणि आकर्षक असतो, आणि काळाचे ज्ञान असलेला असतो.
स यथा जीवति खगस् तथेह यदि जीव्यते । तद् भवेज् जीवितं पुंसां दीर्घं चादेयम् एव च
जर मनुष्य या जगात त्या पक्ष्यासारखा जगला, तर त्याचे आयुष्य दीर्घ आणि खरोखरच मूल्यवान होईल.
इति तेन भुसुण्डो ऽसौ भूयःपृष्टेन वर्णितः । यथावद् एव देवानां सभायां सत्यमूर्तिना
मग, देवांच्या सभेत सत्यमूर्तीने पुन्हा विचारल्यावर, त्या भुसुंड्याचे वर्णन योग्य प्रकारे केले.
कथावसरसंशान्ताव् अथ याते सुरव्रजे । भुसुण्डविहगं द्रष्टुम् अहं यातः कुतूहलात्
कथा संपल्यावर आणि देवांचा समूह सुटल्यावर, मला कुतूहलाने भुसुंड नावाच्या पक्ष्याला पाहायला जायची इच्छा झाली आणि मी तिथे गेलो.
भुसुण्डस् संस्थितो यत्र मेरोश् शृङ्गं तद् उन्नतम् । सम्प्राप्तवान् क्षणेनाहं पद्मरागमयं बृहत्
जिथे भुषुण्डा राहतो, तिथे मेरूच्या उंच शिखरावर मी क्षणात पोहोचलो. ते शिखर मोठं होतं आणि कमळमण्यापासून बनलेलं दिसत होतं.
द्रुतगैरिककान्तेन तेजसा वह्निवर्चसा । मध्वासवरसेनेव रञ्जयन् ककुभां गणम्
त्याचं तेज चटकदार चुन्यासारखं आणि अग्नीप्रमाणे झगमगत होतं. जणू काही उत्तम मधमिश्रित मद्याने सर्व दिशांना रंगवून टाकलं होतं.
कल्पान्तज्वलनज्वालापिण्डाद्रिम् इव सञ्चितम् । इन्द्रनीलशिलाधूमम् आलोकारुणिताम्बरम्
ते जणू कल्पाच्या शेवटी उठणाऱ्या ज्वाळांच्या डोंगरासारखं एकत्र जमलेलं होतं, आणि निळ्या मण्यांच्या धुरामुळे आकाश लालसर दिसत होतं.
सर्वेषाम् एव रागाणां राशिम् अद्राव् इव स्थितम् । सर्वसन्ध्याभ्रजालानां घनम् एकम् इवाकरम्
ते जणू सर्व लाल छटांचा एकच ढगासारखा उभं होतं, आणि सर्व संध्याकाळच्या मेघांचा एकमेव स्रोत असल्यासारखं वाटत होतं.